KUR’AN-I KERİM’İN İLK TÜRKÇE TEFSİRİNİ DAİR

1-TİBYÂN TEFSİRİ 

Müfessir Ayıntâbî Mehmed Efendi (d- ö.1699) tarafından gerçekleştirilen bu eser, Türk tarihinde basılı ilk Türkçe tefsir vasfını haizdir.

Mehmed b. Hamza ed-Debbâğ adıyla maruf, Ayıntabî Mehmet Efendi, Ayıntab’da(Gazi Antep) doğdu. Bununla beraber Ayıntabî ve Sivasî nispetleriyle anılır.

Âmid, (Diyarbakır)  Trablusşam, Dımaşk ve Kahire gibi şehirlerde bulunmuş ancak Sivas’ta yerleşmye karar verdiğinde, yirmi yaşında idi. Kırk yıllık   öğrenim süresini Sivas’ta ikmal etti.   Aklî ilimlerin öğreniminde hocaları, Ali b. Muhammed el-Gûrânî ve Zeynelâbidîn b. Muhyiddin el-Gûrânî idi. Tefsir ve hadis ilmini ise Nûreddin eş-Şebrâmellisî ve benzer vasıflı hocalardan tahsil etti. Sivas’ta Müftülük vazifesini de icra ve ifa eden Ayıntabî’nin, Kazâbâdî, Saçaklızâde Mehmed Efendi, Tosyalı Mustafa b. Ali el-Hayrî ve Darendereli Hamza Efendi gibi isimler öğrencisi olmuştur.

Tefsirin önsözünde belirtildiğine göre Şeyhülislâm Minkārîzâde Yahyâ Efendi tarafından, huzur dersleri için İstanbul’a davet edilmiş, bu esnada, Osmanlı Sultanı 4. Mehmet Han ( IV. Mehmed (Osmanlıca: محمد رابع, romanize: Mehmed-i Râbi') veya Avcı Mehmed (2 Ocak 1642, İstanbul - 6 Ocak 1693, Edirne), divan edebiyatındaki mahlasıyla Vefâî[1][2], 19. Osmanlı padişahı ve 98. İslam halifesidir.) tarafından, Kur’an-ı Kerim’in Türkçe ‘ye tercüme ve tefsir edilmesinin istendiği, Ayıntabî’ye, Sultan tarafından dört adet tefsir ile on adet sözlük hediye edildiği belirtilmektedir.

Ayıntabî Mehmet Efendi, eserini vücuda getirirken dil konusuna özen göstermiş, halkın anlayacağı biçimde anlatmaya dikkat etmiştir.

Bu Eserin (Tibyan Tefsiri)  1698- 1699 senelerinde Türkçe basıldığı bilinmektedir.

Buraya özenli dikkat etmek gerekir ki önmelidir.” Mustafa Kemal Atatürk’ün Anıtkabir ve Çankaya’da korunan kütüphanesindeki üç Kur’an çevirisinden birinin bu eserin 1317-1318 (1899-1900) tarihli baskısı olduğu belirtilmiştir. Eser günümüzde de okunmakta, son dönemlerde Latin harfleriyle yapılan neşirleri bu ilgiye işaret etmektedir. “

Gelelim asıl konuya. Elmalılı Hamdi Yazar’ın ilk Türkçe tercüme taptığı bilgisini öne çıkarmayan yok gibidir.  Aşağıdaki bilgi de çok ilginç değil mi?”

İlk Türkçe Kur’an tercümesinin tarihi ve mütercimi bilinmemekle beraber, bu çalışmanın IV-V. (X-XI.) yüzyıllarda gerçekleştiği tespit edilmiştir (İnan, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Tercemeleri, s. 4, 8). Eski Türkçe Kur’an tercümeleri satır arası ve tefsiri olmak üzere ikiye ayrılır. Satır arası kelime kelime Kur’an tercümesi geleneği Orta Asya’dan gelmiş, Horasanlı ve Hârizmli âlimler, İranlılardan öğrendikleri bu metodu Anadolu’ya nakl etmişlerdir. XIX. yüzyılda tamamlanmış ve yayımlanmış, Kur’ân’ın matbu Türkçe çevirileri dört tanedir.

Bu malumat ışında değerlendirilmesi gerekirse tezviratın sona ermesi lazımdır.

Şakir Albayrak,

29.08.20206,14.24,

Çekmeköy, İstanbul.

Hz. MUHAMMEDİN (s.a.v) NURLU YOLU

Peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhİsselamın doğduğu günlerde dünyada vahşi bir çağ yaşanıyordu.

O dönemde yer yüzü zulmet ve cehalet içinde kıvranıp duruyordu. Zenginlik, itibar ve güç hırsı, bugün olduğu gibi o gün de insanların akıllarını ve gözlerini, karartmıştı!.. zulüm ve haksızlıklar insanları bezdirmiş, güçlüler zayıfları eziyor, insanlar acımasızca birbirini katlediyor ve öldürüyordu. Güç, itibar ve dünyaya hakim olma hırsı nedeniyle haksızlık, zulüm, yağmacılık, gasb, soygun gibi kötülükler acımasızca yayılmıştı. Can ve mal güvenliği kalmamıştı. Cehaletin getirdiği ahlaksızlıklar ve hayasızlıklar, insanları ve toplumları felaketten felakete sürüklüyordu. İnsanlar, bir olan Allah’a iman edip O’na ibadet edecekleri yerde, kendi elleriyle yaptıkları putlara, yıldızlara, güneşe, ateşe ve diğer varlıklara tapıyordu. Nefislerini ilah edinenler çoktu. Kız çocukları uğursuz sayılarak diri, diri toprağa gömülüyor, kadınlar zevk ve eğlence vasıtası olarak görülüyor, mal gibi alınıp satılıyordu. İnsanlar; ırklarına, soylarına, renklerine ve sosyal durumlarına göre sınıflandırılıyor ve ona göre muamele görüyordu. Zulüm ve haksızlıklar insanları canlarından bezdirmişti.

İşte, sevgili dostlar! Sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed (s.av.) böyle bir dünyada ve böyle bir zamanda Miladi 571 yılında Mekke’de doğdu. Sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhisselam, Hz.Adem aleyhisselam ile başlayan peygamberler zincirinin son halkasıdır. O, son peygamberdir, son Nebîdir. O, kendisinden sonra gelen binlerce evliyanın, esfiyanın, mürşidin, âlimin, ârifin ve tüm insanlığın rehberi ve Nebîsidir. Rabbimiz Allah Kur’anda: “Yâ Muhammed, muhakkak ki biz seni âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiya-107) buyurduğu gibi O, tüm insanlığa ve âleme rahmet olarak gönderilmiş bir peygamberdir. Ve Yüce Allah Kur’anda; “Ey Nebî! Biz, seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Allah’ın izniyle insanları Allah’ın dinine davet eden bir davetçi ve nûruyla insanları aydınlatan (Doğru yolu gösteren) bir ışık/nûr olarak gönderdik.” (Ahzab-45,46) buyurduğu gibi O, doğduğu günden itibaren örnek yaşantısıyla ve örnek güzel ahlakıyla insanlığı aydınlatan bir nûr oldu.. Çok bozuk bir hayatın yaşandığı, hiç kimsenin hayatından ve geleceğinden emin olmadığı, karanlık bir çağda, karanlık bir dünyada insanların yolunu aydınlatan bir ışık oldu, bir nûr oldu. O, insanlar için güzel bir müjdeci, güzel bir uyarıcı ve güzel bir rehberdi, güzel bir dosttu.

O güzel Nebi; “Ben güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderildim.” buyurarak insanların kararmış gönüllerini ahlak ve fazilet nûruyla aydınlattı. İslama girmeden önce kendi öz kızını acımadan diri diri toprağa gömen Ömer b. Hattab, peygamberimizin güzel ahlakıyla ahlaklandıktan sonra; “Dicle kenarında bir kuzuyu bir kurt kapsa, onu Ömer’den sorar adli ilahî” diyecek kadar, kalbi Allah korkusu, merhamet ve adalet duygusuyla ürperen merhametli ve âdaletli bir Ömer oldu. “Komşusu açken kendisi tok sabahlayan bizden değildir” buyuran ve bir rahmet pınarı olan o büyük peygamber, merhameti ve cömertliğiyle kazancını ve kazanımlarını insanlarla paylaşan merhamet ve cömertlikte örnek bir Nebi idi. O, bir hadisinde: “Müslüman o kimsedir ki, diğer insanlar onun elinden ve dilinden emindirler.” buyurarak müslümanın; güven ve barış sığınağı olduğunu öğretti. İnsanların sosyal durumlarına ve renklerine göre sınıflara ayrıldığı, güçsüz insanların köle olarak kullanıldığı ve mal gibi alınıp satıldığı o karanlık çağda, peygamberimiz; “Arabın, arap olmayana, arap olmayanın da arap olana, siyahın beyaza, beyazın da siyaha bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük, ancak takvâ iledir. ” buyurarak, insanlar arasında iman sorumluluğu içinde eşitliği, kardeşliği, liyakatı, adaleti ve üstün ahlakı getirdi. Allaha ve çevresine karşı sorumlu olan bir hayat modeli getirdi. “Sizler iman etmedikçe Cennete giremezsiniz. Birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olamazsınız” buyuran sevgili peygamberimiz; tüm mü’minlerin ve dahi insanların birbirlerini sevmeleri ve kardeş olmaları gerektiğini öğretti. “Bir kimse kendisi için arzu ettiği şeyi diğer din kardeşi için de arzu etmedikçe gerçek iman etmiş olamaz” buyuran sevgili peygamberimiz, insanların kendi Hak ve Hukukunu koruduğu gibi diğer insanların da Hak ve Hukukunu korumaları gerektiğini öğretti ve şöyle buyurdu: “Bizi aldatan bizden değildir.” Yani mü’min değildir. İşte sevgili dostlar, Onun her sözü ve her davranışı insanların gönlünü ve ufkunu aydınlatan, hidayet ve saadet yolunu gösteren sonsuz bir hayat nûrudur. Çünkü O, kaynağı Kur’an olan bir hayatın Nebîsi idi. Kim ki, Onun güzel öğütlerine uyar, Onun güzel ahlakını ilke edinir ve Onun nurlu yolundan giderse, Ona dost olursa, barışın, kardeşliğin, huzurun, güvenin ve saadetin yolunu bulur. Dolayısıyla dünya ve ahiret saadetinin yolunu bulur. Öyleyse sevgili dostlar, sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhisselamın nurlu yolu bizim de saadet yolumuz olsun! Cumanız mübarek olsun! “Kim peygambere itaat ederse/uyarsa Allaha itaat etmiş olur...” (Nisa-80)

(muallimosman)

Rum Sındığı Savaşı-30 Ağustos 1922

1364 yılında Sırplar Macarlar, Eflak ve Bosna prensleri Papa'nın teşviki ile bir araya gelen düşman ittifakına karşı kazanılan Sırpsındığı Savaşı Türk tarihinde büyük bir öneme sahiptir. Savaşın en büyük özelliği Osmanlı Devleti’ne karşı yapılan ilk Haçlı seferinin olmasıdır. Savaş ile birlikte başkent Edirne’ye taşınmış ve Makedonya kapıları Osmanlı Devleti’ne açılmıştır. 

Rum Sındığı Savaşı ise, 30 Ağustos 1922 yılında, İngiliz, Fransız, İtalyan, Rus, Yunan ve daha nice düşman ordularına karşı kazanılan ise son büyük zaferdir.

1918 yılında başlayan düşman işgalleri ile Türkiye ve Türkler yok edilmek isteniyordu. 30 Ağustos günü Gazi Mustafa Kemal’in ordusu, Türk ordusu, Türkler, Rum Sındığı Savaşı’nı kazanmasaydı,  “Προ Χριστου, Έρχεστε στον 2ο αιώνα. Έκανες αυτή τη γη πατρίδα σου. Τώρα ήρθε η ώρα να φύγεις. Φύγετε από εδώ, βρώμικοι Τούρκοι- Milattan önce, 2. yüzyılda geldiniz. Bu toprağı kendinize vatan yaptınız. Şimdi gitme vakti geldi. Defolun buradan, kirli Türkler!...” sözleri altında, yalın ayak, baldırı çıplak bir şekilde, Orhun/Yenisey yollarını tutacaktı.

Türk Kurtuluş Savaşı, 1. Dünya Savaşı'nın devamıdır. Bu savaş başladığında bakir Anadolu'ya saldıran Yunan kuvvetleri yüzyıllarca besledikleri büyük bir kin birikimiyle hareket etti. Savaştaki temel gayeleri Anadolu'da bir tek Türk bırakmamak ve yerine Balkanlardaki Anadolu Rumlarını getirmekti. Anadolu hareketini başlatan Yunanlı Venizelos bunu bizzat İnönü'ye şöyle söylemiştir: "Eğer zaferi biz kazansaydık sizin bugün yaptığınız mübadeleyi, biz Anadolu'dan Türkleri sürüp atıp yerine Anadolu Rumlarını getirmek suretiyle yapacaktık."

Halide Edip, 30 Ağustos sonrası İzmir yollarında gördüklerini anlatmadan önce, “…ta Birinci Dünya Savaşından başlayarak tarih öncesi olaylar gözümde canlanıyordu. Milletler, ırklar daima öldürmek, yakmakla meşgul. Her insanın yüzünde, karşısındakini nasıl öldüreceğini düşünen bir maske var… Yüzleri insan, dilleri insan olabilir, fakat kendileri bambaşka cinsten idiler. İçimden bir ses, bu cinsten ayrılmak, kurtulmak istiyordu. İçimdeki gayz değil, kin değil, insanlıktan nefretti..[1]” diyordu…

Falih Rıfkı’da 29 Eylül tarihli “Salihli Harabelerinde” başlıklı yazısında, “…Salihli’ye kadar yolda aynı levhalar: işte yarısı fazlasından yanan urganlı köy… kararmış ortasından yarık kerpiç duvarlar, kenarında başımıza üşüşmüş köylüler, hikayelerini dinliyoruz…”, Çankaya adlı eserinde de, Manisa’nın yakılması karşısındaki izlenimlerini, “ …neredeyse henüz tüten yangınlar içinden geçiyorduk. Yakup, külleri savrulan Manisa’ya, cetlerinin şehrine iki eli böğründe bakakaldı. Yunanlılar çekilişlerinde, yokedici bir tahrip yapmışlardı. Yanmayanlar, vakit bulup da yakamadıkları, yaşayanlar fırsat bulupta öldüremedikleri idi. İki millet arasında yalnız birinin arta kalacağı bir boğazlaşma geçmiş olduğunu görüyorduk. Batı Anadolu’yu Türkler için oturulmaz bir çöle çevirmek isteyen Yunanlılar, gerçekte kendi ırklarının, mitoloji masallarından son tarih günlerine kadar, bu topraklardaki yaşayışlarına son vermişlerdi. Rum halkı köklerine kadar sökülüp atılmakta idi..[2]”

30 Ağustos 1922 tarihinde kazanılan Rum Sındığı Savaşı ile, Doğuda Ermenilerce yapılan, “…halı, kilim, keçeye sararak yakma...Meme, kalça ve çeşitli yerlerde cep açarak tuz basarak, toprak, kum doldurarak...Kızgın şiş ile mahrem yerlerini dağlama...El ve ayaklardan çivi çakarak...Cinsel organları kesme, cinsel organlara soğan, şişe vb. sokma... Kadınları anadan üryan kendi askerleri arasında dolaştırma...Kazığa oturtma. Balta, kılıç gibi kesici aletlerle budama, parçalama...Müslüman halkın koşum hayvanlarını zorla almak.  Kendilerini bu hayvanlarla top vs gibi şeyleri çektirerek çalıştırmak. Şehit düşen Türk askerleri üzerindeki silahları toplatıp kendilerine teslimini sağlamak.Manda gibi ağır ve azgın hayvanları yakarak kapalı yerde toplatılmış halkın içine salıverme...Ahır, merek, oda, cami gibi yerlere halkı doldurup buraları kundaklama...El ve ayakları bağlayarak kurşunlama...Yalan yere yemin ve kandırmacalar ile halkı toplayıp köy meydanında veya köy dışında kurşun ve süngü ile öldürme...Deriyi yüzme, saç, sakalı koparma...Irza tecavüz; oğlun gözü önünde babayı, babanın gözü önünde oğulu, erkeklerin yanında kadınları; kadınların önünde erkekleri öldürme. Bu vahşeti seyre zorlama....Göz oymak, kulak kesmek, dil koparmak...Kur'an, Kitap ve Din'e küfür. Bu şekilde taciz etmek, tahrik ve tahkir etmek...Öldürüp gömülmesine izin vermeyerek; kedi, köpek, kurt gibi hayvanlara yem etmek...Ateşe atma, suda boğma, Yakılan insanların etini yakınlarına yedirme...Gebe kadınlarının karınlarını deşme. Bebeklerini yere çalma[3]..” adıyla yapılan vahşiliklere, batıda yunanlıların ve onların ardındaki diğer işgalci güçlerin yaptıkları ile devam ediliyordu.

15 Mayıs 1919 günü 300 ila 400 Türk öldürülmüştü. Yunan ordusu Anadolu içlerine doğru ilerledikçe Türkler katliamlar, tecavüzler ve yıkımla karşı karşıya kalmıştı. Yunan ordusunun İzmir'den Anadolu içlerine doğru ilerlerken sivilleri katlederek, yakarak, yağmalayarak ve tecavüz ediyordu. İzmit, Yalova ve Gemlik bölgelerinde zulüm ve işkencelerin ardı arkası kesilmiyordu. Evler yağmalanıyor ve yakılıyordu.

Yunan işgali altındaki İzmir'de 4000 Müslüman idam edilmişti. Menemen Katliamı'nda 200 Türk sivil öldürülmüştü. Bergama Baskını sonucu, 80.000-100.000 Türk zorla göç ettirildi.

Yunan, geri çekilme sırasında yakıp yıkma taktiği izledi ve öfkelerini savunmasız Türk köylülerinden bilinen her yolda çıkardı.

Bölgedeki kasabaların çoğu harabeye çevrilmişti. Uşak'ın üçte biri artık yoktu. Alaşehir, yamaçları tahrif eden karanlık bir kavrulmuş boşluktan başka bir şey değildi. Manisa'daki 18,000 binadan sadece 500'ü ayakta kalmıştı.

Türklere yönelik en büyük katliam olan Yalova Katliamı'nda Ermenilerin, Rumların ve Çerkeslerin, Yunan ordusu ile işbirliği yaptığı görüldü. Orhangazi, Yenişehir ve Armutlu katliam sırasında yakıldı. Armutlu'da kadınlara tecavüz uğramıştı. Ölü sayısı 5,500-9,900 olarak kayıtlara geçmişti. Aydın, Karatepe köyünde, köy Yunanlar tarafından kuşatıldıktan sonra tüm sakinler camiye konuldu ve cami yakıldı. Ateşten kaçmayı başaran az sayıda kişi vuruldu. Toplam 385 kişi öldürüldü.

Yunan ordusu, Bilecik kasabası geri çekilen yakıldı. 208 kişi öldürüldü. İzmit'te, çoğunlukla erkeklerden oluşan 300 kadar kadar sivil Yunan ordusu tarafından idam edildi. Salihli Yunan ordusu tarafından ateşe verildi. 100 kız tecavüz etmek için kaçırıldı. Turgutlu kasabası Yunanlar tarafından ateşe verildi 1.000 kadar kişi,öldürüldü.  Uşak'ta 200, Alaşehir'de 3000 kişi yanarak öldü. 1922 Manisa yangını boyunca 3500 kişi yanarak ölürken, 855 kişi Yunan askerleri tarafından vurularak öldürüldü. 300 kız tecavüz edilmek için kaçırıldı.

Türk Bağımsızlık Savaşı boyunca 640,000 Türk sivilin Yunan ordusu tarafından öldürürülmüştü.

Tabiki yıllar sonra içimizden (her milletin içinde bu tip insanlar ve onların taraftarları olacaktır) keşke yunan kazansaydı diyen acayip tipler çıktığı gibi, Rum Sındığı Savaşı’nı kazananlara, kutlu direnişi sürdürdükleri 3 yıl boyunca her fırsatta “kudurmuş haydutlar”, “Yunan ordusu halifenin ordusudur, asıl kafası koparılacak mahlukat, Ankara’dadır”,Bunların “öldürülmesi caizdir, hatta dini vazifedir” deyip, vatansever Denizli, Isparta, Uşak, Antalya, Sinop müftülerini görevden azleden; Ankara müftüsü için idam fermanı çıkaran, İzmir’deki Yunan Yüksek Komiserliği’ne, “Mustafa Kemal’in pençesinden kurtarmak için Batı Anadolu’da özerk hükümet kuralım, yönetimin başında Hıristiyan vali bulunsun, ordusundan Yunan başkomutanı sorumlu olsun” ve zafer sonrası yunana sığınıp, yunanistana kaçtıktan sonra “..Ben de ayniyle red edip Türk’ü, Tövbe yarabbi tövbe Türklüğüme, Beni Türk milletinden ad etme…[4]”, diyen Şeyhülislâmlar vardı bu ülkede.

Bugün de bu tip ruhlar ve bedenler aramızda dolaşmakta. Ama ayrıca aramızda Allah’tan

Sultan I. Murat’ın, Hacı İlbey’in, Kazım Karabekir’in, Ali Fuat Cebesoy’un, Rıfat Börekçi’nin, Reşad Çiğiltepe’nin, Mustafa Kemal’in

ruhu da dolaşmakta…

Yeter mi, yetmez.

Bu kahraman ruhların hayat bulmuş evlatları da, namertlere karşı siper etmiş göğsünü beklemekte…

Olurda gelirseniz, geldiğiniz gibi hempalarınızı da koltuğunuzun altına alıp gidersiniz…

[1] Türkün Ateşle İmtihanı,1998, s. 279-280.

[2] Atay, Falih Rıfkı, Çankaya. İstanbul, 1984,s. 331.

[3] Gürsoy Solmaz, Yaşayanların Dilinden: Erzurum, Sarıkamış, Kars'ta Ermeni Zulmü, 1918-1920,Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 1995.

[4] İskeçe, 1 Temmuz 1927

DÜNYAYI DEĞİŞTİRMEK

Dünyayı değiştirmek için her zaman büyük işler yapmamız gerekmez.

Bazen bir insanın kalbine dokunan güzel bir söz, umudunu kaybetmiş birine verilen destek ya da karşılık beklemeden yapılan küçük bir iyilik yeter.

Asıl mesele, hayatın içinde iyi kalabilmektir.

Kimseyi incitmeden yaşamak, dürüst olmak, merhameti ve vicdanı kaybetmemek.

Bunlar küçük gibi görünür ama insanlığın en büyük değerleridir.

Çünkü iyilik, bir insandan diğerine geçer. Bir gönülde başlayan güzellik, hiç ummadığımız kadar uzağa ulaşabilir.

Dünyayı değiştirmek istiyorsan önce kendinden başla.

İyi kal. Vicdanını koru. Bir insanın hayatına güzellik kat.

Çünkü bazen bir insanın dünyasını değiştirmek, dünyanın değişmesi demektir.

O halde çevremizden başlayarak hayatlara dokunalım, kolaylaştıralım, müjdeleyelim, umut verelim   ve en önemlisi sevelim.

Her şey bütünün hayrına olsun.

HAK SİZİ HÜR YARATMIŞKEN, HIRS SİZİ KÖR ETMESİN...

Hatay’a vaktini, servetini, ömrünü vakfetmiş olan Serdar Özyurt’a yakın olmamız neden bazılarını bu kadar rahatsız ediyor?

Bunu gerçekten anlamakta zorlanıyoruz.
Biz, Serdar Özyurt’un bu kente, bu ülkeye ve bu millete bağlılığına inandığımız için kendisini kamuoyuna anlattık. Hatay’a yaptığı yatırımları, memleket için attığı adımları, istihdam oluşturan çalışmalarını ve kent adına ortaya koyduğu projeleri haberleştirdik. Bir iş insanının memleketine yaptığı katkıları kamuoyuna duyurmak gazetecilik değil midir?
Serdar Özyurt’u tanıyoruz. Kendisiyle görüştük, aynı sofraya oturduk, çayını içtik, sohbet ettik. Yaptığı çalışmaları yerinde gördük ve haberleştirdik. Bundan da hiçbir zaman utanmadık, saklamadık.
Peki şimdi soruyoruz:
Bizim Serdar Özyurt’a yakın olmamız kimleri, neden bu kadar rahatsız etti?
Bir insanın vatanına ve milletine bağlı olduğunu düşünmek, yaptığı hizmetleri takdir etmek, Hatay için attığı olumlu adımları haber yapmak neden birilerinin gözüne batıyor?
Biz gazeteciyiz. İnsanlarla tanışırız, görüşürüz, dinleriz, takip ederiz ve kamuoyuna aktarırız. Bazen bir siyasetçinin, bazen bir bürokratın, bazen bir esnafın, bazen de bir iş insanının yanında oluruz. Bu, gazeteciliğin doğasında vardır.
Serdar Özyurt’un yaptığı her işin doğru olduğunu söylemek başka bir şeydir, kendisinin Hatay için yaptığı çalışmaları haberleştirmek başka bir şeydir.
Bugün hakkında bir soruşturma veya yakalama kararı bulunması, dün yaptığı ve kamuoyuna açık olan çalışmaların haberleştirilmesini suç haline getirmez.
Kaldı ki biz hiç kimsenin mahkemesi değiliz.
Bir insan hakkında suç isnadı varsa bunun muhatabı yargıdır. Suçluluğu kesinleşmeden hiç kimseyi suçlu ilan etmediğimiz gibi, onunla görüşen, haberini yapan veya kendisini destekleyen gazetecileri de töhmet altında bırakmanın doğru olmadığını düşünüyoruz.
Biz ne yediysek, ne içtiysek, ne aldıysak açıkça söylüyoruz.
Gizlimiz saklımız yok.
Serdar Özyurt’un suçlu olduğuna inanmıyoruz. Ancak yarın yüce devletimiz tarafından yürütülen yargılama sonucunda kendisi hakkında kesinleşmiş bir suçluluk hükmü ortaya çıkarsa, elbette hukuk önünde herkes gibi bunun gereği yapılır.
Hatta söylüyoruz:
Serdar Özyurt Bey’le ne yediysek, ne içtiysek, ne aldıysak; suçluluğu hukuk önünde kesinleşirse, bunun hesabını vermeye de hazırız.
Gerekirse Cumhuriyet Savcılığına gider, bildiğimiz ne varsa anlatırız. Kimle ne zaman görüştüğümüzü, hangi haberleri neden yaptığımızı, hangi çalışmalarını kamuoyuna duyurduğumuzu açıkça ortaya koyarız.
Bizim korkumuz yok.
Ama bizim de bir sorumuz var:
Dün ekmeğini yediğiniz, çayını içtiğiniz, haberini yaptığınız bir insan bugün neden hedef haline geldi?
Dün kapısını çalmak normaldi de bugün onunla görüşmüş olmak neden suçmuş gibi gösteriliyor?
Yoksa mesele Serdar Özyurt değil de, onunla yakın olan gazeteciler mi?
Eğer mesele buysa, kusura bakmayın.
Biz kiminle görüşeceğimize, kimin haberini yapacağımıza ve Hatay için yapılan hangi çalışmayı kamuoyuna taşıyacağımıza kendimiz karar veririz.
Kimsenin kuyruğuna basmadık. Kimsenin hakkına girmedik. Kimsenin kalemini kiralamadık.
Hatay’a hizmet eden, bu ülkeye yatırım yapan ve vatanına bağlı olduğunu ifade eden bir insanın çalışmalarını kamuoyuna duyurduk.
Bundan neden rahatsız olunduğunu hâlâ anlayabilmiş değiliz.
Belli ki mesele bizim Serdar Özyurt’a yakın olmamız değil...
Hak sizi hür yaratmışken, hırs sizi kör etmesin.
Varsa söyleyeceğiniz bir söz, söyleyin.
Varsa bir iddianız, ortaya koyun.
Ama gazetecilik yapan insanları, sırf bir iş insanıyla görüştü veya onun çalışmalarını haberleştirdi diye hedef göstermekten vazgeçin.
Çünkü biz buradayız.
Ve yaptığımız haberlerin de, kurduğumuz ilişkilerin de, attığımız imzaların da arkasındayız.

Ne demiş beyinsizin biri gazetecilerle çekilen fotoğraflar yeniden gündemde bu doğrudan doğruya yargıya müdahil olmak ve yönlendirmektir savcılığa suç duyurusunda bulundum bu konuyla alakalı.

Ha birde dün yanında olanlar bugün neden susuyormuş muş bu yazım sana ve siz kasıntılara en iyi cevaptır saygılarımla...

Kalın SAĞ'lıcakla...

İsrail, Türkiye'ye Bulaşma İyi Düşün

İsrail’in Suriye’de attığı son adımlar artık Türkiye açısından sıradan bir gelişme olarak görülemez.

Ebu Zuhur saldırısının ardından Ankara’nın tepkisi net oldu; Türkiye, İsrail’in Suriye’nin toprak bütünlüğünü ihlal eden saldırılarını kınadı. Üstelik ABD’nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack da İsrail’in hamlesinin Türkiye ile ciddi bir çatışma riskini beraberinde getirdiğine dikkat çekti.

İsrail’e buradan açık bir mesaj vermek gerekiyor: Türkiye senin üzerinde hesap yapabileceğin, istediğin zaman karşısına geçip tehdit edebileceğin bir ülke değildir. Türkiye savaş aramıyor, kimsenin toprağında gözü yok. Ama Türkiye’nin sabrını zayıflık olarak görmek büyük bir hata olur. Dünyanın farklı yerlerinden gelen değerlendirmelerde bile Türkiye ile doğrudan bir çatışmanın ne kadar tehlikeli olabileceği vurgulanıyor. Nitekim Barrack, Türkiye’nin güçlü bir ordu ve hava kuvvetlerine sahip olduğunu, yanlış hesaplamaların ciddi sonuçlar doğurabileceğini söyledi.

İsrail şunu iyi anlamalı: Türkiye’ye kafa tutmak kolay değildir. Türkiye barıştan yana olabilir ama gerektiğinde kendi güvenliğini ve çıkarlarını koruyacak güce de sahiptir. Bize bulaşmadan önce iyi düşünün. Çünkü Türkiye’yi köşeye sıkıştırmaya çalışmak, yalnızca yeni bir kriz değil, İsrail’in hiç istemeyeceği sonuçları da beraberinde getirebilir.

Bizim isteğimiz savaş değil; ama Türkiye’ye karşı atılacak her adımın bir karşılığı olduğunu herkes bilmelidir.

ÇOK DOĞRU BİR KARAR, KUTLUYORUM

                                               ŞEMSETTİN GÜNAY

                Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Öntürk değişik bir başkan.

                Öncelikle en muhalifleri bile başkanın taraflı veya partizan hizmetler yaptığını söyleyemiyor.

                Mevcut 15 belediye başkanı sorunları için başkanın kapısını çaldıklarında ilgiyle dinleniyor, dikkate alınıyor ve yapılabilecek ne varsa yapılmaya çalışılıyor.

                Başkanların hangi partiden olduğuna bakılmaksızın hizmetler götürülüyor, çalışmalar başlatılıyor.

                Tabi unutulmaması gereken en önemli şey Mehmet Öntürk’ün yüzde 85’i yıkılmış, alt yapısı çökmüş bir ile başkan olması. Gelirleri yok denecek kadar az ve kısıtlı. Hatsu su paralarını bile toplamaya başlayalı daha çok az bir zaman oldu.

                Tabela vergileri toplanamıyor, halkının büyük bir çoğunluğu halen konteynerlerde yaşayan insanlardan gelir elde edilemiyor.

                Ama her taraf alt yapıya muhtaç, tüm yollar yeniden yapılmaya muhtaç. İhtiyaçlar diğer illere nazaran birkaç kat daha fazla. Yollardan, alt yapılardan şikayetler kesilmiyor. Herşey adeta sıfırdan yapılması gerekiyor.

                Mehmet Öntürk zaman zaman halkın karşısına geçiyor tüm samimiyetiyle sorunları dinliyor, bürokratlarına hemen gerekli talimatları veriyor.

                Şow yapma gereği duymuyor Öntürk. Sürekli olarak sahici, kendi gibi olan bir insanla karşı karşıya olduğunuzu görüyorsunuz, bu da insanlara güven telkin ediyor.

                Bunları neden söyleme gereği duydum.

                Mehmet Öntürk geçenlerde meclise bir teklifle geldi. Kardeş şehir ilan ettiği İdlip ve Lazkiye belediyelerine ikişer araç hibe etmeyi önerdi ve meclis oy çokluğuyla bu teklifi kabul etti.

                Hibe edilen araçlar 7-8 yaşlarında hizmet araçları. Bunların envanterden çıkarılması ne büyükşehir için bir zafiyet oluşturur ne de hizmetleri aksatır.

                Ancak kardeş ülke Suriye’de bizlere karşı halkın sempatisini artırırken, kardeşlik bağlarını da güçlendirir. Bu araçlar makam aracı değil hizmet aracıdır ve o beldelerin halkına hizmet eder. Hayatlarını kolaylaştırır.

                Yıkılmış kentlerinin, yollarının yapılmasına yardımcı olur.

                Ama bir de bakıyoruz ki bir takım azınlık çığırtkanlar çığlık çığlığa bunu eleştirmek için birbirleriyle yarışıyorlar.

                Nasıl geçmişte terör listesinde olan Şara’ya bu yardım yapılırmış. Terörün merkezi İdlip’e bu vasıtalar nasıl verilirmiş.

                Öncelikle beyler, bir şeyi yerli yerine oturtalım.

                Verilen araçlar yöneticilere makam aracı olarak değil halka hizmet aracı olarak hibe edilmiştir. Bu araçlar İdlip ve Lazkiye sakinlerinin hayatını kolaylaştırmak amacıyla hibe edilmiş, Oraların halkının hizmetine sunulmuştur. Siz neye karşı çıkıyorsunuz?

                Kardeş şehir ilan edilen İdlip ve Lazkiye sakinlerine hizmet verilmemesini mi savunuyorsunuz.

                İkincisi bir milyon insanın öldürüldüğü, varil bombalarıyla katledildiği, sydneya hapishanelerinde ve diğer hapishanelerde binlerce insanın işkenceden geçirildiği 7 milyon Suriyelinin ülkelerini terketmek zorunda kalıp mülteci durumuna düştüğü bir ülkede rejim terörist değil ama buna karşı çıkanlar terörist, öyle mi?

                O zamanlar bu yaftayı kim yapıştırıyordu, rejim ve ABD…

                Aynı ABD bugün Ahmet Şara’yı beyaz sarayda ağırlıyor, Suriyeyi “teröre destek veren ülke” konumundan çıkarıyorsa, aynı Şara birçok Avrupa ülkesinde ve Rusya’da devlet başkanı sıfatıyla karşılanıyorsa “terörist” yaftasının ne kadar göreceli olduğunu varın siz düşünün.

                Ama bizim çığırtkanlarımız halen tarihin çok geri planında kaldığını göstermekten çekinmiyorlar. Tarih geçmişte terörist damgası yemiş ancak daha sonraları devlet başkanı olmuş bir hayli insana tanıklık ediyor. Yaser Arafat’ta bunlardan biridir.

                Söyleyeceğim o ki Mehmet Öntürk çok doğru bir karar vermiş, kardeşliğimizi perçinlemiştir.

                Kutluyorum.

25.08.2026

Türkiye–İsrail Geriliminde Yeni Eşik: Suriye, Askerî Denge ve Sıcak Çatışma İhtimali

İsmail CİNGÖZ

Uluslararası Siyaset Uzmanı

Bilgi kesim tarihi: 25 Ağustos 2026

Öz

Türkiye-İsrail ilişkileri, Gazze savaşı sonrasında Suriye merkezli stratejik rekabetin belirginleşmesiyle yeni bir aşamaya girmiştir. İsrail’in Ebu Zuhur Askerî Hava Üssü’ne yönelik saldırısı, Türkiye’nin Suriye’de artan askerî ve siyasi etkisi ile İsrail’in güvenlik önceliklerinin doğrudan temas edebileceğini göstermiştir. Çalışmada iki ülkenin askerî kapasitesi; ABD ve NATO faktörü, Şuşa Beyannamesi, Mekke Ortak Savunma Anlaşması, İsrail-Yunanistan-GKRY yakınlaşması, Mısır ve Körfez ülkeleri ile Rusya’nın muhtemel tutumu çerçevesinde değerlendirilmektedir. Mevcut koşullarda planlanmış ve geniş çaplı bir Türkiye-İsrail savaşı düşük ihtimalli görünmekle birlikte, Suriye’de Türk personelinin hedef alınması veya yanlış hesaplamaya dayalı bir askerî olay karşılıklı misillemeleri tetikleyebilir. Bu nedenle asıl risk, tarafların bilinçli biçimde savaş aramasından çok, Suriye’de daralan stratejik mesafenin kontrol edilmesi güç bir tırmanmaya dönüşmesidir.

Anahtar Kelimeler: Türkiye-İsrail ilişkileri, Suriye, askerî denge, bölgesel güvenlik, sıcak çatışma.

Abstract

Türkiye-Israel relations have entered a new phase as strategic rivalry centred on Syria has become increasingly pronounced following the Gaza war. Israel’s strike on the Abu al-Duhur Military Airbase demonstrated that Türkiye’s growing military and political influence in Syria and Israel’s security priorities may increasingly come into direct contact. This study examines the military capabilities of both countries together with the roles of the United States and NATO, the Shusha Declaration, the Mecca Joint Defence Agreement, Israel’s growing cooperation with Greece and the Greek Cypriot Administration, as well as the possible positions of Egypt, the Gulf states and Russia. Under current conditions, a planned and large-scale Türkiye-Israel war remains unlikely. However, an attack involving Turkish personnel in Syria or a military incident caused by miscalculation could trigger a cycle of retaliation. The principal risk, therefore, lies not in a deliberate decision by either side to seek war, but in the possibility that the narrowing strategic distance in Syria could evolve into an uncontrollable military escalation.

Keywords: Türkiye-Israel relations, Syria, military balance, regional security, armed conflict.

Giriş

Türkiye ile İsrail arasındaki ilişkiler, Gazze savaşı sonrasında sertleşen siyasi söylemin ötesine geçerek Suriye, Doğu Akdeniz ve bölgesel güvenlik mimarisi üzerinden stratejik rekabete dönüşmektedir. İsrail’in 18 Ağustos 2026’da Suriye’nin İdlib bölgesindeki Ebu Zuhur Askerî Hava Üssü’nü vurması bu gerilimin yeni bir eşiğe ulaştığını göstermiştir. İsrail, Suriye’nin üsse Türk askerî unsurlarının konuşlanmasına izin vermek üzere olduğunu ileri sürerken Türkiye bu iddiayı reddetmiş; Suriye yönetimi de bölgede kalıcı Türk üssü veya kuvvet konuşlandırılması planlanmadığını açıklamıştır.[1]

Artık mesele yalnız Gazze ve Filistin üzerinden okunabilecek diplomatik bir ihtilaf değildir. Türkiye’nin Şam yönetimiyle geliştirdiği askerî eğitim ve savunma iş birliği ile İsrail’in Suriye’de kendi güvenlik alanını askerî tedbirlerle genişletme yaklaşımı, iki ülkenin stratejik etki alanlarını birbirine yaklaştırmaktadır. Bu nedenle “Türkiye ile İsrail arasında sıcak savaş çıkar mı?” sorusu; askerî kapasitenin yanı sıra Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve NATO (North Atlantic Treaty Organization/Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), Şuşa Beyannamesi, Mekke Ortak Savunma Anlaşması, İsrail-Yunanistan- Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) yakınlaşması, Mısır ve Körfez ülkeleri ile Rusya faktörü birlikte değerlendirilerek cevaplandırılmalıdır.

Suriye: Türkiye-İsrail Rekabetinin Yeni Temas Hattı

Ebu Zuhur saldırısının önemi, üssün mevcut askerî kapasitesinden çok, hedef seçimine yüklenen anlamdan kaynaklanmaktadır. ABD’nin Türkiye Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack, İsrail’in saldırı öncesinde Washington’u bilgilendirmediğini ve olayın Türkiye ile doğrudan askerî tırmanmaya yol açabilecek kadar tehlikeli olduğunu belirtmiş; saldırının Türkiye’yi askerî karşılığa çekme amacı taşıyabileceği ihtimalini de gündeme getirmiştir.[2]

Washington bu nedenle Türkiye, İsrail ve Suriye arasında yanlış hesaplamaları önleyecek daha kurumsal bir çatışmasızlık mekanizması üzerinde çalışmaktadır.[3] 23 Ağustos 2026’da Ürdün’de ABD arabuluculuğunda yapılan Suriye-İsrail görüşmelerinde de İsrail saldırılarının durdurulması, Türkiye-İsrail geriliminin Suriye’ye yansımaması, İsrail’in 8 Aralık 2024 öncesi hatlara çekilmesi ve 1974 Kuvvetlerin Ayrıştırılması Anlaşması’nın yeniden uygulanması ele alınmıştır.[4] Ancak İsrail güçlerinin 23–24 Ağustos 2026 günlerinde Kuneytra ve Dera kırsalındaki hareketliliği, diplomatik arayışlara rağmen sahadaki gerilimin sürdüğünü göstermektedir.[5]

Türkiye açısından diğer önemli gelişme, Ankara’nın PKK’nın Suriye uzantısı olarak değerlendirdiği PYD/YPG’nin ağırlığını oluşturduğu Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) Şam yönetimiyle bütünleşme sürecidir. SDG lideri Mazlum Abdi, 20 Ağustos 2026’da askerî, güvenlik ve idarî kurumların Suriye devlet kurumlarıyla entegrasyonunun tamamlandığını açıklamıştır.[6] Bu sürecin fiilen tek devlet ve tek ordu yapısına dönüşmesi, Türkiye’nin Suriye’nin toprak bütünlüğü ve sınır güvenliği bakımından uzun süredir savunduğu yaklaşımın önemli ölçüde karşılanması anlamına gelecektir.

Buna karşılık İsrail, Türkiye’nin yeni Suriye yönetimi üzerindeki artan nüfuzunu kendi güvenlik perspektifinden farklı okumaktadır. ABD Kongre Araştırma Servisi (CRS), Türkiye-İsrail rekabetinin en görünür olduğu alanın Suriye olduğunu ve İsrail’in Ankara’nın artan etkisini dengelemeye çalıştığını değerlendirmektedir.[7] Türkiye’nin Şam yönetimiyle askerî ilişkileri resmî iş birliği çerçevesinde yürütülürken Ankara, İsrail’in Suriye’ye yönelik saldırılarını ülkenin egemenliği ve toprak bütünlüğünün ihlali olarak nitelendirmektedir.[8]

Dolayısıyla Suriye, iki ülkenin savaş istememesine rağmen askerî unsurlarının giderek yaklaştığı bir yanlış hesaplama sahasına dönüşmektedir. Asıl tehlike planlanmış bir savaştan ziyade, bir İsrail saldırısında Türk personelin hayatını kaybetmesi ve bunun karşılıklı misillemeleri tetiklemesidir; zira böyle bir gelişme Ankara üzerindeki askerî ve siyasi karşılık verme baskısını önemli ölçüde artıracaktır.

Askerî Denge: İki Farklı Güç Modeli

Türkiye ile İsrail’in askerî gücünü yalnız sayısal büyüklük üzerinden karşılaştırmak yanıltıcıdır. İsrail; ileri teknolojiye dayalı hava gücü, istihbarat, elektronik harp, hassas vuruş kabiliyeti ve çok katmanlı hava-füze savunmasında önemli üstünlüklere sahiptir. CRS’ye göre İsrail 50 F-35 işletmekte, 25 ilave uçağın teslimatını beklemektedir.[9]

Türkiye ise stratejik derinlik, nüfus, kuvvet hacmi ve savunma sanayii altyapısı bakımından farklı avantajlara sahiptir. CRS, Türkiye’yi NATO içindeki ikinci büyük askerî kuvvet olarak tanımlamakta ve Ankara’nın dış politika kapasitesinin büyüyen millî savunma sanayiiyle desteklendiğini belirtmektedir.[10] İnsansız sistemler, elektronik harp, füze-mühimmat, kara ve deniz platformlarındaki millî üretim kapasitesi özellikle uzun süreli krizlerde önem taşımaktadır.

Stockholm International Peace Research Institute’e (SIPRI) göre İsrail’in 2025 askerî harcaması yaklaşık 48,3 milyar dolar ve Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’sının (GSYH) yüzde 7,8’i; Türkiye’nin harcaması ise yaklaşık 30 milyar dolar ve GSYH’sinin yüzde 1,9’udur. Türkiye’deki artışta yerli savunma sanayiine yapılan yatırımlar belirleyici unsurlardan biridir.[11]

Dolayısıyla doğru soru “hangi ülke daha güçlü?” değil, “hangi ülke hangi çatışma türünde daha avantajlıdır?” olmalıdır. Kısa süreli ve hava gücü merkezli bir harekâtta İsrail’in niteliksel avantajları öne çıkarken, uzun süreli ve kaynak tüketen bir çatışmada Türkiye’nin stratejik derinliği ve üretim kapasitesi daha belirleyici hâle gelebilir. Her iki durumda da kolay ve düşük maliyetli bir zafer gerçekçi değildir.

ABD ve NATO: Denklemin En Kritik Unsuru

Olası Türkiye-İsrail çatışmasının en karmaşık aktörü ABD’dir. Washington ile İsrail arasında uzun süredir güçlü askerî ilişkiler bulunmaktadır. 2016 tarihli mutabakat, 2019-2028 döneminde İsrail’e yıllık 3,3 milyar dolar dış askerî finansman ve 500 milyon dolar füze savunma desteği öngörmektedir.[12] İsrail’in niteliksel askerî üstünlüğünün korunması da Amerikan güvenlik politikasının yerleşik unsurlarından biridir.[13]

Ancak Türkiye 1952’den beri NATO üyesidir ve Karadeniz’den Orta Doğu’ya uzanan geniş bir stratejik coğrafyada önemli askerî kapasiteye sahiptir. Bu nedenle Türkiye-İsrail savaşı Washington açısından yalnız iki ortak arasında tercih değil, daha geniş bir NATO ve bölgesel güvenlik krizi anlamına gelecektir.

NATO’nun 5. maddesi bir müttefike yönelik silahlı saldırının tüm müttefiklere yapılmış sayılmasını öngörür; ancak her devlet yardımın niteliğini gerekli gördüğü şekilde belirler.[14] Ayrıca 6. madde coğrafi kapsamı düzenlemektedir.[15] Dolayısıyla Suriye’deki bir Türk birliğinin vurulmasıyla Türkiye topraklarının doğrudan hedef alınması aynı hukuki ve siyasi sonucu doğurmayabilir.

Washington’un çatışmasızlık mekanizması arayışı da bu nedenle önemlidir. ABD’nin İsrail’in güvenliğine ilişkin taahhütleri devam ederken, NATO müttefiki Türkiye ile İsrail arasında kontrolsüz savaş çıkmasını önlemek için de güçlü nedenleri vardır. İlk tercihinin taraflardan birinin yanında savaşa girmekten çok çatışmayı önlemek olması beklenmelidir.

ABD’nin 24 Ağustos 2026’da Suriye’yi 1979’dan beri bulunduğu “teröre destek veren devletler” listesinden çıkarması ve Nusra Cephesi/Heyet Tahrir eş-Şam’a ilişkin bazı yaptırım tanımlamalarını kaldırması da denklemi değiştirmektedir.[16] Washington’un yeni Suriye yönetiminin ekonomik ve kurumsal istikrarına verdiği önemin artması, Suriye sahasının Türkiye-İsrail çatışmasına dönüşmesini engellemeyi ABD açısından daha da önemli hâle getirmektedir.

Şuşa Beyannamesi ve Mekke Anlaşması: Türkiye’nin Yeni Güvenlik Çevresi

Türkiye’nin dış güvenlik bağlantıları yalnız NATO’dan ibaret değildir. Türkiye ile Azerbaycan arasında 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi, taraflardan birinin bağımsızlığına, egemenliğine veya güvenliğine yönelik tehdit veya saldırı hâlinde derhâl istişareyi, gerekli yardımın kapsam ve biçiminin belirlenmesini ve askerî koordinasyonun sağlanmasını öngörmektedir.[17] Bu çerçevede Türkiye’ye yönelik açık bir devlet saldırısı, Azerbaycan bakımından yalnız diplomatik dayanışma gerektiren bir gelişme değil, müttefiklik ilişkisi kapsamında somut destek ve koordinasyonu gündeme getirecek ciddi bir güvenlik meselesi olacaktır. Yardımın yöntemi ve kapsamı tarafların ortak değerlendirmesiyle belirlenecek olmakla birlikte, Şuşa Beyannamesi Türkiye-Azerbaycan ilişkilerine güçlü bir karşılıklı güvenlik ve dayanışma zemini kazandırmaktadır.

Bölgesel denklemi değiştiren diğer gelişme, 7 Ağustos 2026’da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşmasıdır. Anlaşma, taraflardan birine yönelik silahlı saldırının üçüne yapılmış sayılmasını öngörmekte ve Birleşmiş Milletler (BM) Şartı’nın 51. maddesindeki meşru müdafaa hakkını teyit etmektedir.[18] Açıklanan uygulama çerçevesinde siyasi-askerî koordinasyon, ortak tatbikatlar, hava savunması, insansız sistemler, elektronik harp, yapay zekâ ve savunma sanayii iş birliği planlanmaktadır.[19]

Bununla birlikte Mekke Anlaşması henüz NATO’nun onlarca yıllık entegre komuta yapısına sahip değildir; Pakistan’ın nükleer kapasitesi de Türkiye için ilan edilmiş otomatik bir “nükleer şemsiye” anlamına gelmemektedir. Asıl stratejik sonuç, Türkiye’nin güvenliğinin artık yalnız NATO üyeliği üzerinden okunamayacak çok katmanlı bir yapıya kavuşmasıdır.

Mısır ve Körfez Ülkeleri

Ankara, Mekke Anlaşması’nın genişlemeye açık olduğunu belirtmiş ve Mısır’ı potansiyel üyeler arasında zikretmiştir.[20] Kahire ise hukuki, anayasal ve teknik boyutları değerlendirdiğini açıklamıştır.[21] Bununla birlikte Mısır’ın olası bir Türkiye-İsrail savaşında doğrudan askerî taraf olacağını ileri sürmek için yeterli dayanak bulunmamaktadır. Mısır ve diğer Körfez ülkelerinden siyasi, diplomatik, ekonomik ve lojistik destek görülmesi, doğrudan askerî katılımdan daha olasıdır.

İsrail’in Yunanistan ve GKRY Kartı

İsrail’in Yunanistan ve GKRY ile askerî yakınlaşması Ankara açısından dikkatle izlenmelidir. Üç taraf 2026 boyunca Doğu Akdeniz’de ortak tatbikatları ve askerî-istihbarî iş birliğini artırma kararı almış,[22] Yunanistan da Temmuz 2026’da yaklaşık 3,5 milyar avroluk İsrail yapımı hava savunma sistemi alımını onaylamıştır.[23]

Bu gelişmeler Doğu Akdeniz güvenlik mimarisinde İsrail-Yunanistan-GKRY yakınlaşmasının askerî boyut kazandığını göstermektedir. Ancak Yunanistan ve Türkiye’nin aynı zamanda NATO müttefiki olduğu unutulmamalıdır. İsrail’e diplomatik, istihbarî veya lojistik kolaylık sağlanmasıyla Türkiye’ye karşı doğrudan savaşa katılmak aynı şey değildir.

Rusya Türkiye’nin Yanında Yer Alır mı?

Türkiye-Rusya ilişkileri iş birliği ve rekabetin birlikte yürüdüğü karmaşık bir yapıya sahiptir. Rusya’nın 15 Ağustos 2026’da Türkiye’de bulunan bazı ABD menşeli mühimmatın Ukrayna’ya aktarılabileceği haberleri üzerine Ankara ve Washington’dan açıklama istemesi ve bunun ikili ilişkilere “ciddi zarar” vereceğini bildirmesi bu kırılganlığı göstermektedir.[24]

Moskova, İsrail’in bölgesel askerî hareketliliğinden rahatsız olsa da Türkiye’nin Suriye, Kafkasya, Karadeniz ve Orta Asya’daki güç artışını da dikkatle izlemektedir. Bu nedenle olası bir Türkiye-İsrail krizinde doğrudan Ankara’nın yanında savaşa girmekten çok, diplomatik manevra alanını ve stratejik kazancını artırmaya çalışması daha muhtemeldir.

Sıcak Savaş Gerçekten Mümkün mü?

Bugünkü şartlarda Türkiye ile İsrail arasında planlanmış ve uzun süreli savaş ana senaryo değildir. İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Sa’ar da 22 Ağustos 2026’da Türkiye ile gerilimi tırmandırmak istemediklerini ve diplomatik çözümü tercih ettiklerini açıklamış; buna karşılık Suriye’de Türk askerî üslerinin kurulmasını kabul etmeyeceklerini belirtmiştir.[25] İsrail böylece savaştan kaçınma iradesiyle birlikte kendi kırmızı çizgisini de ilan etmektedir.

Ankara’nın açıklamaları ise diplomasi ile caydırıcılığı birlikte yürütme eğilimini göstermektedir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, 8 Ağustos2026’da “Biz İsrail’in stratejilerini çok iyi biliyoruz” diyerek İsrail’in yeni provokasyon ve oyunbozanlık girişimlerine karşı hazırlıklı olunması gerektiğine dikkat çekmiştir.[26] Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da Mekke Anlaşması’nın amacını caydırıcılık ve bölgesel istikrar olarak açıklamış; 18 Ağustos 2026’da ABD Başkanı Donald Trump ile görüşmesinde bölgesel sorunlarda diplomasiye azami ölçüde başvurulması gerektiğini vurgulamıştır.[27]

Buna rağmen düşük ihtimal sıfır ihtimal değildir. Ebu Zuhur saldırısından sonra Washington’un Türkiye-İsrail askerî karşılaşması riskini açık biçimde gündeme getirmesi[28] ve çatışmasızlık mekanizması kurmaya çalışması[29] bu tehlikenin artık teorik olmadığını göstermektedir.

En riskli senaryo İsrail’in Suriye’de Türk personelinin bulunduğu bir tesisi vurması ve can kaybına yol açmasıdır. Ankara’nın vereceği karşılık İsrail misillemesini, bunun ardından daha kapsamlı bir Türk cevabını tetikleyebilir. Böylece tarafların başlangıçta planlamadığı sınırlı bir olay, kontrol edilmesi güç bir tırmanma sürecine dönüşebilir.

Sonuç

Türkiye-İsrail gerilimi, Gazze merkezli siyasi ayrışmanın ötesine geçerek Suriye’de stratejik çıkarların karşı karşıya geldiği yeni bir aşamaya ulaşmıştır. Türkiye’nin Suriye’nin toprak bütünlüğü, merkezi otoritesi ve sınır güvenliğini esas alan yaklaşımı ile İsrail’in Türkiye’nin artan askerî ve siyasi etkisini sınırlandırma politikası arasındaki mesafe daralmaktadır.

Geniş çaplı ve planlanmış savaş hâlen düşük ihtimallidir. Ancak Ebu Zuhur saldırısı, yanlış hesaplama veya Türk personelinin hedef olması hâlinde iki ülkenin istemedikleri bir tırmanma sürecine sürüklenebileceğini göstermiştir.

Türkiye açısından öncelik; askerî caydırıcılığı diplomatik meşruiyet, savunma sanayii kapasitesi, Şam ile koordinasyon ve çok katmanlı güvenlik ilişkileriyle birlikte yönetmek olmalıdır. Suriye’de işleyen ve doğrudan iletişime imkân veren bir çatışmasızlık mekanizmasının oluşturulması da askerî caydırıcılığın zayıflaması değil, yanlış hesaplama riskinin azaltılması anlamına gelecektir.

Son tahlilde Türkiye-İsrail gerilimindeki temel tehlike, tarafların bilinçli biçimde savaş aramasından çok, Suriye’de daralan stratejik mesafenin bir yanlış hesabı sıcak çatışmaya dönüştürme ihtimalidir.

                        :

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Reuters, “Israel and Turkey Step Up Warnings over Syria after Airbase Bombing”, 20.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-says-no-turkish-military-build-up-planned-airbase-struck-by-israel-2026-08-20/ Ayrıca bkz. T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Suriye’de Ebu Zuhur Askeri Hava Üssü’ne Gerçekleştirilen Saldırı Hk.”, No: 160, 18.08.2026. https://www.mfa.gov.tr/no_-160_-suriye-de-ebu-zuhur-askeri-ussu-ne-gerceklestirilen-saldiri-hk.tr.mfa (Erişim: 23.08.2026.)

[2] Associated Press, “A US Envoy Says Israel Did Not Give a Warning to the US Ahead of a Recent Syria Air Strike”, 22.08.2026. https://apnews.com/article/barrack-air-base-syria-turkey-israel-7c77c4dc90fd8aa1e87c85abc287b6fb (Erişim: 23.08.2026.)

[3] Reuters, “US Working on Deconfliction Mechanism among Turkey, Israel and Syria, US Envoy Says”, 18.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/us-working-deconfliction-mechanism-among-turkey-israel-syria-us-envoy-says-2026-08-18/ (Erişim: 23.08.2026.)

[4] Feras Dalatey, “Syria, Israel hold US-mediated talks to ease tensions, Syria news agency says”, Reuters, 24.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-israel-hold-us-mediated-talks-ease-tensions-syria-news-agency-says-2026-08-23/ (Erişim: 25.08.2026.)

[5] Lina Altawell, “Israeli forces raid southern Syria day after de-escalation meeting”, Anadolu Ajansı (AA), 24.08.2026. https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-forces-raid-southern-syria-day-after-de-escalation-meeting/4035535 (Erişim: 25.08.2026.)

[6] Arab News/AFP, “Syrian Kurds Announce Completion of Civil, Military Integration with Damascus”, 20.08.2026. https://www.arabnews.com/node/2655360/middle-east (Erişim: 23.08.2026.)

[7] Congressional Research Service, Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations, R44000, güncelleme 20.08.2026, “Turkey-Israel Tensions and Rivalry” ve “Syria and Broader Region” bölümleri. https://www.everycrsreport.com/files/2026-08-20_R44000_5fd5c825150eed9e0d2b7493f99332cfe285fdd5.html (Erişim: 23.08.2026.)

[8] Congressional Research Service, Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations, R44000, güncelleme 20.08.2026, “Syria and Broader Region” bölümü. https://www.everycrsreport.com/files/2026-08-20_R44000_5fd5c825150eed9e0d2b7493f99332cfe285fdd5.html Ayrıca bkz. T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Suriye’de Ebu Zuhur Askeri Hava Üssü’ne Gerçekleştirilen Saldırı Hk.”, No: 160, 18.08.2026. https://www.mfa.gov.tr/no_-160_-suriye-de-ebu-zuhur-askeri-ussu-ne-gerceklestirilen-saldiri-hk.tr.mfa (Erişim: 23.08.2026.)

[9] Congressional Research Service, Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations, R44000, güncelleme 20.08.2026, “Military Balance: Israel and Greece” bölümü. https://www.everycrsreport.com/files/2026-08-20_R44000_5fd5c825150eed9e0d2b7493f99332cfe285fdd5.html (Erişim: 23.08.2026.)

[10] Congressional Research Service, Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations, R44000, güncelleme 20.08.2026, “General Background” bölümü. https://www.everycrsreport.com/files/2026-08-20_R44000_5fd5c825150eed9e0d2b7493f99332cfe285fdd5.html (Erişim: 23.08.2026.)

[11] Xiao Liang vd., Trends in World Military Expenditure, 2025, Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Nisan 2026. https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf (Erişim: 23.08.2026.)

[12] U.S. Department of State, “U.S. Security Cooperation with Israel”, 2019-2028 dönemi güvenlik yardımı mutabakatına ilişkin resmî bilgi. https://2021-2025.state.gov/u-s-security-cooperation-with-israel/ (Erişim: 23.08.2026.)

[13] U.S. Department of State, “Ten-Year Memorandum of Understanding Between the United States and Israel”, 01.10.2018. https://2017-2021.state.gov/ten-year-memorandum-of-understanding-between-the-united-states-and-israel/ (Erişim: 23.08.2026.)

[14] NATO, The North Atlantic Treaty, Madde 5. https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty (Erişim: 23.08.2026.)

[15] NATO, The North Atlantic Treaty, Madde 6. Bkz. Dipnot 14.

[16] Reuters, “US Removes Syria from Terrorism Sponsor List, Lifting Major Investment Obstacle”, 24.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/us-removes-syrias-designation-state-sponsor-terrorism-2026-08-24 (Erişim: 25.08.2026.)

[17] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Şuşa Beyannamesi onaylanarak Resmî Gazete’de yayımlandı”, 23.03.2022. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/susa-beyannamesi-onaylanarak-resmi-gazetede-yayimlandi (Erişim: 23.08.2026.)

[18] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında Ortak Savunma Anlaşması imzalandı”, 07.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/turkiye-suudi-arabistan-ve-pakistan-arasinda-ortak-savunma-anlasmasi-imzalandi Ayrıca bkz. “Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan ‘Mekke Ortak Savunma Anlaşması’ mesajı”, 07.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdogandan-mekke-ortak-savunma-anlasmasi-mesaji (Erişim: 23.08.2026.)

[19] Reuters, “Turkey Lays Out Plans for Defence Pact with Pakistan and Saudi Arabia”, 13.08.2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/turkey-pakistan-saudi-arabia-will-form-political-military-mechanisms-coordinate-2026-08-13/ (Erişim: 23.08.2026.)

[20] Reuters, “Turkey Lays Out Plans for Defence Pact with Pakistan and Saudi Arabia”, 13.08.2026.  Bkz. Dipnot 19.

[21] The National, “Egypt Considering Legal Issues around Joining Latest Regional Defence Pact”, 14.08.2026. https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/08/14/egypt-considering-legal-issues-around-joining-latest-regional-defence-pact/ (Erişim: 23.08.2026.)

[22] Reuters, “Greece, Israel and Cyprus to Step Up Joint Exercises in Eastern Mediterranean”, 29.12.2025. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greece-israel-cyprus-step-up-joint-exercises-eastern-mediterranean-2025-12-29/ (Erişim: 23.08.2026.)

[23] Reuters, “Greece to Buy $4 Billion Air Defence System from Israel”, 23.07.2026. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greece-buy-35-billion-air-defence-system-israel-sources-say-2026-07-23/ (Erişim: 23.08.2026.)

[24] Reuters, “Russia Seeks Explanation from US and Turkey over Reports of Possible Arms Transfer”, 15.08.2026; Reuters metni için bkz. The Moscow Times. https://www.themoscowtimes.com/2026/08/15/russia-seeks-explanation-from-us-and-turkey-over-reports-of-possible-arms-transfer-a93505 (Erişim: 23.08.2026.)

[25] The Times of Israel, “FM Sa’ar: Israel Has No Interest in Escalation with Turkey, but We Won’t Accept Turkish Bases in Syria”, 22.08.2026. https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/fm-saar-we-have-no-interest-in-escalation-with-turkey-but-we-wont-accept-turkish-bases-in-syria/ (Erişim: 25.08.2026.)

[26] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Dışişleri Bakanı Sayın Hakan Fidan’ın Anadolu Ajansı Editör Masası’na Verdiği Mülakat”, 08.08.2026. https://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-hakan-fidan-in-anadolu-ajansi-editor-masasi-na-verdigi-mulakat--8-agustos-2026.tr.mfa (Erişim: 23.08.2026.)

[27] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan, Şarku’l Avsat’a konuştu: “Mekke Anlaşması caydırıcılığı güçlendiriyor ve hiçbir ülkeyi hedef almıyor” (El Şark el Evsat)”, 13.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/cumhurbaskani-erdogan-sarkul-avsata-konustu-mekke-anlasmasi-caydiriciligi-guclendiriyor-ve-hicbir-ulkeyi-hedef-almiyor-el-sark-el-evsat Ayrıca bkz. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ABD Başkanı Trump ile görüşmesine ilişkin açıklama”, 18.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/Haberler/detay/cumhurbaskani-erdoganin-abd-baskani-trump-ile-gorusmesine-iliskin-aciklama-18-08-26 (Erişim: 23.08.2026.)

[28] Associated Press, “A US Envoy Says Israel Did Not Give a Warning to the US Ahead of a Recent Syria Air Strike”, 22.08.2026. Bkz. Dipnot 2.

[29] Reuters, “US Working on Deconfliction Mechanism among Turkey, Israel and Syria, US Envoy Says”, 18.08.2026. Bkz. Dipnot 3.

HİÇLİK MAKAMINDA BULDUM BEN BENİ

Göçmen kuşlarını rehber bilince
Kelepir düşlerden aldım ben beni
Anguttan, kumrudan ibret alınca
Hüzünlü yıllardan çaldım ben beni

Beni benden etti aşkın cılgası
Beni benden saymaz benden başkası
Mutluluk nedenim beylik halkası
Gönlümün sultanı kıldım ben beni

Sevdası kalbime edince nüfuz
Gülistan Beyi’ni bildim kılavuz
Ondan gayrı yollar kötü düpedüz
Aşkın diyarına saldım ben beni

Nurseli’yim uzak durdum varlıktan
İsyan eylemedim türlü darlıktan
Mutluyum kandığım bahtiyarlıktan
Hiçlik makamında buldum ben beni

NURSELİ – Nursel SEÇER

TARİFSİZ BELGESELİ İZLEYİCİYLE BULUŞTU: AFRİKA’DAKİ SU MÜCADELESİNİ DÜNYAYA ANLATIYOR

                                                 Aslıhan Toksoy

Vuslat Derneği’nin Afrika’da gerçekleştirdiği insani yardım ve temiz su çalışmalarından hareketle hazırlanan “TARİFSİZ: Bugün İki Hayat Kurtuldu” belgeseli, YouTube’da izleyiciyle buluştu.

Belgesel, temiz suya ulaşmanın hâlâ milyonlarca insan için hayati bir mücadele olduğu gerçeğini çarpıcı görüntülerle gözler önüne seriyor.

Vuslat Sanat tarafından hazırlanan “TARİFSİZ: Bugün İki Hayat Kurtuldu”, Afrika’nın Çad bölgesinde temiz suya erişmek için verilen yaşam mücadelesini konu alıyor.

Vuslat Derneği’nin bölgede yürüttüğü insani yardım ve temiz su çalışmalarından hareketle çekilen belgesel; bir yudum temiz suyun dünyanın bazı coğrafyalarında ne denli büyük bir anlam taşıdığını izleyiciye sahadan gerçek hayatlar üzerinden aktarıyor.

Bir Yudum Suyun Peşindeki Hayatlar

Belgeselde, insanların günlük yaşamlarını sürdürebilmek için kilometrelerce yol kat etmek zorunda kaldığı, kimi zaman rengi ve kokusu değişmiş sağlıksız su kaynaklarına mecbur kaldığı şartlar gözler önüne seriliyor.

Ancak TARİFSİZ, yalnızca Afrika’daki susuzluğu anlatan bir yapım olmanın ötesine geçiyor. Belgesel, suya erişim meselesini insan onuru, yaşam hakkı ve gelecek üzerinden ele alırken dünyanın başka bir köşesinde yaşayan insanların bu tablo karşısındaki sorumluluğunu da sorguluyor.

Belgeselin merkezindeki soru ise izleyiciyi vicdanıyla baş başa bırakıyor:

“Bir başkasının hayatına dokunduğumuzda, önce kimin hayatı değişir? Suya kavuşanın mı, suyu ulaştıranın mı?”

“Bugün İki Hayat Kurtuldu”

Belgeselin taşıdığı mesaj, yapımın alt başlığında güçlü bir ifadeyle karşılık buluyor:

“Bugün iki hayat kurtuldu; biri suya kavuştu, diğeri vicdanına.”

Bu sözle TARİFSİZ, temiz suya ulaşan bir insanın hayatındaki değişimin yanı sıra yardım eli uzatan kişinin dünyasında başlayan vicdani dönüşüme de dikkat çekiyor.

Vuslat Sanat İmzasıyla Hazırlandı

Yapımını Vuslat Sanat’ın, saha çalışmalarını ise Vuslat Derneği’nin üstlendiği belgeselin yönetmen koltuğunda Abdullah Beyhan bulunuyor. Senaryo ve müzik çalışmaları Ayhan Özel tarafından gerçekleştirildi.

Projenin Ana İş Birliği Ortağı BOLERO, belgeselin insani mesajının ve sosyal etkisinin daha geniş kitlelere ulaştırılmasına katkı sağladı.

TARİFSİZ Artık YouTube’da

Afrika’da temiz suya ulaşmaya çalışan insanların hikâyesini rakamların ötesine taşıyarak insanın karşısına gerçek hayatlarla çıkaran TARİFSİZ, Vuslat Derneği’nin YouTube kanalı üzerinden izlenebiliyor.

Vuslat Derneği, belgeselle yalnızca izlenilecek bir hikâye anlatmayı değil; suyun olduğu bir dünyadan, suya ulaşamayan insanların dünyasına bakmayı ve izleyiciyi kendi vicdanında bir soruyla baş başa bırakmayı amaçlıyor:

Bir insanın hayatını değiştirmek için bazen gerçekten sadece bir damla yeter mi?

Ebülfez Elçibey - Bir Şairin Yaptıkları

“Çok işkence gördüm, çok çektirdiler, hiçbirine yanmam da, Atatürk rozeti vardı yakamda, onu aldılar elimden, ona yanarım”. Ebülfez Elçibey

Saki, getür, getür yine dünki şarabumı

Söylet dile getür yine çeng ü rebabumı

Ben var iken gerek bana, bu zevk ü bu safa

Bir gün gele kim görmeye kimse türabumı (II. Murad)

Nice kâfir kal'asın almak nasîb itdi

Hudâ Adli dilber gönlini almak kime makdûr olur (Sultan II. Bayezid)

Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi

Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi (Kanuni Sultan Süleyman)

Leylî zülfün sihr-i gamzen akl-u cânum aldılar

Eyleyüp Mecnûn beni sahrâ-yı 'aşka saldılar

Göreli hüsn ile sen Yûsuf-cemâli gözlerüm

Akl-u dil çâh-ı zenehdâna düşüben kaldılar (II.Selim)

Yukarıda bazı şiirlerin bölümlerini okudunuz. Bir çoğunuz bu mısraları hemen tanıdı bir çoğunuz ise bir yerlerde duymuş/okumuştum dediniz.

Şiir ve şair, çoğu zaman zevk-ü sefayı çağrıştırır.

Şiir, duygudur, aşktır, şaraptır, ızdıraptır, hasrettir.

Şair sadece gönle hükmeder derler. O, dem mekânlarının adamıdır. Şairin ciddi konularla işi olmaz.

Şairlerin aklı Leyla’dadır.

Çöllerde Leyla’sını arayan bir mecnundur, şair.

Şiiri sadece şairler yazabilir derler.

Şiirin, şairin DEVLETİN gri alanlarında yeri yoktur.

Şiir zafiyet, şair zaafı olandır.

Erkek adam işi değildir şairlik.

İnce ruhlu olmayı, hassas olmayı gerektirir.

Peki,  Avnî, Muhibbî, Farisî, Selimî, Muradî, Adlî kimdir?

Kılıç savuran, yay gerip ok atanlar kimdir?

Namık Kemal'ler Şinasi'ler, Tevfik Fikret'ler, Mehmet Akif Ersoy'lar ciddi insanlar değiller miydi?

“Vatanın bağrına düşman dayamış hançerini...

Yok mudur kurtaracak bahtı kara maderini?” ( Namık Kemal) diyen

…….

“Vatanın bağrına düşman dayasın hançerini...

Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini.” (Gazi Mustafa Kemal Atatürk) şeklinde ona cevap verenler Devlet adamı değil miydi?

Sevgim-millete!

Vurgunluğum-azatlığa ve adalete!

İtaatim-öğretmenlerime!

Nefretim-yalancılara ve yüzsüzlere!

Borcum-dostlarıma ve meslektaşlarıma!

diyen bir büyük ŞAİRİ (!) ve bu ŞAİRİN eserlerinden bazı bölümler paylaşacağım.

Şairin yaptıkları uyak kurallarına uymasa da sizler üzerinde bir miktar da olsa etki bırakacağını düşünüyorum.

Şairin iktidarı devrinde yaptıklarından bazıları;

1.     Kanun Tarihi:27.05.1992/Kanun Numarası:138, “Askeri Üsler Hakkında Kanun” adlı eserini, Atatürk’ün özgürlük ve bağımsızlık benim karakterimdir. Ben milletimin en büyük ve ecdadımın en değerli mirası olan bağımsızlık aşkı ile dolu bir adamım. Çocukluğumdan bugüne kadar ailevî, hususî ve resmî hayatımın her safhasını yakından bilenler bu aşkım malumdur…….düşüncesiyle yapar.

2.     Kanun Tarihi:27.05.1992/Kanun Numarası: 142, “Azerbaycan Cumhuriyetinin Devlet Marşı” kanunu adlı eserini, Azerbaycan Cumhuriyeti, 28 Mayıs 1918’den 28 Nisan 1920’e dek mevcut olmuş Azerbaycan Cumhuriyetinin mirasçısıdır anlayışla, Mehmed Emin Resulzade zamanında kabul edilmiş prensipleri yeniden hayata geçirmek için yapmıştır.

3.     Kanun Tarihi:07.08.1992/Kanun Numarası: 261, “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Milli Bankası Hakkında Kanun” adlı eseriyle Milli bir banka tesis etmiştir.

4.     Kanun Tarihi:25.08.1992/Kanun Numarası: 284, “Engellilerin Sosyal Güvenliği Kanunu” adlı eseriyle, bir ülkede hiçbir vatandaş arasında engeller olmayacağını göstermiştir.

5.     Kanun Tarihi:29.09.1992/Kanun Numarası: 311, “Kaçkınların ve Mecburi Göçmenlerin Statüsü Kanunu” adlı eseriyle, Karabağ’ın Ermenilerce işgali sonrasında kaçgın göçkün olanların haklarını devlet güvencesi altına almıştır.

6.     Kanun Tarihi:27.10.1992/Kanun Numarası: 354, “Azerbaycan Cumhuriyetinin Bayramları Hakkında” adlı eseriyle,

8 Mart, Kadınlar Günü;

Nevruz Bayramı, İki Gün;

28 Mayıs, Cumhuriyet Günü;

9 Ekim, Silahlı Kuvvetler Günü;

18 Ekim, Devlet Bağımsızlığı Günü;

17 Kasım, Milli Uyanış Günü;

31 Aralık, Dünya Azerbaycanlılarının Birlik Günü;

Kurban Bayramı;

Ramazan Bayramlarını milletine armağan etmiştir.

7.     Kanun Tarihi:22.12.1992/Kanun Numarası: 413, “Azerbaycan Cumhuriyeti’nde Devlet Dili Hakkında Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” adlı eserinde, “Azerbaycan Cumhuriyetinin Devlet dili Türk dilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin bütün Devlet organlarında çalışmalar Türk dilinde yapılır. Türk dili, cumhuriyetin Devlet dili gibi siyasi, iktisadi, sosyal, ilmi ve medeni hayatın bütün sahalarında kullanılır ve cumhuriyet topraklarında milletlerarası iletişim vasıtası vazifesini yerine getirir. Başka milletlerin temsilcilerinin Türk dilini öğrenmesi takdir edilir ve bu konuda onlara yardım gösterilir.” diyerek, Türk Dili’nin Azerbaycan Devleti sınırlarında resmi dil olmasını sağlamıştır.

8.     Kanun Tarihi:23.02.1993/Kanun Numarası: 471, “Azerbaycanlılara Karşı Yapılmış Katliamların Açıklanması ve Ermeni Terör Kurbanlarının Hatırasının Ebedileştirilmesi Hakkındaki Kanun” adlı eseri ile ermenilerin yaptıkları soykırımlar gündemde tutularak dünya kamuoyuna anlatılmış ve yapılanlar yasallaştırılmıştır.

9.     Kanun Tarihi:02.02.1993/Kanun Numarası: 495, “Azerbaycan Cumhuriyeti Vatandaşlarının Soyadlarının Devlet Diline Uygunlaştırılması Hakkında Kanun” adlı eseri ile Azerbaycan Cumhuriyetinin Milli Meclisi Vatandaşların yoğun isteği ve müracaatlarını dikkate alarak,  Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Vatandaşlarının "-ov", "-yev" sonlu soyadlarını "-lı" (sözünün köküne bağlı olarak "-li", "-lu", "-lü"), "-zade", "-oğlu", "-kızı" ekli veya eksiz ifade şekilleri ile yerine getirilmesini sağlamıştır.

Yaşamı mücadelelerle geçen şairin, bugün tüm dünyanın dilinde olan ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde Karabağ Sorunu’nda Azerbaycan’ın haklı olduğunu kanıtı olarak gösterilen şiirlerinin önemli kısımlarını sizlerle paylaşıyorum:

1.     822 Numaralı Karar adlı şiiriyle, “3 Nisan 1993'teki işgalinin ardından Ermeni birliklerinin Kelbecer ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin son işgal altındaki diğer bölgelerindeki saldırısının durdurulması ve geri çekilmesi çağrısı”nı Birleşmiş Milletlere yaptırdı.

2.     853 Numaralı Karar adlı şiiriyle, “Tüm düşmanlıkların derhal durdurulmasını talep etmiş, Ermeni birliklerinin Ağdam'dan ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin yakın zamanda işgal edilmiş olduğu diğer bölgelerinden çekilmesi çağrısını Birleşmiş Milletlere yaptırıyor ve BM’ Karar 822 numaralı kararı”nı aldırıyor.

3.     874 Numaralı Karar adlı şiiriyle, “Ateşkesin korunması, çatışmanın durdurulması ve Ermeni birliklerinin yakın zamanda işgal edilen Azerbaycan'ın Füzuli ilçelerinden (23 Ağustos 1993), Cebrayıl (26 Ağustos 1993), Kubadlı (31 Eylül 1993) ve yakın zamanda işgal edilen diğer bölgelerden çekilmesi çağrısında bulunur ve BM Kararları 822 ve 853'ü yeniden tasdik” edilir.

4.     884 Numaralı Karar adlı şiiriyle, “Taraflar arasında kurulan ve çatışmaların yeniden başlamasına neden olan ateşkesin son ihlallerini kınanır; Ermenistan Hükümeti'ni, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Dağlık Karabağ bölgesi Ermenileri tarafından 822, 853 ve 874 sayılı kararlarla uyum sağlamak için tesir etmeye çağırır; taraflardan silahlı saldırıların derhal durdurulması; Ermenistan'ın Azerbaycan'ın Zengilan ilçesinden çekilmesi çağrısında bulunulur ve BM Kararları 822, 853, 874'ü yeniden onaylanır”.

Peki bu şair kimdi?

Sovyet yönetimine karşı faaliyete 1970'lerde başlayan, öğrencileriyle "Azerbaycan'ın bağımsızlığı" konulu toplantılar yapan, 'SSCB benim vatanım değil' diyen ve 1975’te tutuklanan Elçibey'le onu sorguya yapan KGB görevlisi arasında şöyle bir konuşma da geçer,

KGB görevlisi: Komünist Parti, devletimiz ve hükümetimiz hakkında suçlayıcı konuşmalar yapıyorsunuz. Sovyetler Birliği'ni kötülemenin sonuçlarını biliyor olmalısınız...

Elçibey: SSCB sizin için vatan olabilir. Benim vatanım, ikiye bölünmüş Azerbaycan. Hayatımın amacı bu yarayı iyileştirmek. Kendini Türk gören herkesle birlikte Azerbaycan'ı özgürlüğe götürmek.

KGB sorgusunda söyledikleri tam da hayalini özetiydi.

Bağımsız, özgür ve birleşik yani İran'daki Azerbaycan Türklerini de çatısı altında toplayan bir Azerbaycan.

“Çok işkence gördüm, çok çektirdiler, hiçbirine yanmam da, Atatürk rozeti vardı yakamda, onu aldılar elimden, ona yanarım” demesi tarihe not olarak düştü.

Bu sırada ise Azerbaycan Komünist Partisi'nin 1. Sekreteri Haydar Aliyev'di.

Aynı şair kendisi ile ilgili olarak da;

 ......″Benim hakkımdaki iftiraları bir tek bizim halkın arasında değil, dünya ölçeğinde yaymışlar. Avrupalılara şöyle demişler, Ebülfez (Elçibey) islam fundamentalistidir-dinden bahsediyor/dincidir, mescidler açtırıyor vb.

İran’da ise diyorlar ki, Ebülfez, Avrupa’nın ajanı ve dinsizdir.

Kim İsrail’den, Yahudi’den hoşlanmıyorsa diyor ki, Ebülfez Yahudilerin ajanıdır, siyonisttir.

Görüyorsunuz ki, her damgayı vuruyorlar. Hareket (Halk Cephesi) başlamadan önce benim adımı "milliyetçi", "başka milletlere karşı nefret tohumu sepen", "egoist", "Hitler’i taklit eden, onun yolundan gitmek isteyen" vb. koymuştular.

Zaman geçti, Halk harekatı başladı. İlk başlangıçta benim adım "ekstremistler (Bölücü, gerici, ayrılıkçı, fundamentalist vb.)" listesine alındı. 20 Ocak 1990 hadisesinden (20 Yanvar Katliamı olayları) sonra rus askeri karargahı büyük bir şema yapmıştı. Bu şemayı öyle yapmışlar ki, güya, bu "ekstremistler"in merkezinde ben duruyordum.

Güya aynı "ekstremistler"in sol kanadı, sağ kanadı, merkezi kanadı, uyumlu kanadı var, biz ise milliyetçileriz, bizi de buna göre hapsetmişlerdi.” diyen Ebülfez Elçibey bugünde yukarıda bahsettiğimiz yanlış tanımlama sorunuyla karşı karşıyadır. Devlet yönetme sanatından ve vatandaşa bakışından haberi olmadığı iddiasını ortaya atanlara ise kendisi şöyle cevap veriyordu: ″…Biz kapitalizmi değil, başka şekil düşünüyorduk. Biz düşünüyorduk ki, gelecekte imkanımız olursa, Mehmed Emin Resulzade’nin ileri sürdüğü demokratik toplumu kuralım. Yani sosyal servet öyle paylaşılmalıdır ki, halkın yoksul tabakalarını yoksulluktan tamamen kurtarsın. Kapitalizmdeyse böyle değildir-orada sanayi gelişiyor, gelişmeyi de kendisiyle beraber sürüklüyor. Biz ise genel olarak mülkiyeti de koruyarak gelişmek istiyorduk.”

….Keleki’de olduğu dönem de ise.... “Bana dışarı gitmem teklif olduğunda dedim ki, köyden hiç bir yere gitmiyorum. Dedim ki, yaşadığım evle mezarlığın arası toplam 200-300 metredir; en kötü durumda buradan oraya gideceğim-son yol budur, bir de Bakü’ye hapishaneye giderim. Yalnız bu ikisine razıyım: ölüme ve Bakü’ye hapishaneye” diyen, Elçibey, ülkesinde kalarak başına gelebilecek her türlü felakette milletiyle olmayı tercih etmiştir diyerek, ne kadar büyük bir şair olduğunu bir kez daha hepimize göstermiştir.

Yukarıda yazdıklarımı okuduktan sonra nasıl olurda bir şair, çok duygusaldı denilen, hayalperestti denilen bir ADAM bunları yapabilmişti.

Keşke bütün şairlerimiz senin gibi olsa, Şair….

Kaynakça

KEMALOĞLU, Şeyda-KEMALOĞLU, Muhammet, Elçibey’in Düşünceleri ve Kanun Devleti,  Berikan Yayınevi, Ankara, 2007.

https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-53873112

Ege’de Türkiye’nin Stratejik Karşı Hamlesi

İsmail CİNGÖZ

Uluslararası Siyaset Uzmanı

Özet

Ege Denizi’nde Türkiye ile Yunanistan arasında yaşanan son gelişmeler, yalnızca deniz millî parkları veya çevre düzenlemeleri üzerinden değil; karasuları, kıta sahanlığı, adaların gayriaskerî statüsü, deniz yetki alanları ve bölgesel askerî dengeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlaması ve deniz millî parkı kararları, Ankara’nın Ege’deki hukuki tezlerini yalnızca diplomatik itirazlarla değil, somut devlet uygulamalarıyla da görünür hâle getirdiğini göstermektedir. Yunanistan’ın Fransa, İsrail ve ABD ile geliştirdiği savunma ilişkileri askerî dengeyi etkilerken, Türkiye’nin gelişen savunma sanayii, bölgesel diplomatik ağı ve yeni güvenlik ortaklıkları Ankara’nın stratejik hareket alanını genişletmektedir. Ege’de geleceğin statükosu; askerî caydırıcılık, uluslararası hukuk, diplomatik süreklilik ve sahadaki devlet pratiğinin birlikte yürütülmesiyle şekillenecektir.

Anahtar Kelimeler: Ege Denizi, Türkiye, Deniz Yetki Alanları, Gayriaskerî Statü, Stratejik Denge

Giriş

Ege Denizi’nde son dönemde yeniden yükselen Türkiye-Yunanistan gerilimini yalnızca deniz millî parkları, turizm alanları veya yenilenebilir enerji projeleri üzerinden okumak eksik kalacaktır. Esasında yaşanan gelişmeler; karasuları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge sınırlandırması, bazı ada, adacık ve kayalıkların hukuki statüsü, Doğu Ege Adalarının gayriaskerî statüsü, hava sahası ve tarafların giderek artan askerî kapasitesi gibi onlarca yıldır çözülemeyen sorunların yeni bir safhasıdır.

Türkiye’nin 16 Ağustos 2026 tarihinde Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege’de ülkenin ilk iki deniz millî parkını ilan etmesi bu bakımdan önemlidir. Burada teknik bir düzeltmenin yapılması gerekir: söz konusu düzenleme bir ‘kanun hükmünde kararname’ değil, 16 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararıyla gerçekleştirilmiştir. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Fethiye-Kaş’ta 2 milyon 170 bin 603 hektar, Kuzey Ege’de ise 174 bin 214 hektarlık alan koruma statüsüne alınmıştır.[1] Bu alanlar daha önce Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlaması kapsamında oluşturulan haritaya da işlenmişti.

Dolayısıyla karşı karşıya olduğumuz mesele çevre korumadan çok daha geniştir. Ege’de asıl mücadele, hangi tarafın kendi hukuki tezlerini devlet uygulamasına dönüştürebildiği ve karşı tarafın tek taraflı uygulamalarına sessiz kalarak zımnen kabullenme görüntüsü vermediği üzerinde şekillenmektedir. Türkiye’nin son hamlelerini de bu çerçevede değerlendirmek gerekir.

Ege’de 6 Mil Meselesi: Kıta Sahanlığı Değil Karasuları

Ege tartışmalarında kavramların doğru kullanılması büyük önem taşımaktadır. Yunanistan 1936 yılında karasularını 3 deniz milinden 6 deniz miline çıkarmış, Türkiye ise 1964 yılında Ege’de 6 deniz mili uygulamasına geçmiştir. Burada söz konusu olan kıta sahanlığının değil, karasularının genişliğidir. Türkiye ve Yunanistan bugün Ege’de 6 deniz mili karasuyu uygulamaktadır. Buna karşılık 6 deniz milinin ötesindeki kıta sahanlığının sınırlandırılması konusunda taraflar arasında karşılıklı olarak kabul edilmiş kapsamlı bir deniz sınırı bulunmamaktadır.[2]

Bu ayrım Türkiye’nin tezleri açısından son derece önemlidir; çünkü Ankara’nın temel itirazı, Ege’nin coğrafi özellikleri dikkate alınmaksızın Yunanistan’ın adalara dayanarak deniz alanlarını tek taraflı biçimde genişletmesinin Türkiye’yi kendi kıyılarına sıkıştıracak sonuçlar doğurmasıdır. Türk Dışişleri Bakanlığı hesaplamalarına göre mevcut 6 mil uygulamasında Yunan karasuları Ege’nin yaklaşık %40’ını oluştururken, 12 mile çıkılması hâlinde bu oran %70’e yükselebilecek; açık deniz alanı ise %51’den yaklaşık %19’a gerileyebilecektir.[3]

Dolayısıyla Türkiye açısından 12 mil meselesi yalnızca teknik bir deniz hukuku tartışması değildir. Ege’de ulaşım, güvenlik, askerî hareketlilik ve açık denizlere erişim bakımından köklü jeostratejik sonuçlar doğurabilecek niteliktedir. Ankara’nın mevcut 6 mil statüsünü koruma yaklaşımı bu nedenle bir genişleme arayışından ziyade, Türkiye bakımından Ege’de mevcut dengenin tek taraflı şekilde değiştirilmesini önleme politikasıdır.

Lozan Dengesi ve Adaların Silahlandırılması

Türkiye; 1923 Lozan Barış Antlaşması ve aynı yıl imzalanan Lozan Boğazlar Sözleşmesi ile Doğu Ege adalarına, 1947 Paris Barış Antlaşması ile de Oniki Ada’ya getirilen gayriaskerî statünün Yunanistan tarafından ihlal edildiğini savunmaktadır.

1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin yerine geçmiş olmakla birlikte, Ankara’nın resmî tezine göre Limni ve Semadirek’in gayriaskerî statüsünü ortadan kaldırmamıştır. Atina ise Montrö ile önceki Boğazlar rejiminin değiştiğini savunmaktadır.

Türk Dışişleri Bakanlığı, Yunanistan’ın gayriaskerî statüdeki adaları silahlandırmasının antlaşmalardan doğan yükümlülüklerle bağdaşmadığını belirtmektedir. Ankara 5 Mart 2026 tarihinde de Doğu Ege Adaları ve Oniki Adaların gayriaskerî statüsünün, ilgili uluslararası antlaşmalarla tesis edilmiş ve tarafların tek taraflı iradesiyle değiştirilemeyecek “objektif hukuki statü” niteliğinde olduğu görüşünü yeniden açıklamıştır.[4]

Atina ise aynı gün verdiği cevapta Türk tezini reddetmiş; adaların statüsünün 1923 Lozan Barış Antlaşması, 1936 Montrö Sözleşmesi ve 1947 Paris Barış Antlaşması çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini, ayrıca Yunanistan’ın savunma tertibinin müzakere konusu olmadığını ifade etmiştir.[5] Dolayısıyla iki ülke arasındaki anlaşmazlık yalnızca askerî uygulamalardan değil, ilgili antlaşmaların hukuki sonuçlarının farklı yorumlanmasından da kaynaklanmaktadır.

Türkiye açısından temel mesele, antlaşmalarla oluşturulduğu savunulan askerî dengenin tek taraflı uygulamalarla aşındırılmasıdır. Üstelik günümüzde adalara ve Ege çevresine yerleştirilebilen modern silah sistemlerinin menzili ve ateş gücü, 20. yüzyılın ortasındaki klasik savunma anlayışının çok ötesindedir. Yunanistan Parlamentosunun 5 Aralık 2025 tarihinde İsrail yapımı 36 PULS roket topçu sisteminin alınmasını onaylaması ve bu sistemlerin Türkiye sınırı ile Ege adaları çevresindeki savunmayı güçlendirmeyi amaçlaması, Ankara açısından güvenlik boyutunu daha görünür hâle getirmiştir.[6]

Burada Türkiye’nin hukuki tezini en güçlü biçimde kurabilmek için önemli bir ayrım yapılmalıdır: Bir antlaşmanın ihlal edilmesi, egemenliğin kendiliğinden ve otomatik olarak başka bir devlete geçtiği anlamına gelmez. Türkiye açısından daha savunulabilir hukuki hat; adaların egemenliğine ilişkin otomatik bir sonuç üretmek yerine, antlaşmalarla tesis edildiği savunulan gayriaskerî statünün ihlal edildiğini, bunun Ege’deki güvenlik dengesini bozduğunu ve Türkiye açısından hukuki itiraz hakkı doğurduğunu ortaya koymaktır. Böyle bir yaklaşım Türk tezinin uluslararası hukuk zeminindeki ağırlığını artıracaktır.

Deniz Millî Parkları: Çevre Politikası mı, Hukuki Karşı Hamle mi?

Türkiye’nin 2025 yılında Deniz Mekânsal Planlaması’nı açıklaması ve 2026 yılında iki deniz millî parkı ilan etmesi, Ege ve Doğu Akdeniz’de yürüttüğü deniz politikasında yeni bir safhaya işaret etmektedir. Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlama Haritası 16 Nisan 2025 tarihinde ilan edilmiş ve 12 Haziran 2025 tarihinde UNESCO Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu nezdinde kayıt altına alınmıştır. Kuzey Ege ile Fethiye-Kaş bölgelerindeki alanlar da daha sonra deniz koruma alanları olarak bu planlama çerçevesine dâhil edilmiştir.[7]

Yunanistan 16 Ağustos 2026 tarihli açıklamasında Türk deniz millî parklarının bir kısmının Türkiye’nin karasularının ötesine uzandığını, bu nedenle açık denizler ve Yunanistan’ın hak iddia ettiği kıta sahanlığı bakımından hukuki sonuç doğuramayacağını savunmuştur.[8]

Tam da burada Türk tezinin önemli bir karşı argümanı ortaya çıkmaktadır. Bir devletin iç hukuk düzenlemesi veya mekânsal planlaması, uyuşmazlığa konu bir deniz alanında diğer kıyıdaş devletin haklarını kendiliğinden ortadan kaldıramaz. Ancak aynı ilkenin Yunanistan açısından da geçerli olması gerekir.

Nitekim Atina’nın Ege’yi kapsayan yenilenebilir enerji mekânsal planlamasına Ankara 19 Ağustos 2026 tarihinde açıkça itiraz etmiş; aidiyeti uluslararası antlaşmalarla Yunanistan’a devredilmemiş coğrafi formasyonlar dâhil olmak üzere bu tür tek taraflı düzenlemelerin Türkiye açısından herhangi bir hukuki sonuç doğuramayacağını açıklamıştır.[9] Yunanistan ise 20 Ağustos 2026’da bu görüşü reddederek iki ülke arasındaki tek uyuşmazlığın kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırması olduğu yönündeki tezini tekrarlamıştır.[10]

Bu karşılıklı açıklamalar, Ege’deki yeni mücadelenin mahiyetini açık biçimde ortaya koymaktadır. Atina çeşitli çevre, enerji ve mekânsal planlama düzenlemeleriyle kendi hukuki tezlerini devlet pratiğine dönüştürürken, Ankara da artık bunlara yalnızca diplomatik nota vermekle yetinmeyip kendi haritalarını, planlarını ve idari uygulamalarını üretmektedir.

Bu açıdan Türkiye’nin deniz millî parkları bir “ilhak” veya yeni bir deniz sınırlandırma işlemi olarak değil, Ankara’nın hak iddialarından vazgeçmediğini gösteren hukuki ve kurumsal bir devlet pratiği olarak okunmalıdır.

Basına yansıyan “Mavi Vatan Kanunu” hazırlığı da bu sürecin ilerleyen aşamalarından biri olabilir. TRT Haber, 13 Mayıs 2026 tarihinde müstakil bir kanun teklifi üzerinde çalışıldığını bildirmiştir.[11] Ancak doğrulanabilir mevcut kaynaklarda mesele henüz bir kanun teklifi hazırlığı olarak yer aldığından, yürürlükte bir “Mavi Vatan Kanunu” varmış gibi ifade edilmemesi daha doğru olacaktır.

Yunanistan’ın Fransa, İsrail ve ABD ile Savunma İlişkileri

Ege’deki askerî dengeyi değerlendirirken Yunanistan’ın son yıllarda oluşturduğu dış savunma ağını göz ardı etmek mümkün değildir.

Yunanistan ve Fransa’nın 2021’de imzaladığı stratejik savunma ortaklığı, iki ülke arasındaki ilişkiyi sıradan bir silah tedarikinin ötesine taşımıştır. Nisan 2026’da yenilenen stratejik ilişki çerçevesinde karşılıklı yardım taahhüdü yeniden vurgulanmış; Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un Yunanistan’a güvence verdiği Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis tarafından açıkça ifade edilmiştir.[12][13] Yunanistan aynı süreçte 24 Rafale savaş uçağı ile Fransız yapımı fırkateynler üzerinden kuvvet yapısını güçlendirmiştir.

İsrail ile askerî ilişkiler de benzer biçimde derinleşmektedir. Yunanistan ve İsrail ortak askerî tatbikatlar yürütmekte, Yunanistan’da ortak hava eğitim merkezi işletmekte ve insansız hava araçlarına karşı savunma ile siber güvenlik alanlarında iş birliği yapmaktadır.[14] Temmuz 2026’da Yunanistan yönetimi İsrail yapımı radar ve füze sistemlerini kapsayan yaklaşık 3,5 milyar avroluk “Achilles Shield” hava savunma projesini onaylamıştır. Bu sistem, Yunanistan’ın 2036’ya kadar öngördüğü yaklaşık 28 milyar avroluk askerî modernizasyon programının bir parçasıdır.[15]

Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nin Yunanistan’daki askerî varlığını değerlendirirken ise yalnızca kalıcı personel sayısına değil, Washington’un ülkede oluşturduğu erişim, rotasyon ve lojistik kapasitesine bakmak gerekmektedir. ABD Kongre Araştırma Servisi verilerine göre Girit’teki Souda Bay kalıcı Amerikan askerî tesisi niteliğindedir; Larissa ve Stefanovikeio rotasyonel kullanımlarda yer almakta, Dedeağaç ve Selanik limanları ise Amerikan askerî lojistiğinin Güneydoğu Avrupa’ya uzanan önemli merkezleri arasında bulunmaktadır. Mart 2024 itibarıyla Yunanistan’da sürekli görevlendirilmiş yaklaşık 402 aktif Amerikan askerî personeli bulunduğu belirtilmektedir.[16]

Ancak bu rakam geçici ve rotasyonel askerî hareketliliği yansıtmamaktadır. Dedeağaç’ın büyük ölçekli askerî sevkiyatlar bakımından kazandığı önem, bölgedeki Amerikan varlığına ilişkin Türk kamuoyunda ve stratejik çevrelerde uzun süredir tartışılmaktadır.[17] Doğu Ege adalarının silahlandırılması ile Amerikan askerî ve lojistik varlığının Türk-Yunan ilişkilerine etkisi akademik çalışmalarda da ele alınmaktadır.[18]

ABD kaynakları, Yunanistan’daki erişim ve lojistik kapasitesini NATO faaliyetleri ile Güneydoğu Avrupa’daki askerî hareketlilik çerçevesinde değerlendirirken; özellikle Selanik ve Dedeağaç limanlarının Ukrayna’ya yönelik güvenlik yardımı dâhil bölgesel lojistik faaliyetlerde kullanıldığını belirtmektedir. Dolayısıyla bu yapılanmanın doğrudan “Türkiye’ye karşı kurulmuş” olduğunu kesin bir olgu şeklinde ileri sürmek mümkün değildir.

Bununla birlikte Dedeağaç’ın Türkiye sınırına yakınlığı, Larissa ve Stefanovikeio’daki Amerikan askerî faaliyetleri, Souda Bay’in Doğu Akdeniz operasyonlarındaki merkezi konumu, Fransa’yla karşılıklı savunma ilişkisi ve İsrail’le giderek artan askerî-teknolojik iş birliği, olası bir Türk-Yunan krizinde Ankara’nın hesaba katmak zorunda olduğu yeni bir stratejik çevre oluşturmaktadır.

Zira askerî caydırıcılık açısından belirleyici olan yalnızca bugün bir ülkede kaç yabancı askerin bulunduğu değil, kriz anında ne kadar kuvvetin ne kadar kısa sürede bölgeye aktarılabileceğidir.

Türkiye’ye Yaptırım Uygulanabilir mi?

Yunanistan’ın Ege’deki gelişmeleri Avrupa Birliği (AB) gündemine taşıması ve Türkiye üzerinde siyasi baskı oluşturmaya çalışması beklenebilir. Nitekim AB’nin Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin sondaj faaliyetleri nedeniyle oluşturduğu kısıtlayıcı tedbirler çerçevesi 30 Kasım 2026’ya kadar uzatılmıştır. Ancak mevcut yaptırım listesinin boş olduğu da AB Konseyi belgelerinde açıkça belirtilmektedir.[19]

Dolayısıyla “Avrupa Türkiye’ye hiçbir şekilde yaptırım uygulayamaz” demek kadar, geniş kapsamlı bir Avrupa ambargosunun kolaylıkla hayata geçirilebileceğini düşünmek de gerçekçi değildir. AB dış politika yaptırımlarında Konsey kararları kural olarak oybirliğiyle alınmaktadır.[20]

Ayrıca ekonomik karşılıklı bağımlılığın ulaştığı seviye oldukça yüksektir. Avrupa Komisyonu verilerine göre Türkiye-AB mal ticareti 2025 yılında 217,6 milyar avroyu aşarak rekor seviyeye çıkmış; Türkiye AB’nin beşinci büyük ticaret ortağı konumunu korurken, Türkiye’nin mal ihracatının %42,7’si AB pazarına yönelmiştir.[21]

Bu tablo geniş kapsamlı ekonomik ambargoların hem Türkiye hem Avrupa açısından yüksek maliyet üreteceğini göstermektedir. Buna karşılık Fransa, Yunanistan veya Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin siyasi baskıyı artırması; belirli savunma ürünlerinde kısıtlama, diplomatik girişim veya hedefli yaptırım arayışlarının gündeme gelmesi ihtimal dışı değildir.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi üzerinden Türkiye’ye geniş kapsamlı bir yaptırım kararı çıkarılması ise yapısal olarak daha zordur. Güvenlik Konseyi’nin esas konulardaki kararlarında dokuz olumlu oyun yanı sıra daimî üyelerin veto etmemesi gerekmektedir.[22] Türkiye’nin Rusya ve Çin’le geliştirdiği ilişkiler Ankara açısından diplomatik hareket alanı sağlayabilir; ancak Moskova veya Pekin’in Türkiye lehine mutlaka veto kullanacağını önceden garanti kabul etmek de doğru değildir.

Türkiye’nin Yeni Stratejik Dayanakları

Bugünkü Türkiye’nin Ege’deki konumu, 1980’lerin veya 1990’ların Türkiye’sinden önemli ölçüde farklıdır. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) verileri savunma sanayiindeki yerlilik oranının %80 seviyesinin üzerine çıktığını göstermektedir.[23] SSB Başkanı Haluk Görgün de Mart 2026’da Türkiye’nin savunma ve havacılık ekosisteminin 4 binden fazla şirketi, 100 binin üzerinde doğrudan istihdamı ve 2025 yılında 10 milyar doları aşan ihracatı kapsadığını açıklamıştır.[24]

Bu kapasite Türkiye’nin dış baskılara tamamen bağışık olduğu anlamına gelmez; ancak askerî tedarik, teknoloji geliştirme ve kriz dönemlerinde sürdürülebilirlik bakımından geçmiş dönemlere göre daha yüksek hareket serbestisi sağlamaktadır.

Türkiye’nin 2019 yılında Libya ile imzaladığı deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasına ilişkin mutabakat da Doğu Akdeniz denkleminde önemli bir hukuki-stratejik dayanak oluşturmaktadır. Anlaşmanın metni Birleşmiş Milletler sisteminde kayıt altına alınmıştır.[25] Yunanistan anlaşmayı tanımamakla birlikte, Türkiye-Libya hattı Ankara’nın Doğu Akdeniz’de dışlanmasına dayanan deniz yetki alanı tasarımlarına karşı önemli bir diplomatik ve hukuki karşı tez oluşturmuştur.

Buna Türkiye’nin son dönemde bölgesel ilişkilerindeki genişleme de eklenmiştir. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos 2026’da Mekke’de imzalanan Ortak Savunma Anlaşması, kolektif caydırıcılığı ve savunma iş birliğini esas almaktadır. Anlaşmaya göre üç ülkeden herhangi birine yönelik silahlı saldırı, diğerlerine de yapılmış saldırı olarak değerlendirilecektir.[26]

Türkiye-Libya deniz yetki alanları mutabakatı ile Suudi Arabistan ve Pakistan’la geliştirilen yeni savunma iş birliği birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin Ege veya Doğu Akdeniz konusunda kolaylıkla bölgesel yalnızlığa itilmesinin geçmiş dönemlere göre daha zor olduğu söylenebilir.

Sonuç

Ege’de 2026 yazında yaşanan gelişmeler sıradan bir Türk-Yunan diplomatik atışması olarak görülmemelidir. Taraflar artık yalnızca klasik karasuları ve kıta sahanlığı tezlerini tekrarlamamakta; çevre koruma alanlarından enerji planlamasına, askerî ittifaklardan savunma sanayii yatırımlarına kadar genişleyen bir alanda geleceğin Ege statükosunu şekillendirmeye çalışmaktadır.

Yunanistan’ın temel stratejisi, Ege’de kendi tezlerini Avrupa Birliği ve uluslararası platformlarla bütünleştirerek zaman içerisinde tartışılmaz bir fiilî ve hukuki gerçeklik görüntüsüne dönüştürmek olarak okunabilir. Türkiye’nin Deniz Mekânsal Planlaması, deniz koruma alanları ve son deniz millî parkı kararları ise Ankara’nın artık bu süreci yalnızca protesto eden değil, kendi hukuki pozisyonunu harita, kayıt ve idari uygulamalarla görünür kılan bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir.

Türkiye açısından esas mesele yeni bir çatışma üretmek değil, tek taraflı Yunan uygulamalarının zaman içerisinde yerleşmiş bir devlet pratiği veya tartışmasız bir hukuki durum görüntüsü kazanmasına izin vermemektir. Bu nedenle Ege’de askerî caydırıcılıkla hukuki sürekliliğin, diplomasiyle devlet pratiğinin birlikte yürütülmesi gerekmektedir.

Yunanistan’ın Fransa, İsrail ve ABD ile geliştirdiği askerî ilişkiler Ankara tarafından kuşkusuz yakından takip edilmelidir. Ancak Türkiye’nin gelişen savunma sanayii kapasitesi, Libya’dan Körfez’e uzanan diplomatik ağı ve yeni bölgesel güvenlik ortaklıkları da güç dengesinin tek yönlü biçimde Atina lehine değişmesini sınırlayan önemli unsurlardır.

Sonuç olarak Ege’de Türkiye’nin en güçlü aracı yalnızca askerî kapasitesi değildir. Asıl güç; hukuki haklarından vazgeçmeyen, tek taraflı oldubittilere zamanında itiraz eden, iddialarını uluslararası kayda geçiren, caydırıcılığını korurken diplomasiyi açık tutan tutarlı bir devlet politikasındadır; çünkü Ege’de geleceğin statükosunu en yüksek sesle konuşan değil; hukukunu, diplomasisini ve sahadaki gücünü en uzun soluklu ve tutarlı biçimde birlikte kullanabilen taraf belirleyecektir.

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü, “Ülkemizin İlk Deniz Milli Parkları Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege Oldu”, 17.08.2026. https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Haber/442/Ulkemizin-Ilk-Deniz-Milli-Parklari-Fethiye-Kas-Ve-Kuzey-Ege-Oldu (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[2] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Başlıca Ege Denizi Sorunları”, “Karasuları” ve “Kıta Sahanlığı” bölümleri. https://www.mfa.gov.tr/baslica-ege-denizi-sorunlari.tr.mfa (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[3] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Başlıca Ege Denizi Sorunları”, Ege’de karasularının 6 ve 12 deniz mili olması hâlinde ortaya çıkacak oranlara ilişkin bölüm. https://www.mfa.gov.tr/baslica-ege-denizi-sorunlari.tr.mfa (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[4] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli’nin Ege Adalarının Silahsızlandırılmış Statüsüne İlişkin Son Dönemde Yaşanan Gelişmeler Hakkındaki Soruya Cevabı”, SC-4, 05.03.2026. https://www.mfa.gov.tr/sc_-4_-disisleri-bakanligi-sozcusu-oncu-keceli-nin-ege-adalarinin-silahsizlandirilmis-statusune-iliskin-son-donemde-yasanan-gelismeler-hk-sc.tr.mfa (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[5] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Statement of the Spokesperson of the Ministry of Foreign Affairs, Lana Zochiou, in response to a journalist's question regarding today’s statement by the Spokesperson of the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Türkiye”, 05.03.2026. https://www.mfa.gr/en/statement-of-the-spokesperson-of-the-ministry-of-foreign-affairs-lana-zochiou-in-response-to-a-journalists-question-regarding-todays-statement-by-the-spokesperson-of-the-ministry-of-forei-2/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[6] Reuters, “Greek parliament approves purchase of rocket systems from Israel”, 5 December 2025. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greek-parliament-approves-purchase-rocket-systems-israel-2025-12-05/ (Erişim tarihi: 21.08.2026).

[7] T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü, “Ülkemizin İlk Deniz Milli Parkları Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege Oldu”, Türkiye Deniz Mekânsal Planlama Haritasının 16 Nisan 2025’te ilanı ve 12 Haziran 2025’te UNESCO-IOC nezdinde kayıt altına alınmasına ilişkin bölüm, 17.08.2026. https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Haber/442/Ulkemizin-Ilk-Deniz-Milli-Parklari-Fethiye-Kas-Ve-Kuzey-Ege-Oldu (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[8] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Announcement by the Ministry of Foreign Affairs regarding the Turkish Presidential Decrees of 15 August on the establishment of two ‘national marine parks’”, 16.08.2026. https://www.mfa.gr/en/announcement-by-the-ministry-of-foreign-affairs-regarding-the-turkish-presidential-decrees-of-15-august-on-the-establishment-of-two-national-marine-parks-16-08-2026/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[9] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli’nin Yunanistan Tarafından İlan Edilen Yenilenebilir Enerji Kaynakları Özel Mekansal Çerçevesi Hakkındaki Soruya Cevabı”, SC-13, 19.08.2026. https://www.mfa.gov.tr/sc_-13_-disisleri-bakanligi-sozcusu-oncu-keceli-nin-yunanistan-tarafindan-ilan-edilen-yenilenebilir-enerji-kaynaklari-ozel-mekansal-cercevesi-hk-sc.tr.mfa (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[10] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Announcement by the Ministry of Foreign Affairs regarding yesterday’s statement by the Spokesperson of the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye”, 20 .08.2026. https://www.mfa.gr/en/announcement-by-the-ministry-of-foreign-affairs-regarding-yesterdays-statement-by-the-spokesperson-of-the-ministry-of-foreign-affairs-of-turkiye-20-08-2026/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[11] TRT Haber, “Denizlerde Yeni Dönem: Mavi Vatan Kanunu Geliyor”, 13.05.2026. https://www.trthaber.com/haber/gundem/denizlerde-yeni-donem-mavi-vatan-kanunu-geliyor-944955.html (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[12] Reuters, “France and Greece to renew defence pact for another five years”, 19.04.2026. https://www.reuters.com/world/france-greece-renew-defence-pact-another-five-years-2026-04-19/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[13] Prime Minister of the Hellenic Republic, “Prime Minister Kyriakos Mitsotakis’ Statements following his meeting with the President of France Emmanuel Macron and the signing of agreements between Greece and France, at Maximos Mansion”, 25.04.2026. https://www.primeminister.gr/en/2026/04/25/38380 (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[14] Reuters, “Greece will cooperate with Israel on anti-drone systems, cybersecurity, Greek minister says”, 20.01.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/greece-will-cooperate-with-israel-on-anti-drone-systems-cybersecurity-greek-2026-01-20/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[15] Reuters, “Greece to buy $4 billion air defence system from Israel”, 23.07.2026. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greece-buy-35-billion-air-defence-system-israel-sources-say-2026-07-23/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[16] Luke A. Nicastro ve Andrew Tilghman, U.S. Overseas Basing: Background and Issues for Congress, Congressional Research Service, Report R48123, 10.07.2024, Yunanistan bölümü. https://www.congress.gov/crs-product/R48123 (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[17] Gönül Gülgezen ve Ali Hüseyinoğlu, “Türk-Yunan İlişkileri Bağlamında Gayri Askeri Statüdeki Doğu Ege Adalarının Silahlandırılması ve Güncel Meseleler”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 14, 2024, ss. 173-174, 178, DOI: 10.32953/abad.1527556. https://dergipark.org.tr/tr/pub/abad/article/1527556 (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[18] Gönül Gülgezen ve Ali Hüseyinoğlu, “Türk-Yunan İlişkileri Bağlamında Gayri Askeri Statüdeki Doğu Ege Adalarının Silahlandırılması ve Güncel Meseleler”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 14, 2024, ss. 159-185, DOI: 10.32953/abad.1527556. https://dergipark.org.tr/tr/pub/abad/article/1527556 (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[19] Council of the European Union, “Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of Türkiye’s unauthorised drilling activities in the Eastern Mediterranean”, 8 December 2025; Council Decision (CFSP) 2025/2395. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/12/08/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-turkiye-s-unauthorised-drilling-activities-in-the-eastern-mediterranean/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[20] Council of the European Union, “How the EU adopts and reviews sanctions”. https://www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions-adoption-review-procedure/ (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[21] European Commission, Directorate-General for Trade and Economic Security, “EU trade relations with Türkiye”, 2025 ticaret verileri. https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/turkiye_en (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[22] United Nations Security Council, “Voting System”, Birleşmiş Milletler Şartı Madde 27 çerçevesinde Güvenlik Konseyi oylama sistemi. https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[23] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2025 Yılı Faaliyet Raporu, Ankara, 2026, “P.G. 2.4.1 Savunma Sanayii Yerlilik Oranı” bölümü, s. 41. https://www.ssb.gov.tr/storage/img/2025-yili-faaliyet-raporu.pdf (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[24] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Savunma Sanayii Başkanı Görgün, STRATCOM 2026’da konuştu”, 28.03.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/savunma-sanayii-baskani-gorgun-stratcom-2026da-konustu (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[25] United Nations, Memorandum of Understanding between the Government of the Republic of Turkey and the Government of National Accord-State of Libya on Delimitation of the Maritime Jurisdiction Areas in the Mediterranean, İstanbul, 27 November 2019; entry into force 08.12.2019; registration with the Secretariat of the United Nations 11 December 2019, Treaty No. 56119. https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/No%20Volume/56119/Part/I-56119-080000028056605a.pdf (Erişim tarihi: 21.08.2026)

[26] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında Ortak Savunma Anlaşması imzalandı”, 07.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/turkiye-suudi-arabistan-ve-pakistan-arasinda-ortak-savunma-anlasmasi-imzalandi (Erişim tarihi: 21.08.2026)

MEVLİD KANDİLİ

Dünyadaki bütün insanlara peygamber olarak gönderilen, peygamberlerin sonuncusu ve en üstünü Muhammed aleyhisselâm, 571 yılı Nisan ayının 20’sine rastlayan, Rebi’ul-evvel ayının 12. Pazartesi gecesi, sabaha karşı Mekke-i Mükerreme’de dünyaya gelmiştir. 

Her peygamberin ümmeti, kendi peygamberinin doğum gününü bayram yapmıştır. Bugün de, Müslümanların bayramıdır. Neşe ve sevinç günüdür. Bütün Müslümanlar tarafından, her sene, bu gece Mevlid Kandili olarak kutlanmakta, her yerde Mevlid kasideleri okunarak Resûlullah efendimiz hatırlanmaktadır. Mevlid, doğum zamanı demektir.

Resûlullah, mevlid gecelerinde Eshâb-ı kirâma ziyâfet verir, dünyayı teşrifindeki ve çocukluk zamanındaki şeyleri anlatırdı. Hazret-i Ebû Bekir de, halîfe iken, Eshâb-ı kirâmı toplar, Resûlullah efendimizin dünyayı teşrifindeki olağanüstü hâlleri konuşurlardı.

Bu gece, Resûlullahın doğum zamanında görülen hâlleri, mûcizeleri okumak, dinlemek, öğrenmek çok sevâptır. Mevlid-i şerîf okumak, Resûlullahın dünyaya gelişini, mirâcını ve hayatını anlatmak, Onu hatırlamak, Onu övmek demektir. Mevlid Gecesi, Kadir Gecesi’nden sonra en kıymetli gecedir. Bu gece Peygamber “sallallahü aleyhi ve sellem” efendimiz doğduğu için sevinenler affolur.

Bu gece de, diğer kandillerde olduğu gibi; tatlı şeyler yedirip içirmeli, hayrat ve hasenat yapmalı, Kur’ân-ı kerîm ve ilmihâl okumalı, kazâ namazı kılmalı, sadaka vermeli, duâ etmeli, Cenâb-ı Haktan af ve mağfiret dilemelidir. Mevlid Kandiliniz mübarek olsun. Daha nice kandillerde buluşmak üzere sağlık ve afiyetler diliyorum.

Allah cümlemizi afatından korusun.Diyelim hep birlikte Amin...

İNSAN SÖYLEDİĞİ SÖZE DİKKAT ETMELİ

İnsan konuşan bir varlıktır. Bu nedenle insan; duygu ve düşüncelerini, istek ve arzularını, dilek ve temennilerini çoğu kez konuşarak ifade eder.

Ancak insan, konuşmalarında çoğu kez, bilerek veya bilmeyerek, isteyerek veya istemeyerek hata ve yanlış yapar, kötü sözler sarfeder, kötülük yapar ve günaha girer. Bu nedenle insan, konuştuğu sözlere dikkat etmeli. Çünkü, Konuşulan her söz, konuşan kimsenin lehine veya aleyhine olarak kendisine geri döner.

Buna bir misal verecek olursak; Bir insan karşılaştığı bir arkadaşına “Selâmün aleyküm” veya “Hayırlı Günler!” dese, arkadaşı da ona aynı şekilde iyi dileklerle karşılık verse, bu güzel sözlerden dolayı bu iki kişi arasında bir sevgi bağı oluşur. birbirinin sevgisini ve hayır duasını kazanır. Ve Peygamberimiz bir hadisinde: “Her güzel söz bir sadakadır.” buyurduğu gibi o iki kişi Yüce Allah katında birer sadaka sevabı kazanırlar. Bu da kendilerine Allah’ın rahmeti ve mükafatı olarak geri döner!. Bir de bunun tersini düşünelim. Eğer bir kimse karşısındaki birine her hangi bir nedenle küfredecek olsa, veya hakaret edecek olsa o da aynı veya benzeri bir küfürle veya köt sözle o sözü ona geri iade eder. İş bununla da kalmaz. Bu iki kişi arasında bir hoşnutsuzluk oluşur. Bununla da kalmaz, küfreden kişi Allah’ın haram kıldığı ve günah saydığı bir fiili işlediği için günah kazanır.

Ayrıca karşısındaki de eğer kendisine küfürle cevap vermişse onu da günaha teşvik ettiği için bir de oradan günah kazanır. Ayrıca karşısındaki insan da sabretmeyip o da küfürle veya hakaretle cevap verdiği için o da günaha girer. Ve bütün bunların karşılığı yarın kıyamet günü karşılarına günah olarak ve azab olarak geri döner ve bu iki kişi cehennem azabına müstehak olur. Bu da o iki kişinin aleyhine olur. Çünkü her kötü söz bir kötülüktür, Kul Hakkına, insan onuruna tecavüzdür ve büyük günahtır. Onun için insan, söylediği sözlere dikkat etmeli. Ne söylediğine bakmalı.Yani ağzından çıkanı kulağı duymalı. Yapılan konuşmalar kırıcı, tahrik ve tahkir edici değil, yapıcı ve iyi dilekli olmalı, ahlaka ve âdâba uygun olmalı. Peygamberimiz bu konuda bizlere şu öğüdü verir: “Allah’a ve âhiret gününe inanan kimse ya hayır/iyi söz söylesin, ya da sussun.”

Söz konusunda dikkatimizi çeken diğer husus da şudur: Bazı insanların çok konuştuğunu görürsünüz. Din adına konuşurlar, dünya adına konuşurlar, toplum adına konuşurlar, bu konuşmalar esnasında yalan ve hurâfe sözlerle konuşurlar bilerek veya bilmeyerek gıybet ederler, dedikodu yaparlar, müstehcen konuşurlar, hayasız konuşurlar, küfürle konuşurlar, yüksek sesle bağırarak konuşurlar, hakaret ederek konuşurlar, alay ederek konuşurlar.. v.s. İşte bunlar konuşurken sözlerine dikkat etmeyenlerdir. Konuşmalarda ölçümüz şu olmalı: ‘Söylenen bir söz; ya bir faydayı celbetmeye/ fayda sağlamalı veya bir kötülüğü defetmeli / yok etmeli.’ Biliniz ki, bu iki amacın dışında söylenen her söz; insana zarar vermekten ve günah kazandırmaktan ve zaman israfından başka bir şeye yaramaz. İnsan, sırf konuşmak için konuşursa yukarda ifade ettiğimiz gibi pek çok hata ve yanlış yapar, kalb kırar, kötülük yapar ve günah kazanır. Onun için büyükler ne demiş: “Mecliste ârif ol! Kelamı dinle, el iki söylerse sen bir söyle!” - “Kırk kere düşün bir kere söyle!.”

İnsanın kalb/düşünce hazinelerden biri de söz hazinesidir. Dudaklar bu hazinenin kilidi, Dil de anahtarıdır. İnsanın görevi; o kilidi ve anahtarı ölçülü ve dikkatli kullanmaktır. Zîra, kalblerde öyle kötü ve zararlı sözler vardır ki; bunlar zehirli birer ok gibidir, muhatabını öldürür veya yaralar, söyleyeni günaha ve cehennem ateşine sürükler. İşte insan, bu tür sözleri konuşmaktan şiddetle kaçınmalıdır. Kalblerde; öyle iyi ve güzel sözler vardır ki; onlar bal gibi tatlı, zemzem gibi şifalı, mis gibi güzel kokuludur. İşte insan, böyle güzel ve şifalı, hayırlı sözleri söylemeli ki, hem insanlara faydalı olsun, hem insanlar nezdinde hem de Allah katında değerli ve faziletli olsun, ahiretteki mükafatı da güzel ve şifalı, tatlı olsun. Her şeyin iyisi ve kötüsü, faydalısı ve zararlısı olduğu gibi sözlerin de iyisi ve kötüsü, faydalısı ve zararlısı vardır. Akıllı insan; aklından geçen her şeyi söylemez. Ama her söylediğini düşünerek, tartarak ve seçerek, iyi, faydalı ve doğru olanları konuşur. Yoksa susar!. Atalarımız ne demiş; “Söz gümüşse sükût altındır.” Yukarda da ifade ettiğimiz gibi bu konuda sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhisselamın şu öğüdü rehberimiz olsun: “Allah’a ve âhiret gününe inanan kimse ya hayır/iyi söz söylesin, ya da sussun.” Niyetiniz güzel, düşünceniz güzel, sözleriniz güzel, sohbetiniz güzel, ömrünüz sağlıklı, huzurlu, güzel, feyizli ve bereketli olsun!..

Cumanız mübarek olsun!

(muallimosman)

Suriye’de Yeni Eşik: Türkiye–İsrail Gerilimi ve Yeni Güvenlik Dengesi

İsmail CİNGÖZ

Uluslararası Siyaset Uzmanı

Öz

İsrail’in 18 Ağustos 2026’da Suriye’nin Ebu Zuhur Askerî Hava Üssü’nü vurması, Türkiye-İsrail ilişkilerinde Suriye merkezli yeni ve daha riskli bir döneme girildiğini göstermektedir. Türkiye’nin Suriye’de artan askerî ve siyasi etkisi, İsrail açısından hareket serbestisini sınırlayabilecek stratejik bir unsur hâline gelirken, Mekke Ortak Savunma Anlaşması, Şuşa Beyannamesi ve NATO gibi farklı güvenlik mekanizmaları ile Türk Devletleri Teşkilatı, Türkiye’nin caydırıcılık kapasitesini çok katmanlı hâle getirmektedir. ABD ise İsrail’in güvenliğine desteğini sürdürürken, bölgesel güvenliğin maliyetini müttefikleriyle daha fazla paylaşmak istemektedir. Bu nedenle önümüzdeki dönemin temel meselesi doğrudan savaş ihtimalinden çok, yanlış hesaplama riskinin yönetilmesi, çatışmasızlık mekanizmalarının güçlendirilmesi ve bölgesel güvenlik mimarisinin yeniden şekillenmesidir.

Anahtar Kelimeler: Türkiye–İsrail Gerilimi, Suriye Güvenliği, Mekke Anlaşması, Bölgesel Caydırıcılık, ABD Güvenlik Doktrini.

1. Giriş

İsrail’in 18 Ağustos 2026 tarihinde Suriye’nin İdlib bölgesindeki Ebu Zuhur Askerî Hava Üssü’nü vurması, Suriye sahasındaki rutin İsrail operasyonlarından daha farklı sonuçlar doğurabilecek yeni bir eşiğe işaret etmektedir. Associated Press’in Suriyeli yetkililere dayandırdığı bilgilere göre Türk askerî heyeti saldırıdan saatler önce üste yürütülen rehabilitasyon çalışmalarını incelemiştir. İsrail Başbakanlık Ofisi ise saldırıyı, Suriye’nin Türk askerlerinin üsse konuşlanmasına izin vererek İsrail’in ‘güvenlik alanında mutabık kalınmış statüko’ olarak tanımladığı düzeni ihlal etmeye hazırlandığı iddiasıyla gerekçelendirmiştir.[1]

Ankara, 19 Ağustos’ta bu iddiaları reddederek İsrail’in açıklamalarının Suriye’nin egemenliğini ihlal eden saldırıları meşrulaştırma amacı taşıdığını belirtmiş; Suriye Hükûmeti ile meşru zemindeki iş birliğinin sürdürüleceğini açıklamıştır.[2] Daha dikkat çekici olan ise Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) Suriye Özel Temsilcisi ve Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın açıklamalarıdır. Barrack, Türkiye’nin saldırıdan önceden haberdar edilmediğini, İsrail uçaklarının kuzeye ve Türkiye istikametine yöneldiğinin görülmesi üzerine Ankara’nın askerî karşılık için hazırlık yapmasının anlaşılabilir olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca tarafların soğukkanlı davranması sayesinde durumun daha fazla tırmanmasının önlendiğine dikkat çekmiştir.[3] Bu açıklamalar, Türkiye ile İsrail arasında doğrudan askerî çatışma ihtimalinin artık yalnızca teorik bir senaryo olmadığını; yanlış hesaplama, yetersiz çatışmasızlık mekanizması veya kontrolsüz bir askerî hareketliliğin iki ülkeyi istemeden karşı karşıya getirebilecek somut bir güvenlik riski oluşturduğunu göstermektedir.

İsrail’in bilinçli biçimde Türkiye ile topyekûn savaş başlatmak istediğini söylemek için yeterli veri bulunmamaktadır. Ancak Ebu Zuhur saldırısı, Tel Aviv’in en azından bu üs özelinde Türkiye’nin Suriye’de askerî kapasitesini artırma ihtimalini kendi hareket serbestisi açısından kabul edilebilir görmediğini ortaya koymuştur.

2. İsrail’in Temel Kaygısı: Suriye’de Türk Stratejik Derinliği

Esad rejiminin 2024’te devrilmesinin ardından Türkiye, yeni Suriye yönetiminin en önemli dış destekçilerinden biri hâline gelmiştir. Ankara, Suriye ordusunun eğitimine katkıda bulunmakta, devlet kurumlarının ve altyapının yeniden oluşturulmasını desteklemektedir.[4] İsrail ise uzun yıllardır Suriye hava sahasında İran ve Hizbullah bağlantılı olduğunu iddia ettiği hedeflere karşı geniş operasyon serbestisine sahip olmuştur. Türkiye destekli radar, hava savunma sistemleri veya askerî üslerin Suriye’de yaygınlaşması hâlinde bu serbestinin zamanla sınırlandırılabileceği düşüncesi Tel Aviv açısından stratejik bir kaygıdır.

Nitekim Suriye Dışişleri Bakanı Asaad al-Shaibani, 20 Ağustos’ta Reuters tarafından aktarılan açıklamasında Ebu Zuhur’da kalıcı bir Türk askerî üssü veya Türk kuvvetlerinin konuşlandırılmasının planlanmadığını ve bu hususun saldırıdan önce İsrail’e iletildiğini belirtmiştir. Buna karşılık saldırıdan dört gün önce Mossad Başkanı ile Suriye Dışişleri Bakanı arasında gerçekleştirilen görüşmede Türkiye’nin Suriye’deki askerî varlığının ayrıntılı biçimde ele alınmış olması, İsrail’in kaygısının yalnızca Ebu Zuhur’daki muhtemel bir konuşlanmadan değil, Türkiye’nin Suriye’de giderek genişleyen askerî ve stratejik etkisinden kaynaklandığını düşündürmektedir.[5][6]

Bu nedenle Ebu Zuhur saldırısının mesajını yalnızca “Türkiye Suriye’de bulunamaz” şeklinde okumak eksik kalacaktır. Daha doğru okuma, “Türkiye’nin Suriye’de İsrail’in mevcut operasyon düzenini değiştirecek askerî kapasite oluşturmasına karşı çıkılacağı” yönündedir; fakat burada İsrail açısından önemli bir ikilem ortaya çıkmaktadır. Türkiye’yi Suriye’de sınırlandırmaya çalışmak kısa vadede İsrail’in askerî hareket serbestisini koruyabilir; buna karşılık Türkiye’yi doğrudan güvenlik tehdidi algısına itmek, uzun vadede İsrail’in karşısında çok daha güçlü ve kalıcı bir bölgesel denge oluşturabilir.

3. Mekke Anlaşması Yeni Denklemin Neresinde?

Ebu Zuhur saldırısının Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos 2026’da Mekke’de imzalanan Ortak Savunma Anlaşması’ndan yalnızca on bir gün sonra gerçekleşmesi ayrıca dikkat çekicidir.

Anlaşma, taraflardan herhangi birine yönelik silahlı saldırının üç ülkeye birden yapılmış sayılmasını hükme bağlamakta; kolektif caydırıcılığın, askerî açıdan birlikte çalışabilirliğin ve savunma sanayii iş birliğinin geliştirilmesini öngörmektedir.[7] İsrail’in Ebu Zuhur’u özellikle “Mekke Anlaşması’nı test etmek” amacıyla vurduğuna ilişkin doğrulanmış bir veri yoktur. Ancak saldırının yeni güvenlik yapılanmasının siyasi dayanışma ve caydırıcılık kapasitesini fiilen sınayan ilk ciddi bölgesel hadiselerden biri olduğu söylenebilir.

Bu nedenle Türkiye’nin Suriye’deki askerî varlığına yönelik baskının siyasi sonuçları artık yalnızca Ankara-Tel Aviv hattıyla sınırlı değerlendirilemez; Riyad ve İslamabad’ın tutumu da denklemin bir parçası hâline gelmiştir.

4. ABD İsrail’i Terk Etmiyor; Güvenliğin Maliyetini Paylaştırıyor

Washington cephesindeki gelişmeleri “ABD İsrail’den vazgeçiyor” şeklinde okumak doğru değildir. Değişen unsur İsrail’e verilen desteğin varlığı değil, ABD’nin bölgesel güvenliğin bütün maliyetini tek başına üstlenmek istememesidir.

Pentagon’un Ocak 2026’da yayımladığı Ulusal Savunma Stratejisi, ABD’nin ana askerî önceliklerini Amerikan ana kıtasının korunması ve Hint-Pasifik’te Çin’in caydırılması olarak belirlerken Avrupa, Orta Doğu ve Kore Yarımadası’ndaki müttefiklerin kendi savunmalarında “birincil sorumluluk” üstlenmesini istemektedir. Aynı belge, Amerikan kuvvetlerinin daha sınırlı destek sağlayacağını belirtmekte; fakat Orta Doğu bölümünde İsrail’in kendisini savunma çabalarının güçlü biçimde destekleneceğini de açıkça kaydetmektedir.[8]

Bu nedenle Mekke Anlaşması’nı Washington’un doğrudan tasarladığı bir “güvenlik şemsiyesi devri” olarak nitelendirmek yerine, ABD’nin resmî yük paylaşımı doktriniyle uyumlu bir bölgesel yapılanma olarak değerlendirmek daha isabetli olacaktır.

Bu nokta Washington açısından yeni bir stratejik çelişki de üretmektedir: ABD bir taraftan bölgesel ortaklarının daha fazla güvenlik sorumluluğu üstlenmesini isterken diğer taraftan İsrail’in bu ortaklardan biri olan Türkiye ile doğrudan askerî gerilime girmesini önlemek zorundadır. Ebu Zuhur hadisesi bu çelişkiyi görünür hâle getirmiştir.

Üstelik küresel angajmanın maliyeti artmaktadır. Kongre Bütçe Ofisi, 2026 federal bütçe açığını 1,9 trilyon dolar; kamu tarafından tutulan federal borcun GSYH’ye oranını ise %101 olarak öngörmektedir.[9] ABD Sayıştayı (Government Accountability Office/GAO) da askerî hazırlığın son yirmi yılda çeşitli nedenlerle aşındığını; mevcut platformların kullanıma hazır tutulması ile yeni kabiliyetlerin edinilmesi arasında denge kurulmasında önemli güçlükler yaşandığını bildirmektedir.[10]

Bu veriler ABD’nin askerî gücünü kaybettiği anlamına gelmez. Ancak Hint-Pasifik, Avrupa, Orta Doğu ve Kore’de yüksek yoğunluklu yükümlülükleri aynı anda sürdürmenin stratejik fırsat maliyetinin yükseldiğini göstermektedir.

5. Amerikan Desteğinin Siyasi Sınırları

İsrail’in Washington’daki en büyük avantajlarından biri uzun yıllardır sahip olduğu güçlü siyasi destektir; fakat Amerikan kamuoyunda ve Kongre’de bu desteğin niteliği değişmeye başlamıştır.

Pew Research Center’ın Mart 2026 araştırmasında Amerikalıların %60’ı İsrail hakkında olumsuz görüş bildirmiştir. Genç yaş gruplarında eleştirel yaklaşım daha da belirgindir.[11] Temmuz 2026’da Temsilciler Meclisi’nde, İsrail’e sağlanması öngörülen 3,3 milyar dolarlık askerî yardımın kaldırılmasını amaçlayan ve Cumhuriyetçi Temsilci Thomas Massie tarafından sunulan değişiklik, 104 “evet” oyuna karşı 314 “hayır” oyuyla reddedilmiştir. Ancak değişikliğe destek veren 104 temsilcinin 103’ünün Demokratlardan oluşması, İsrail’e askerî yardım konusunda Demokrat Parti içindeki ayrışmanın ulaştığı boyutu göstermesi bakımından dikkat çekicidir.[12][13]

Dolayısıyla kısa vadede Amerikan desteğinin kesilmesi beklenmemelidir. Nitekim mevcut ABD-İsrail güvenlik yardımı mutabakatı Eylül 2028’e kadar devam etmektedir.[14] Ancak gelecekte bu desteğin Amerikan iç siyaseti, bütçe dengeleri ve Washington’un küresel öncelikleriyle daha fazla ilişkilendirilmesi ihtimali güçlenmektedir. İsrail açısından gerçek risk, Amerikan desteğinin bir sabah aniden ortadan kalkması değil; bu desteğin giderek daha pahalı, daha tartışmalı ve daha şartlı bir siyasi tercih hâline gelmesidir.

6. Türkiye-İsrail Savaşı mı, Kontrollü Gerilim mi?

Türkiye ile İsrail arasında topyekûn savaş mevcut şartlarda her iki devlet açısından da yüksek maliyetli ve rasyonelliği düşük bir seçenektir. Daha olası senaryo; Suriye merkezli nüfuz mücadelesi, sert caydırıcılık ve kontrollü askerî-siyasi gerilimdir.

Ancak Ebu Zuhur’un ortaya çıkardığı temel tehlike farklıdır: Savaş her zaman bilinçli siyasi kararla başlamayabilir. Yanlış hedef değerlendirmesi, yetersiz haberleşme veya sahadaki kontrolsüz askerî temas kısa sürede tırmanabilir. Barrack’ın açıklamaları bu ihtimalin küçümsenmemesi gerektiğini göstermektedir.[15]

Bu nedenle Washington’un Türkiye, İsrail ve Suriye arasında daha güçlü bir çatışmasızlık mekanizması kurmaya çalışması, yalnızca teknik bir tedbir değil bölgesel savaş riskini azaltabilecek stratejik bir zorunluluktur.

7. Mekke, Şuşa, TDT ve NATO: Caydırıcılığın Hukuki Sınırları

Türkiye’nin sahip olduğu ittifak ve ortaklık ağlarının tamamını otomatik askerî müdahale mekanizmaları olarak görmek doğru değildir.

Mekke Ortak Savunma Anlaşması, taraflardan birine yönelik silahlı saldırıyı üç ülkeye yönelik saldırı kabul etmektedir; fakat kamuoyuna açıklanan metin, Türkiye’nin üçüncü ülkelerde bulunan askerî birliklerine yönelik bir saldırının hangi şartlarda kolektif savunmayı harekete geçireceğini ayrıntılı biçimde ortaya koymamaktadır.[16]

Şuşa Beyannamesi ise Türkiye veya Azerbaycan’ın bağımsızlığına, egemenliğine, toprak bütünlüğüne ve uluslararası kabul edilmiş sınırlarının güvenliğine yönelik tehdit veya saldırı durumunda istişare ve gerekli yardımı öngörmekte; yardımın biçiminin acil görüşmeler sonucunda belirlenmesini esas almaktadır.[17]

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), NATO tipi bir kolektif savunma ittifakı değildir. Bununla birlikte 2025 Gabala Zirvesi’nin “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirilmesi ve güvenlik alanındaki iş birliğinin teşkilat gündeminde giderek daha belirgin hâle gelmesi, olası bir Türkiye-İsrail krizinde TDT’nin siyasi ve diplomatik dayanışma kapasitesinin önem kazanacağını göstermektedir.[18]

NATO açısından da benzer bir hukuki dikkat gereklidir. Washington Antlaşması’nın 5 ve 6. maddeleri Türkiye topraklarına yönelik silahlı saldırı bakımından çok daha açık bir çerçeve oluştururken, Suriye’de konuşlu Türk birliklerine yapılabilecek her saldırının otomatik biçimde 5. madde kapsamına gireceğini söylemek mümkün değildir.[19]

Dolayısıyla Türkiye açısından bu mekanizmaların asıl değeri yalnızca savaş başladıktan sonra kimin yardım edeceği sorusunda değil, savaşı başlamadan önleyecek siyasi ve askerî caydırıcılığın oluşturulmasındadır.

8. Avrupa, Rusya ve Çin

Avrupa’nın önceliğinin Türkiye ile İsrail arasında doğrudan çatışmayı önlemek olacağı değerlendirilebilir. Avrupa Birliği, Suriye’nin birliği, bağımsızlığı, egemenliği ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesini açık biçimde savunmaktadır.[20] Bu nedenle Avrupa’dan doğrudan askerî taraf olmaktan ziyade diplomasi ve çatışmasızlık mekanizmalarını destekleyen bir tutum beklenebilir.

Rusya açısından Türkiye-İsrail çatışması arzu edilir bir bölgesel istikrarsızlık yaratacak olsa da Washington ve NATO’nun Orta Doğu’daki hareket alanını zorlaştırabilecek jeopolitik sonuçlar doğuracaktır. Moskova’nın doğrudan askerî taraf olmaktan çok krizin diplomatik sonuçlarından yararlanmaya çalışması daha olasıdır.

Çin ise Suriye konusundaki tutumunu daha açık ifade etmektedir. Pekin, Suriye’nin egemenliği, bağımsızlığı, birliği ve toprak bütünlüğünün korunmasını istemekte ve İsrail’e Suriye topraklarındaki askerî operasyonlarını sonlandırma çağrısı yapmaktadır.[21] Bu nedenle Çin’in askerî taraf olmaktan ziyade uluslararası hukuk ve devlet egemenliği ekseninde pozisyon alması beklenebilir.

9. Karar Alıcılar Açısından Üç Stratejik Öncelik

Ebu Zuhur hadisesinden Türkiye açısından çıkarılabilecek ilk sonuç, çatışmasızlık mekanizmasının zafiyet değil caydırıcılığın tamamlayıcı unsuru olduğudur. Ankara, askerî karşılık kapasitesini muhafaza ederken Washington üzerinden Türkiye-İsrail-Suriye haberleşme kanalının kurumsallaştırılmasını desteklemelidir; çünkü caydırıcılık yalnızca ateş gücü değil, karşı tarafın hangi eylemin hangi sonucu doğuracağını önceden bilmesini sağlamaktır.

İkinci olarak Türkiye’nin Suriye ile askerî iş birliğinin hukuki ve siyasi meşruiyeti uluslararası kamuoyuna daha sistematik biçimde anlatılmalıdır. İsrail’in Türkiye’nin Suriye’deki varlığını kendi güvenliği açısından bir tehdit olarak tanımlamasına karşı Ankara, faaliyetlerinin Suriye Hükûmeti ile iş birliğine, Suriye’nin toprak bütünlüğüne ve bölgesel istikrara dayandığını sürekli görünür kılmalıdır.

Üçüncü olarak Mekke Anlaşması, Şuşa Beyannamesi ve TDT bünyesindeki siyasi istişare kanalları kriz ortaya çıktıktan sonra değil, kriz öncesinde de çalıştırılmalıdır. Caydırıcılığın gerçek değeri müttefiklerin savaş başladıktan sonra ne yapacağının belirsiz bırakılmasında değil, saldırı gerçekleşmeden önce karşı tarafa hangi siyasi maliyetlerle karşılaşacağını gösterebilmesindedir.

Washington açısından da temel soru açıktır: ABD, Orta Doğu’daki güvenlik yükünün daha büyük bölümünü bölgesel ortaklara bırakmak istiyorsa, bu ortakların birbirleriyle askerî çatışmaya sürüklenmesini önleyecek bir güvenlik mimarisi oluşturmak zorundadır.

10. Sonuç

Ebu Zuhur saldırısı Türkiye ile İsrail arasında savaşın başladığını göstermemektedir. Ancak iki ülkenin güvenlik çıkarlarının artık aynı coğrafyada, aynı hava sahasında ve giderek aynı askerî denklem içerisinde birbirine temas ettiğini göstermektedir.

İsrail açısından Türkiye yalnızca Suriye’de etkin bir devlet değildir. Türkiye; Mekke Anlaşması üzerinden Körfez ve Güney Asya’ya, Şuşa Beyannamesi üzerinden Kafkasya’ya ve Türk Devletleri Teşkilatı üzerinden Orta Asya’ya uzanan çok katmanlı bir stratejik ağın merkezinde bulunmaktadır.

ABD ise bir taraftan İsrail’in savunmasını desteklerken diğer taraftan müttefiklerinden kendi bölgelerinin güvenliğinde daha fazla sorumluluk üstlenmelerini istemektedir. Ebu Zuhur olayı, bu iki politikanın birbiriyle çatışabileceği noktayı gözler önüne sermiştir.

Türkiye açısından ihtiyaç duyulan politika, gerilimi savaşa dönüştürmek değil; stratejik sabır ile inandırıcı caydırıcılığı aynı anda yürütmektir. İsrail açısından da Türkiye’nin Suriye’deki etkisini sürekli askerî güç kullanarak sınırlandırmaya çalışmanın uzun vadede daha büyük bir bölgesel karşı denge yaratabileceği dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle Ebu Zuhur yalnızca bir hava üssünün bombalanması değildir. Asıl mesele, Orta Doğu’da kimin hava üssüne sahip olacağı değil; bundan sonra bölgesel güvenliğin kurallarını kimin ve hangi ittifaklarla belirleyeceğidir.

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Associated Press, “Israeli strikes hit an air base hours after a Turkish delegation visit, Syrian officials say”, 19.08.2026. https://apnews.com/article/syria-turkey-israel-air-base-abu-duhur-strikes-turkish-delegation-60a2747ff4dcdd6ebc498807912cce46 (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[2] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “İsrail’in Suriye’ye yönelik saldırılarına ilişkin açıklama”, 19.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/israilin-suriyeye-yonelik-saldirilarina-iliskin-aciklama (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[3] Reuters, “US working on deconfliction mechanism among Turkey, Israel and Syria, US envoy says”, 18.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/us-working-deconfliction-mechanism-among-turkey-israel-syria-us-envoy-says-2026-08-18/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[4] Reuters, “US working on deconfliction mechanism among Turkey, Israel and Syria, US envoy says”, a.g.h.

[5] Reuters, “Syria says no Turkish military build-up planned at airbase struck by Israel”, 20.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-says-no-turkish-military-build-up-planned-airbase-struck-by-israel-2026-08-20 (Erişim Tarihi: 20.08.2026)

[6] Reuters, “Mossad chief, Syrian foreign minister discussed Turkish military deployments before strikes, sources say”, 19.08.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/mossad-director-syria-foreign-minister-discussed-turkish-military-deployments-2026-08-19/ (Erişim Tarihi: 20.08.2026).

[7] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında Ortak Savunma Anlaşması imzalandı”, 07.08.2026. https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/turkiye-suudi-arabistan-ve-pakistan-arasinda-ortak-savunma-anlasmasi-imzalandi (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[8] U.S. Department of War, 2026 National Defense Strategy, Ocak 2026, özellikle s. 18-20. https://media.defense.gov/2026/Jan/23/2003864773/-1/-1/0/2026-NATIONAL-DEFENSE-STRATEGY.PDF (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[9] Congressional Budget Office, The Budget and Economic Outlook: 2026 to 2036, Şubat 2026. https://www.cbo.gov/publication/62105 (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[10] U.S. Government Accountability Office, Military Readiness: DOD Should Take Further Actions to Address Challenges Across the Air, Sea, Ground, and Space Domains, 04.03.2026. https://files.gao.gov/reports/GAO-26-108888/index.html (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[11] Pew Research Center, “Negative views of Israel, Netanyahu continue to rise among Americans – especially young people”, 07.04.2026. https://www.pewresearch.org/short-reads/2026/04/07/negative-views-of-israel-netanyahu-continue-to-rise-among-americans-especially-young-people/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[12] Reuters, “US House defeats bid to cut off Israel aid in vote dividing Democrats”, 15.07.2026. https://www.reuters.com/world/us/us-house-defeats-bid-cut-off-israel-aid-vote-dividing-democrats-2026-07-15/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[13] Office of the Clerk, U.S. House of Representatives, “Roll Call 243, H.R. 8595, Massie of Kentucky Part A Amendment No. 8”, 15.07.2026. https://clerk.house.gov/Votes/2026243 (Erişim Tarihi: 19.08.2026).

[14] Reuters, “Israel to seek new security deal with the US, FT reports”, 27.01.2026. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-seek-new-security-deal-with-us-ft-reports-2026-01-27/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[15] Reuters, “US working on deconfliction mechanism among Turkey, Israel and Syria, US envoy says”, a.g.h.

[16] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında Ortak Savunma Anlaşması imzalandı”, a.g.h.

[17] Presidency of the Republic of Azerbaijan, Shusha Declaration on Allied Relations between the Republic of Azerbaijan and the Republic of Turkey, 15.07.2021 (resmî metin 16 Haziran 2021 tarihinde yayımlanmıştır). https://president.az/en/articles/view/52122 (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[18] Organization of Turkic States, “The 12th Summit of the Organization of Turkic States Convened in Gabala, Azerbaijan”, 07.10.2025. https://turkicstates.org/en/news/the-12th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-gabala-azerbaijan (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[19] NATO, The North Atlantic Treaty, Madde 5 ve 6. https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[20] European Council, European Council conclusions on the Middle East, 18.12.2025, Suriye bölümü. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/12/18/european-council-conclusions-on-the-middle-east-european-defence-and-security-next-mff-enlargement-and-reforms-migration-and-other-items/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[21] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, “Remarks on Syria by China’s Permanent Representative to the UN Ambassador Fu Cong at the UN Security Council Briefing”, 15.05.2026. https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zwbd/202605/t20260519_11913172.html (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

Kore Yarımadası’ndan Orta Doğu’ya: ABD’nin Askerî Yeniden Dengelenmesi, Kapasite Aşınması ve Türkiye’nin Yükselen Stratejik Önemi

İsmail CİNGÖZ

Uluslararası Siyaset Uzmanı

Öz

Bu çalışma, ABD’nin Güney Kore ile ortak askerî tatbikatları azaltma kararı üzerinden Washington’un küresel askerî önceliklerinde yaşanan yeniden dengelenmeyi incelemektedir. ABD’nin aynı anda Hint-Pasifik, Avrupa ve Orta Doğu’da yüksek yoğunluklu askerî angajman sürdürmesinin; personel, bakım, lojistik, mühimmat ve platform kullanılabilirliği üzerinde artan baskı oluşturduğu ortaya konulmaktadır. İran merkezli krizler nedeniyle Amerikan askerî kaynaklarının yeniden Orta Doğu’ya yönelmesi, Washington’un müttefiklerinden daha fazla güvenlik yükü paylaşımı talep ettiğini göstermektedir. Bu dönüşüm, Türkiye’nin jeopolitik konumu, NATO üyeliği, gelişen savunma sanayii ve bölgesel güvenlik üretme kapasitesi nedeniyle stratejik önemini artırmaktadır. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması ile Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde gelişen savunma ve güvenlik iş birliği de bölgesel aktörlerin daha fazla sorumluluk üstlendiği yeni güvenlik mimarisinin örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, ABD’nin dünyadan çekilmediğini; ancak küresel güvenlik sorumluluklarının giderek daha fazla bölgesel ortaklar arasında paylaştırıldığı bir döneme girildiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: ABD Askerî Stratejisi, Türkiye, Orta Doğu, Güvenlik Mimarisi, Türk Dünyası.

1. Giriş

Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Başkanı Donald Trump’ın Pentagon’a Güney Kore ile gerçekleştirilen ortak askerî tatbikatların önemli ölçüde azaltılması yönünde talimat vermesi, ilk bakışta Kore Yarımadası’na özgü taktik bir karar olarak görülebilir. Ancak karar, Trump yönetiminin bölgesel güvenlik yükünün müttefikler ve bölge ülkeleri tarafından daha fazla paylaşılması yönündeki yaklaşımıyla doğrudan örtüşmektedir. Nitekim karar, 17 Ağustos 2026’da başlayan ve başlangıçta 27 Ağustos’a kadar sürmesi planlanan, yaklaşık 18 bin Güney Kore askerinin katıldığı Ulchi Freedom Shield tatbikatına doğrudan yansımıştır. ABD ve Güney Kore, 19 Ağustos itibarıyla tatbikatın süresini 11 günden 5 güne indirerek 21 Ağustos’ta sona erdirilmesi konusunda anlaşmış; bazı müşterek saha eğitimlerinin azaltılması, iptal edilmesi veya simülasyona dönüştürülmesi kararlaştırılmıştır. Trump, tatbikatların yüksek maliyetine dikkat çekerken Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ile ilişkilerini vurgulamış ve Güney Kore’nin İran konusunda Washington’un beklentilerine yeterli karşılık vermemesini de eleştirmiştir.[1][2]

Bu gelişmeyi yalnızca ABD-Kuzey Kore ilişkileri veya Güney Kore ile tatbikatların azaltılması üzerinden değerlendirmek eksik kalacaktır. Daha temel mesele, Washington’un giderek karmaşıklaşan güvenlik ortamında sınırlı askerî kaynaklarını hangi coğrafyalara ve tehditlere öncelik vererek tahsis edeceğidir.

2. ABD Dünyadan Çekilmiyor; Önceliklerini Yeniden Dağıtıyor

Soğuk Savaş sonrasında ABD; Avrupa, Orta Doğu ve Hint-Pasifik’te aynı anda yüksek seviyede askerî varlık sürdürebilen başat küresel güç olarak öne çıkmıştır. Bugün ise Washington, Çin’in Hint-Pasifik’te yükselen askerî kapasitesini dengelemeye çalışırken Rusya’nın Avrupa güvenliğine oluşturduğu baskı, Kuzey Kore’nin nükleer ve balistik füze programı ve İran merkezli Orta Doğu krizleriyle eş zamanlı olarak karşı karşıyadır.

Bu çok cepheli baskının dikkat çekici örneklerinden biri USS George Washington uçak gemisinin Orta Doğu’ya yönlendirilmesidir. İran savaşı kapsamında uzun süredir bölgede bulunan USS Abraham Lincoln’ün yerini almak üzere Pasifik’ten ayrılması, Batı Pasifik’in geçici olarak Amerikan uçak gemisi varlığından yoksun kalmasına yol açmıştır.[3]

USS Abraham Lincoln’ün uzayan görevi de operasyonel yükün boyutunu göstermektedir. Yaklaşık 5 bin denizci ve deniz piyadesi taşıyan geminin 200 günü aşkın süre liman ziyareti yapmadan denizde kalması; personel yorgunluğu, yaşam koşulları, lojistik ve psikolojik etkiler konusunda tartışmalara neden olmuştur.[4]

Ortaya çıkan tablo, ABD askerî gücünün ani veya mutlak bir gerilemesinden çok, küresel taahhütlerle kullanılabilir operasyonel kapasite arasındaki makasın genişlediğine işaret etmektedir. ABD hâlâ dünyanın en güçlü askerî aktörlerinden biridir; ancak aynı anda farklı coğrafyalarda uzun süreli ve yüksek yoğunluklu askerî angajmanı sürdürmenin maliyeti giderek artmaktadır.

3. Amerikan Askerî Kapasitesinde Aşınma İşaretleri

Bu değerlendirmeyi Amerikan resmî kurumlarının verileri de desteklemektedir.

ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi’nin (U.S. Government Accountability Office/GAO) Haziran 2026 tarihli raporuna göre F-35 filosunun herhangi bir görevi yerine getirebilir durumda bulunduğu zamanı ifade eden “mission capable rate”, 2021 mali yılında %67 iken 2025’te %44’e gerilemiştir. Uçağın bütün görevlerini yerine getirebilirliğini gösteren “full mission capable rate” ise aynı dönemde %38’den %25’e düşmüştür.[5]

Benzer sorunlar ABD Hava Kuvvetlerinde de görülmektedir. GAO’nun Mayıs 2026 tarihli raporu, bakım merkezlerindeki gecikmelerin 2019’dan itibaren belirgin biçimde arttığını ve bu durumun uçakların eğitim ve operasyonlarda kullanılabilirliğini azalttığını ortaya koymaktadır.[6]

ABD Donanmasındaki sorun ise daha yapısal bir görünüm arz etmektedir. GAO’nun Şubat 2025 tarihli çalışmasına göre gemi inşa bütçesi 2004’ten itibaren reel olarak yaklaşık iki katına çıkmasına rağmen, 2026 itibarıyla donanmadaki gemi sayısının 2003 seviyesinin anlamlı ölçüde üzerine çıkması beklenmemektedir. Ağustos 2022 itibarıyla yüzey gemilerindeki ertelenmiş bakım işlerinin 2,3 milyar dolara ulaşması da dikkat çekicidir.[7] Kongre Bütçe Ofisi’nin Aralık 2025 değerlendirmesinde ise destroyerler ve amfibi savaş gemilerinin büyük bakım faaliyetlerinin planlanandan sıklıkla %20 ila %100 daha uzun sürdüğü ve gecikmelerin operasyonel hazırlığı sınırladığı belirtilmektedir.[8]

Dolayısıyla sorun yalnızca bütçe büyüklüğü değildir. Gemi üretim kapasitesi, bakım altyapısı, mühimmat üretim hızı, personel üzerindeki operasyonel yük ve farklı stratejik bölgelerde eş zamanlı kuvvet bulundurma zorunluluğu birbirini besleyen baskılar yaratmaktadır. Günümüz savaş ortamında askerî gücün büyüklüğü kadar bu gücün ne ölçüde göreve hazır ve sürdürülebilir olduğu da belirleyicidir.

Bu nedenle Amerikan askerî gücündeki mevcut durumu “çöküş” kavramıyla değil, kullanılabilir kapasite üzerindeki artan baskı üzerinden tanımlamak daha isabetlidir.

4. Orta Doğu Yeniden Amerikan Stratejisinin Merkezinde

Uzun süredir Amerikan stratejisinin ağırlık merkezinin Hint-Pasifik’e kayacağı ve Orta Doğu’daki askerî angajmanın azaltılacağı öngörülmekteydi. Ancak 2026’daki gelişmeler bu beklentinin en azından kısa ve orta vadede bütünüyle gerçekleşmediğini göstermektedir.

İran merkezli askerî kriz, Hürmüz Boğazı’nın güvenliği, Kızıldeniz-Babülmendep hattındaki istikrarsızlık, enerji arzı ve İsrail-Körfez güvenlik denklemi Washington’u yeniden önemli ölçüde Orta Doğu’ya yöneltmiştir. USS Abraham Lincoln’ün ardından USS George Washington’ın da bölgeye kaydırılması bu yönelimin en görünür göstergelerinden biridir.[9]

Buradaki stratejik ikilem açıktır: ABD, Çin’i uzun vadeli temel rakibi olarak değerlendirirken kısa ve orta vadeli krizler nedeniyle Hint-Pasifik’te ihtiyaç duyduğu askerî kaynakların bir bölümünü Orta Doğu’ya aktarmak zorunda kalmaktadır. Bu durum Çin açısından belirli ölçüde hareket alanı yaratırken Japonya, Güney Kore ve Avustralya gibi Amerikan ortaklarında güvenlik yükünün gelecekte nasıl paylaşılacağı sorusunu da gündeme getirebilir.

Trump’ın Güney Kore’yi İran konusunda yeterli destek sağlamamakla eleştirmesi bu bakımdan önemlidir.[10] Washington’un beklentisi artık müttefiklerinin yalnızca kendi bölgelerinin savunmasına katkı sunmasıyla sınırlı değildir. Amerikan küresel stratejisinin gerektiğinde başka coğrafyalardaki maliyetlerine de ortak olmaları istenmektedir.

Yeni Amerikan ittifak yaklaşımının giderek belirginleşen yönü, güvenlik garantisi ile askerî, ekonomik ve siyasi yük paylaşımı arasındaki bağın güçlenmesidir.

Bununla birlikte ABD’nin Orta Doğu’daki askerî varlığını ve güvenlik politikasını değerlendirirken İsrail faktörünü ayrı tutmak mümkün değildir. Washington bölgedeki askerî yükünü azaltmak veya daha fazla sorumluluğu müttefiklerine devretmek istese dahi, İsrail’in güvenliğini ciddi biçimde riske atabilecek bir güç boşluğunu kabullenmesi beklenmemelidir. Bu nedenle İran’ın askerî kapasitesi, füze ve insansız hava aracı tehdidi ile bölgedeki silahlı aktörlerin faaliyetleri, Amerikan stratejisinin Orta Doğu’dan bütünüyle uzaklaşmasını sınırlayan başlıca unsurlar arasında yer almaktadır. Başka bir ifadeyle ABD’nin yeni güvenlik yaklaşımı bölgeden çekilmekten çok, İsrail’in güvenliğini koruyacak askerî caydırıcılığı muhafaza ederken güvenlik yükünün daha büyük bölümünü bölgesel ortaklarla paylaşmaya yönelmektedir.[11]

5. Türkiye’nin Stratejik Değeri Neden Artıyor?

Küresel askerî kaynakların yeniden dağıtıldığı bu ortam Türkiye’nin stratejik önemini artırmaktadır. Türkiye; Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz, Orta Doğu ve Türkistan/Orta Asya güvenlik kuşaklarına aynı anda temas edebilen ender NATO ülkelerinden biridir.

NATO da Türkiye’nin 1952’den itibaren İttifak’ın güneydoğu kanadındaki stratejik rolünü açık biçimde vurgulamaktadır. 2026 NATO Zirvesi’nin Ankara’da gerçekleştirilmesi de Türkiye’nin İttifak içerisindeki jeopolitik ağırlığının görünür örneklerinden biri olmuştur.[12][13]

Bununla birlikte Türkiye’nin yeni dönemdeki değerini yalnızca coğrafyası veya NATO üyeliği üzerinden açıklamak yetersizdir. Son yıllarda insansız sistemlerden füzelere, elektronik harpten deniz platformlarına kadar genişleyen millî savunma sanayii kapasitesi, Ankara’ya yalnızca askerî değil, dış politikada da yeni hareket alanları kazandırmaktadır.

ABD gibi küresel güçlerin dahi kuvvet üretme ve çok sayıda bölgede sürekli askerî varlık bulundurma konusunda baskıyla karşılaştığı bir dönemde bu kapasite ayrı bir önem taşımaktadır. Yeni güvenlik ortamında stratejik değer yalnızca önemli bir coğrafyada bulunmakla değil, o coğrafyada güvenlik üretebilmekle ölçülecektir.

Türkiye’nin önündeki fırsat da burada ortaya çıkmaktadır.

6. Mekke Anlaşması ve Bölgesel Güvenlikte Yeni Dönem

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos 2026’da imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, küresel güvenlik yükünün yeniden paylaşılması bağlamında özel bir önem taşımaktadır. Taraflardan birine yönelik silahlı saldırının bütün taraflara yapılmış kabul edilmesi prensibine dayanan anlaşmanın kolektif savunma niteliği dikkat çekmektedir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da bu yönüyle düzenlemenin teknik açıdan NATO’nun 5. maddesine benzediğini ifade etmiştir.[14]

Açıklanan ayrıntılara göre üç ülke arasında savunma ve dışişleri bakanları ile askerî komuta kademelerini kapsayan siyasi ve askerî mekanizmaların kurulması; kara, deniz ve hava kuvvetlerinin yanı sıra hava savunması ve insansız sistemleri içeren ortak tatbikatların geliştirilmesi; savunma sanayiinde ortak üretim ve teknoloji iş birliğinin artırılması öngörülmektedir.[15]

Güney Kore’deki gelişmeler ile Mekke Anlaşması birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir eğilim görünür hâle gelmektedir. ABD’nin her bölgedeki güvenlik yükünü tek başına taşımak istemediği ve küresel taahhütlerinin operasyonel kapasite üzerinde giderek daha fazla baskı oluşturduğu bir ortamda bölgesel aktörler kendi güvenlik mekanizmalarını geliştirmeye yönelmektedir.

Bu açıdan Mekke Anlaşması yalnızca üç ülke arasındaki askerî iş birliği belgesi değildir. Aynı zamanda ABD merkezli güvenlik sisteminin bütünüyle ortadan kalkmadığı, ancak bölgesel güçlerin daha fazla sorumluluk üstlendiği çok katmanlı bir güvenlik mimarisine doğru evrildiğinin işaretlerinden biri olarak görülebilir.

7. Türk Dünyası Bu Dönüşümün Neresinde?

Küresel güvenlik mimarisindeki değişim Türk dünyasını da doğrudan ilgilendirmektedir. Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan başta olmak üzere Türk devletleri; Rusya, Çin, İran, Afganistan ve Güney Asya’nın kesiştiği geniş Avrasya coğrafyasında yer almaktadır. Bu nedenle Hint-Pasifik veya Orta Doğu’da gerçekleşen bir Amerikan askerî kayması dahi Kafkasya ve Türkistan/Orta Asya’daki güç dengelerine dolaylı biçimde yansıyabilir.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) ekonomik ve kültürel iş birliğinin yanında güvenlik ve savunma sanayii konularına daha fazla yer vermeye başlaması bu açıdan önemlidir. 23 Temmuz 2025’te İstanbul’da gerçekleştirilen TDT Savunma Sanayii Kurum Başkanları Birinci Toplantısı’nda savunma sanayiinde çok taraflı iş birliği için yeni bir platform oluşturulmasının Türk devletlerinin güvenliğine katkı sağlayacağı vurgulanmıştır.[16]

2025 Gebele Zirvesi’nin temasının “Bölgesel Barış ve Güvenlik” olarak belirlenmesi de güvenlik boyutunun TDT gündemindeki ağırlığının arttığını göstermektedir.[17] Bununla birlikte TDT’nin kısa vadede NATO benzeri askerî bir ittifaka dönüşeceğini öngörmek gerçekçi değildir. Üye devletlerin Rusya, Çin, Batı ve diğer bölgesel aktörlerle farklı güvenlik ve ekonomik ilişkileri bulunmaktadır.

Daha uygulanabilir seçenek; savunma sanayii, siber güvenlik, sınır güvenliği, askerî eğitim, insansız sistemler, istihbarat paylaşımı ve kritik altyapıların korunması gibi alanlarda aşamalı stratejik koordinasyon geliştirilmesidir.

Bu yaklaşımın ekonomik ve lojistik ayağını Orta Koridor oluşturmaktadır. TDT’nin 12-15 Ocak 2026’da Viyana’da düzenlediği Türk Haftası kapsamında gerçekleştirilen üst düzey yuvarlak masa toplantısında da Orta Koridor’un Asya ile Avrupa arasındaki bağlantı, ticaret ve altyapı bütünleşmesi bakımından artan önemi vurgulanmıştır.[18]

Türk dünyasının geleceğinde ulaştırma ve güvenlik koridorlarını birbirinden ayrı değerlendirmek giderek zorlaşacaktır. Enerji hatları, demiryolları, limanlar ve ticaret güzergâhları geliştikçe bunların güvenliğini sağlayacak siyasi ve stratejik iş birliği ihtiyacı da artacaktır.

8. Amerikan Hegemonyasından Bölgesel Sorumluluğa

Trump’ın Güney Kore ile ortak askerî tatbikatların azaltılmasına ilişkin kararı, tek başına Amerikan küresel stratejisinde köklü bir dönüşüm yaşandığını kanıtlamaz. Ancak bu karar; Pasifik’teki uçak gemilerinin Orta Doğu’ya kaydırılması, uzun konuşlandırmaların personel üzerindeki etkileri, F-35 filosunun hazırlık oranlarındaki gerileme, Hava Kuvvetlerindeki bakım gecikmeleri ve donanmanın üretim-bakım sorunlarıyla birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir eğilimin parçası hâline gelmektedir.

ABD dünyadan çekilmemekte ve askerî üstünlüğünü bir anda kaybetmemektedir. Buna karşılık Washington’un her coğrafyada aynı anda aynı yoğunlukta askerî güç üretmesi giderek daha maliyetli ve zor hâle gelmektedir. Bunun doğal sonucu, müttefiklerden daha fazla sorumluluk üstlenmelerinin istenmesidir. Avrupa açısından bu, daha yüksek savunma harcamaları; Japonya ve Güney Kore açısından daha fazla askerî sorumluluk; Körfez ülkeleri açısından bölgesel güvenlik mekanizmaları; Türkiye açısından ise daha geniş bir stratejik hareket alanı anlamına gelmektedir.

9. Sonuç

Kore Yarımadası’ndaki bir askerî tatbikat tartışmasının Orta Doğu ve Türk dünyasıyla ilişkilendirilebilmesi, 21. yüzyıl güvenlik sisteminin bölgeler arasında giderek daha güçlü bağlar kurduğunu göstermektedir.

Pasifik’ten Orta Doğu’ya kaydırılan bir Amerikan uçak gemisi yalnızca iki bölge arasındaki askerî dengeyi değil, müttefiklerin Washington’dan beklentilerini de etkileyebilmektedir. İran konusunda Güney Kore’nin tutumunun ABD-Seul ilişkilerine yansıması veya Amerikan askerî kaynaklarının Orta Doğu’ya yönelmesinin bölgesel güvenlik arayışlarını hızlandırması aynı stratejik tablonun parçalarıdır.

Türkiye bu dönüşüm içerisinde NATO üyeliği, jeopolitik konumu, gelişen savunma sanayii, Orta Doğu’daki ilişkileri ve Türk dünyasıyla kurduğu bağlar sayesinde özel bir konuma sahiptir.

Ankara açısından izlenmesi gereken yol Batı’dan kopmak ya da tek yönlü biçimde Doğu’ya yönelmek değildir. NATO içerisindeki konum, millî askerî kapasite, savunma sanayii, Orta Doğu’daki bölgesel ilişkiler ve Türk dünyasıyla stratejik bütünleşme birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olarak değerlendirilmelidir; çünkü yeni uluslararası sistemde belirleyici unsur yalnızca devletlerin sahip oldukları askerî güç miktarı değildir. Asıl mesele, bu gücün kaç farklı coğrafyada, ne kadar süreyle ve ne ölçüde sürdürülebilir biçimde kullanılabildiğidir.

ABD’nin karşı karşıya bulunduğu temel sorun da askerî gücünü kaybetmesinden ziyade, küresel sorumluluklarının kullanılabilir askerî kapasitesi üzerinde giderek artan bir baskı oluşturmasıdır. Türkiye ve Türk dünyası açısından ortaya çıkan stratejik alan tam da burada genişlemektedir.

Dünya yeniden paylaşılmıyor; güvenlik sorumlulukları yeniden dağıtılıyor. Türkiye için asıl fırsat, bu yeniden dağılımın yalnızca takipçisi değil, kurucu aktörlerinden biri olabilmektir.

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Reuters, “Trump orders Pentagon to cut back military exercises with South Korea”, 16.08.2026. https://www.reuters.com/world/china/trump-instructs-pentagon-reduce-military-exercises-with-south-korea-2026-08-16/ (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[2] Reuters, “US, South Korea to cut length, scope of military drills after Trump order”, 18.08.2026. https://www.reuters.com/3fec1b0a85a0/world/asia-pacific/north-korea-denounces-us-south-korea-joint-military-drills-kcna-says-2026-08-18/ (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[3] Associated Press, “US pulls last aircraft carrier in Asia as Trump focuses on Iran and the Western Hemisphere”, 15.08.2026. https://apnews.com/article/87cfb838de8c13464fa3cab1840ad87d (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[4] Reuters, “Trump says USS Abraham Lincoln deployment ‘not nearly long enough’”, 14.08.2026. https://www.reuters.com/world/us/trump-says-uss-abraham-lincoln-deployment-not-nearly-long-enough-2026-08-14/ (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[5] U.S. Government Accountability Office (GAO), F-35 Sustainment: Actions Needed to Ensure Updated Strategy Improves Persistent Readiness Challenges, GAO-26-108113, 11.06.2026. https://www.gao.gov/products/gao-26-108113 (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[6] U.S. Government Accountability Office (GAO), Air Force Readiness: Actions Needed to Address Depot Maintenance Delays and Staffing Challenges, GAO-26-107890, 14.05.2026. https://www.gao.gov/products/gao-26-107890 (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[7] U.S. Government Accountability Office (GAO), Shipbuilding and Repair: Navy Needs a Strategic Approach for Private Sector Industrial Base Investments, GAO-25-106286, 27.02.2025. https://files.gao.gov/reports/GAO-25-106286/index.html (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[8] Congressional Budget Office (CBO), Maintenance Delays for Conventional Navy Ships, 10.12.2025. https://www.cbo.gov/publication/61940 (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[9] Associated Press, “US pulls last aircraft carrier in Asia as Trump focuses on Iran and the Western Hemisphere”, 15.08.2026. a.g.h.

[10] Reuters, “Trump orders Pentagon to cut back military exercises with South Korea”, 16.08.2026. a.g.h.

[11] The White House, Report on the Legal and Policy Frameworks for the United States’ Use of Military Force and Related National Security Operations, 2026. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2026/02/Use-of-Military-Force-and-Related-National-Security-Operations.pdf (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[12] NATO, “Notes on the host: Türkiye and NATO over the years”, 07.07.2026. https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/nato-stories/2026/07/01/notes-on-the-host-turkiye-and-nato-over-the-years (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[13] NATO, “Secretary General on the Ankara Summit: NATO delivers”, 08.07.2026. https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2026/07/08/secretary-general-on-the-ankara-summit-nato-delivers (Erişim Tarihi: 19.08.2026)

[14] Reuters, “Turkey, Pakistan, Saudi Arabia defence pact technically same as NATO’s Article 5, Turkish minister says,” 08.08.2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/turkey-pakistan-saudi-arabia-defence-pact-technically-same-natos-article-5-2026-08-08/ (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[15] Reuters, “Turkey lays out plans for defence pact with Pakistan and Saudi Arabia”, 13.08.2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/turkey-pakistan-saudi-arabia-will-form-political-military-mechanisms-coordinate-2026-08-13/ (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[16] Organization of Turkic States (OTS), “The 1st Meeting of the Heads of Defense Industry Institutions of the OTS was held in Istanbul”, 23.07.2025. https://turkicstates.org/en/news/the-1st-meeting-of-the-heads-of-defense-industry-institutions-of-the-ots-was-held-in-istanbul (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[17] Organization of Turkic States (OTS), “The 12th Summit of the Organization of Turkic States Convened in Gabala, Azerbaijan”, 07.10.2025. https://turkicstates.org/en/news/the-12th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-gabala-azerbaijan (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

[18] Organization of Turkic States (OTS), “Turkic Week in Vienna Strengthens the Turkic World's Global Visibility and Multilateral Engagement”, 19.01.2026. https://turkicstates.org/en/news/turkic-week-in-vienna-strengthens-the-turkic-worlds-global-visibility-and-multilateral-engagement (Erişim Tarihi: 17.08.2026)

Ortadoğu’da Yeni Güvenlik Mimarisi: Türkiye’nin Bölgesel Güçten Stratejik Merkez Ülkeye Evrilişi

İsmail CİNGÖZ

Uluslararası Siyaset Uzmanı

Öz

Ortadoğu güvenlik mimarisi, 2026 yılında yaşanan bölgesel çatışmaların ardından önemli bir dönüşüm sürecine girmiştir. ABD merkezli geleneksel güvenlik modelinin krizler karşısındaki kırılganlığının daha görünür hâle gelmesi, bölge ülkelerini kendi askerî, siyasi ve ekonomik kapasitelerine dayanan daha özerk güvenlik mekanizmaları geliştirmeye yöneltmektedir. Bu süreçte Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve Mısır arasında oluşturulan R4 mekanizması ile Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, bölgesel güvenliğin yeniden şekillenmesinde dikkat çeken iki önemli gelişme olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte ortaya çıkan yapıların mevcut aşamada bir “Ortadoğu NATO’su” veya “İslam NATO’su” olarak değerlendirilmesi için henüz erkendir.

Türkiye açısından yaşanan dönüşüm, yalnızca Ortadoğu ile sınırlı değildir. Ankara’nın Suriye, Libya, Gazze, Sudan, Kızıldeniz ve Afrika Boynuzu politikaları; Pakistan ile stratejik ilişkileri, Azerbaycan ile Şuşa Beyannamesi temelindeki ittifakı ve Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde gelişen güvenlik koordinasyonuyla birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir jeopolitik yaklaşım ortaya çıkmaktadır. Türkiye, güvenliğini yalnızca millî sınırlarında değil, kendisine yönelik tehdit ve baskıların oluşabileceği uzak coğrafyalardan itibaren sağlamaya çalışan çok katmanlı bir stratejik anlayış geliştirmektedir. İsrail, İran, terör tehditleri ve büyük güç rekabeti ise bu güvenlik mimarisini şekillendiren başlıca jeopolitik değişkenlerdir.

Bu çalışma, Türkiye’nin bölgesel güç olmanın ötesine geçerek Körfez, Doğu Akdeniz, Kızıldeniz, Afrika, Kafkasya, Pakistan ve Türkistan arasında bağlantı kurabilen bir stratejik merkez ülkeye dönüşme potansiyelini incelemektedir. Ancak bu dönüşümün sürdürülebilirliği; askerî kapasitenin yanı sıra ekonomik güç, diplomatik denge, stratejik ölçülülük ve aşırı yayılma riskinin etkin biçimde yönetilebilmesine bağlıdır.

Anahtar Kelimeler: Türkiye, Ortadoğu Güvenlik Mimarisi, R4, Mekke Ortak Savunma Anlaşması, Stratejik Merkez Ülke.

1. Giriş

Ortadoğu, uzun yıllar boyunca güvenliğini büyük ölçüde bölge dışı güçlerin askerî varlığı ve güvenlik garantileri üzerinden şekillendirdi. Özellikle Körfez ülkelerinin Amerika Birleşik Devletleri (ABD) merkezli savunma anlayışı; askerî üsler, ileri teknoloji silah sistemleri ve Batılı güvenlik garantileri üzerine kuruldu. Ancak 2026 yılında ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askerî harekâtının ardından ortaya çıkan bölgesel savaş ortamı, bu modelin sınırlarını görünür hâle getirdi.[1]

İran’ın Körfez’deki hedeflere yönelik füze ve insansız hava aracı saldırıları, gelişmiş silah sistemlerine sahip olmanın tek başına stratejik güvenlik üretmeye yetmediğini gösterdi. ABD askerî üslerinin dahi İran’ın füze kapasitesinin menzilinde bulunması, Washington merkezli güvenlik sisteminin kırılganlıklarının yeniden tartışılmasına yol açtı.[2]

Bu şartlarda Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve Mısır arasında gelişen diplomatik koordinasyon dikkat çekmektedir. 2026 yılında şekillenen R4 (Regional Four/Bölgesel Dörtlü) mekanizması ile Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, Ortadoğu güvenliğinde bölgesel aktörlerin kendi kapasitelerine daha fazla dayanacağı yeni bir dönemin işaretleri olarak okunabilir.[3]

Ancak dönüşümü yalnızca Ortadoğu ile sınırlamak eksik olacaktır. Türkiye’nin Libya, Sudan, Suriye, Gazze ve Kızıldeniz politikaları; Pakistan ile stratejik ilişkileri ve Azerbaycan üzerinden Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ile derinleşen güvenlik bağları birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir jeopolitik resim ortaya çıkmaktadır:

Türkiye, güvenliğini giderek yalnızca sınırlarında değil, kendisine yönelik risk ve baskıların üretilebileceği uzak coğrafyalardan itibaren sağlamaya çalışan bir stratejik anlayış geliştirmektedir.

2. Körfez Güvenlik Modelinin Sorgulanması

Körfez ülkelerinin güvenlik stratejisinin temelinde uzun süredir ABD’nin bölgedeki askerî varlığı bulunmaktadır. Katar, Bahreyn ve Kuveyt başta olmak üzere bölgedeki Amerikan askerî altyapısı bu sistemin önemli unsurlarıdır.

Ancak 2026 savaşı, bölge dışından sağlanan güvenliğin kriz anında mutlak güvenlik anlamına gelmediğini ortaya koymuştur. Council on Foreign Relations tarafından yayımlanan bir değerlendirmede de Körfez’deki ABD üslerinin İran’ın füze kapasitesi karşısındaki kırılganlığına dikkat çekilmiş ve mevcut üs yapılanmasının yeniden değerlendirilmesi gerektiği savunulmuştur.[4]

Bu nedenle Körfez başkentlerinde artık yalnızca “ABD bizi korur mu?” sorusu değil, “Kendi bölgesel güvenlik sistemimizi nasıl kurabiliriz?” sorusu da önem kazanmaktadır. Türkiye-Pakistan-Suudi Arabistan yakınlaşmasının ve R4 mekanizmasının stratejik değeri burada ortaya çıkmaktadır.

3. R4: Yeni Bir Bölgesel Denge Arayışı

Türkiye, Mısır, Suudi Arabistan ve Pakistan dışişleri bakanlarının oluşturduğu R4 mekanizmasının ilk toplantısı 19 Mart 2026’da Riyad’da gerçekleştirilmiş, ardından istişareler devam etmiştir.[5] 21 Haziran 2026’da Kahire’de yapılan dördüncü toplantının ortak açıklamasında dört ülke, Ortadoğu ve daha geniş bölgede barış, güvenlik, istikrar ve refah için koordinasyonu sürdürme iradesini ortaya koymuştur.[6]

R4’ün önemi yalnızca dört ülkeyi bir araya getirmesinden kaynaklanmamaktadır. Türkiye NATO tecrübesi, güçlü ordusu ve gelişen savunma sanayisiyle; Pakistan askerî kapasitesi ve nükleer caydırıcılığıyla; Suudi Arabistan ekonomik ve enerji gücüyle; Mısır ise Süveyş Kanalı, Doğu Akdeniz, Kızıldeniz ve Afrika bağlantısıyla birbirini tamamlayabilecek stratejik özelliklere sahiptir.

Lakin R4’ü şimdiden bir “Ortadoğu NATO’su” olarak tanımlamak doğru değildir. Henüz kurumsallaşmış bir askerî ittifak olmayan mekanizma, koordinasyonun kalıcılaşması hâlinde bölgesel krizlerin yönetiminde stratejik istişare ve güçler uyumu platformuna dönüşebilir.[7]

4. Mekke Anlaşması: Güvenlik İş Birliğinde Yeni Eşik

R4 sürecinden daha ileri nitelikteki gelişme, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos 2026’da imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşmasıdır. Anlaşma, taraflardan birine yönelik saldırının diğerlerine yönelik saldırı olarak değerlendirilmesi esasına dayanmaktadır.[8] Anlaşmanın önemi kolektif savunma taahhüdüyle sınırlı değildir. Planlanan siyasi ve askerî koordinasyon; ortak tatbikatlardan savunma sanayii iş birliğine, insansız sistemlerden elektronik harbe, siber kapasiteden teknoloji transferine kadar genişleyebilecek bir alan oluşturmaktadır.[9]

Bu noktada Türkiye-Pakistan ilişkileri özel önem taşımaktadır. Nisan 2026’da gerçekleştirilen 20. Türkiye-Pakistan Yüksek Düzeyli Askerî Diyalog Grubu toplantısında bölgesel güvenlik, askerî iş birliği, savunma sanayii, eğitim ve kapasite geliştirme başlıkları ele alınmıştır.[10] Pakistan ayrıca dünyadaki dokuz nükleer silah sahibi devletten biridir. Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) verileri de Pakistan’ı bu ülkeler arasında göstermektedir.[11] Dolayısıyla Pakistan’ın yeni güvenlik yapılanmalarındaki varlığı caydırıcılık algısını artırmaktadır.

Ancak Pakistan’ın nükleer kapasitesinin otomatik biçimde diğer ülkelere bir “nükleer şemsiye” sağladığını söylemek için henüz yeterli hukuki veya resmî dayanak bulunmamaktadır.

5. Türkiye’nin Değişen Güvenlik Doktrini: Sınırların Ötesinde Savunma

Türkiye’nin son yıllardaki dış politika ve güvenlik yaklaşımında belirgin bir zihniyet dönüşümü görülmektedir. Suriye, Irak, Libya, Doğu Akdeniz, Somali, Sudan ve Kızıldeniz gibi farklı sahalar giderek aynı stratejik yaklaşımın parçaları hâline gelmektedir:

Türkiye, tehditleri sınırlarına ulaştıktan sonra karşılamak yerine bunların oluşabileceği veya Türkiye’ye yönlendirilebileceği coğrafyalarda denge üretmeye çalışmaktadır.

Libya bunun önemli örneklerinden biridir. Ankara uzun süre Trablus merkezli yönetimin temel dış destekçilerinden biri olurken, son dönemde doğu Libya’daki aktörlerle de askerî ve siyasi ilişkilerini geliştirmektedir. Bu temasların teknik ve askerî iş birliğine doğru genişlemesi, Türkiye’nin Libya politikasının “bir tarafı desteklemekten” ülkenin tamamıyla ilişki kurmaya doğru evrildiğini göstermektedir.[12]

Bu yaklaşım Türkiye-Mısır normalleşmesini de destekleyebilir. Libya’daki rekabetin yönetilebilir hâle gelmesi, Doğu Akdeniz’den Kızıldeniz’e uzanan daha geniş bir stratejik iş birliği alanı yaratabilir.

6. İsrail Faktörü: Türkiye’nin Güvenlik Çevresindeki Yeni Stratejik Baskı

Türkiye’nin geliştirmeye çalıştığı yeni bölgesel güvenlik mimarisinde İsrail faktörü göz ardı edilemez. Gazze savaşı sonrasında ilişkilerin sertleşmesi, Suriye’nin geleceğine ilişkin farklılaşan güvenlik yaklaşımları ve Doğu Akdeniz’de kesişen çıkarlar, Türkiye-İsrail ilişkilerini giderek daha belirgin bir jeopolitik rekabet alanına taşımaktadır.[13] Nitekim Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Nisan 2025’te İsrailli bakanların Türkiye’yi hedef alan açıklamalarını “provokatif” olarak nitelendirmiş,[14] Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da Haziran 2026’da İsrail’in Suriye ve Lübnan’daki askerî faaliyetlerini Türkiye’nin güvenliği açısından tehdit olarak değerlendirmiştir.[15]

Suriye bu rekabetin en hassas sahalarından biridir. Türkiye, ülkenin toprak bütünlüğünü sağlayabilecek ve terör örgütleriyle mücadele edebilecek güçlü bir merkezî yapıdan yana olurken, İsrail’in askerî operasyonlarını bu kapasiteyi zayıflatan bir unsur olarak değerlendirmektedir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da Türkiye’nin İsrail ile Suriye’de çatışmak istemediğini, ancak İsrail saldırılarının yeni Suriye yönetiminin güvenlik kapasitesini olumsuz etkilediğini belirtmiştir.[16] Buna karşılık iki ülkenin Azerbaycan’ın ev sahipliğinde istenmeyen askerî karşılaşmaları önlemeye yönelik teknik görüşmelere başlaması,[17] Ankara’nın rekabeti doğrudan çatışmaya dönüştürmeden yönetmeye çalıştığını göstermektedir. Fidan’ın Antalya Diplomasi Forumu’ndaki açıklamaları da çatışmasızlık mekanizmalarının bu amaçla geliştirildiğini ortaya koymaktadır.[18]

İsrail faktörü, Türkiye’nin Mısır, Suudi Arabistan, Pakistan, Libya ve Körfez ülkeleriyle geliştirdiği ilişkilerin stratejik değerini de artırmaktadır. Ancak bu yakınlaşmaları yalnızca İsrail üzerinden açıklamak doğru değildir. 2026’daki İsrail-İran ve ABD-İran çatışmaları, bölge ülkeleri açısından İran’ın dengelenmesinin ötesinde, dış güçlere bağımlılığı azaltabilecek daha özerk bir güvenlik düzenine duyulan ihtiyacı da görünür hâle getirmiştir. İran’ın Türkiye-Pakistan-Suudi Arabistan güvenlik yapılanmasına karşı olmadığını ve bölgesel güvenlik iş birliğini olumlu değerlendirebileceğini açıklaması da yeni mekanizmanın yalnızca İran karşıtı bir blok olarak okunamayacağını göstermektedir.[19]

Türkiye-İsrail rekabetinin askerî-teknolojik boyutu da giderek belirginleşmektedir. İsrail’in Türkiye’nin yeniden F-35 programına dönmesi veya F-35 tedarik etmesi ihtimaline yönelik itirazları, rekabetin bölgesel askerî güç dengesi alanına da taşındığını göstermektedir.[20]

Dolayısıyla Türkiye’nin geliştirdiği yeni güvenlik yaklaşımını doğrudan bir “İsrail karşıtı ittifak” şeklinde tanımlamak mevcut verileri aşar. Daha doğru olan, Ankara’nın İsrail, İran, terör tehdidi, büyük güç rekabeti ve bölgesel istikrarsızlık gibi farklı riskleri aynı anda yönetebilecek çok katmanlı bir güvenlik ve dengeleme mimarisi oluşturmaya çalıştığını söylemektir. İsrail bu dönüşümün tek nedeni değil, süreci hızlandıran önemli jeopolitik faktörlerden biridir.

Bu bağlamda Türkiye açısından temel stratejik yaklaşım şöyle özetlenebilir:

Türkiye’nin amacı yeni cepheler oluşturmak değil, kendisine karşı oluşturulabilecek cephelerin stratejik alanını daraltmak olmalıdır.

7. Kızıldeniz-Gazze-Sudan-Libya Hattı

Ortadoğu’nun yeni jeopolitiğinde Kızıldeniz giderek merkezi bir konuma yükselmektedir. Süveyş Kanalı-Babülmendep-Hint Okyanusu hattı dünya ticaretinin ve enerji taşımacılığının kritik arterlerinden biridir. Bu nedenle Gazze, Sudan, Yemen ve Somali’deki gelişmeleri birbirinden tamamen bağımsız krizler olarak değerlendirmek güçleşmektedir.

Türkiye’nin Somali’deki varlığı, Sudan ile ilişkileri, Gazze politikası ve Kızıldeniz güvenliğine verdiği önem birlikte okunduğunda Ankara’nın Doğu Akdeniz-Kızıldeniz-Afrika Boynuzu-Hint Okyanusu ekseninde stratejik derinlik oluşturmaya çalıştığı görülmektedir.

Pakistan’ın denkleme katılması hattı Güney Asya’ya kadar genişletmektedir:

Pakistan → Körfez → Kızıldeniz → Türkiye → Kafkasya → Türkistan

Bu jeopolitik zincirin güçlenmesi, Türkiye’nin yalnızca bir Ortadoğu aktörü değil, farklı jeopolitik havzaları birbirine bağlayan stratejik merkez ülke niteliğini pekiştirebilir.

8. Azerbaycan ve Türk Devletleri Teşkilatı Boyutu

Bu dönüşümün önemli fakat henüz yeterince tartışılmayan boyutlarından biri Türk dünyasıdır. Türkiye ile Azerbaycan arasında 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi, taraflardan birinin bağımsızlığına, egemenliğine, toprak bütünlüğüne veya sınır güvenliğine tehdit yönelmesi hâlinde ortak istişare ve gerekli yardım mekanizmalarının geliştirilmesini öngörmektedir.[21]

Mart 2026’da Türkiye ve Nahçıvan’a yönelik saldırılar sonrasında TDT dışişleri bakanları Türkiye ve Azerbaycan’ın egemenliği, toprak bütünlüğü ve güvenliğine desteklerini açıklamıştır.[22] TDT’nin stratejik belgelerinde de ortak siyasi ve güvenlik istişarelerinin geliştirilmesine giderek daha fazla önem verilmektedir.[23]

Bu nedenle gelecekte Türkiye merkezli Ortadoğu güvenlik yapılanmaları ile TDT arasında çeşitli düzeylerde bağlantılar kurulması ihtimali göz ardı edilmemelidir. Ancak bugün itibarıyla TDT’nin Mekke Anlaşması’na katılacağı yönünde resmî bir karar bulunmamaktadır. Buna karşılık Türkiye-Azerbaycan ittifakı, TDT içindeki güvenlik koordinasyonunun gelişmesi ve Orta Koridor’un stratejik öneminin artması, Ortadoğu ile Türk dünyası arasındaki güvenlik bağlantısını güçlendirebilir.

9. Türkiye İçin Fırsatlar ve Riskler

Yeni güvenlik mimarisi Türkiye açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Savunma sanayii kapasitesi, askerî eğitim tecrübesi, İHA/SİHA teknolojileri, elektronik harp sistemleri ve farklı harekât alanlarında kazanılan tecrübe, Türkiye’yi bölgesel güvenliğin önemli sağlayıcılarından biri hâline getirebilir. Ancak genişleyen jeopolitik etki alanı aynı zamanda stratejik aşırı yayılma riski taşımaktadır. Suriye’den Libya’ya, Kafkasya’dan Kızıldeniz’e, Körfez’den Afrika Boynuzu’na kadar genişleyen sorumlulukların ekonomik, askerî ve diplomatik maliyetleri bulunmaktadır.

Türkiye’nin yeni yapılanmaları İran’a karşı kurulmuş bir cephe görüntüsüne dönüştürmemesi de önemlidir. Ankara’nın avantajı blok siyasetine sıkışmak değil, farklı güç merkezleri arasında denge kurabilme kapasitesidir.

Aynı şekilde bölgesel güvenlik mekanizmaları NATO’nun alternatifi olarak görülmemelidir. Türkiye’nin stratejik kazancı Batı’dan kopmaktan değil; NATO, Avrupa, Ortadoğu, Afrika, Pakistan ve Türk dünyasıyla ilişkilerini aynı anda yönetebilen çok katmanlı bir dış politika mimarisi kurabilmesinden doğacaktır.

Bu çerçevede Ankara açısından öncelik, yeni güvenlik ağlarını katı ittifaklara dönüştürmekten ziyade esnek ve birbirini tamamlayan mekanizmalar hâlinde geliştirmek olmalıdır. R4’ün diplomatik istişare kapasitesi, Mekke Anlaşması’nın savunma boyutu, Türkiye-Azerbaycan ittifakı ve TDT’nin gelişen güvenlik koordinasyonu birbirinin alternatifi değil, farklı jeopolitik havzalarda birbirini tamamlayan halkalar olarak ele alınmalıdır. Böyle bir yaklaşım Türkiye’nin stratejik aşırı yayılma riskini sınırlandırırken bölgesel denge kurucu kapasitesini artırabilir.

Sonuç: Türkiye’siz Denklemden Türkiye Merkezli Denkleme mi?

Ortadoğu’daki son gelişmeler önemli bir jeopolitik gerçeği yeniden görünür hâle getirmektedir: Türkiye’nin dışlandığı bölgesel denklemler kurulabilir; ancak Türkiye’nin coğrafi, askerî, ekonomik ve siyasi ağırlığı hesaba katılmadan bunların uzun vadeli sürdürülebilirliği giderek zorlaşmaktadır.

2026 savaşı Körfez ülkelerine dışarıdan satın alınan askerî kapasite ile gerçek stratejik güvenlik arasındaki farkı göstermiş; bölge ülkelerinin kendi güvenlik mekanizmalarını geliştirme arayışlarını hızlandırmıştır. R4 bu arayışın diplomatik, Mekke Ortak Savunma Anlaşması ise askerî-stratejik boyutunu temsil etmektedir.

Türkiye açısından ise mesele daha geniştir. Libya, Suriye, Gazze, Sudan, Kızıldeniz ve Körfez politikaları; Pakistan ile stratejik ortaklık ve Azerbaycan-Türk dünyası ekseniyle birlikte değerlendirildiğinde Ankara’nın güvenlik alanını giderek millî sınırlarının ötesinde tanımladığı görülmektedir.

Yeni yapılanmanın klasik anlamda bir “İslam NATO’suna” dönüşüp dönüşmeyeceği henüz bilinmemektedir; hatta mevcut aşamada böyle bir tanımlama erken ve yanıltıcıdır. Buna karşılık daha temel bir dönüşüm belirginleşmektedir:

Ortadoğu güvenliği yalnızca Washington veya diğer bölge dışı başkentlerde tasarlanan bir sistem olmaktan çıkarak Ankara, Riyad, Kahire ve İslamabad’ın da kurucu aktörleri olduğu daha bölgesel bir mimariye doğru ilerlemektedir.

Türkiye bu dönüşümü dengeli biçimde yönetebilirse yalnızca güvenliğini sınırlarının ötesinden tahkim eden bir ülke olmayacak; Körfez ile Akdeniz’i, Afrika ile Kafkasya’yı ve Pakistan ile Türkistan’ı birbirine bağlayan daha geniş bir jeopolitik alanın dengeleyici ve bağlantı kurucu merkezlerinden biri hâline gelebilecektir.

Ancak bunun sürdürülebilirliği askerî kapasite kadar diplomatik ihtiyat, ekonomik güç ve stratejik ölçülülüğe bağlıdır; çünkü küresel güç olmanın ölçüsü yalnızca uzak coğrafyalarda varlık göstermek değil, o coğrafyalardaki gelişmeleri millî çıkarlar doğrultusunda yönetebilmek ve bu etkiyi sürdürülebilir bir düzene dönüştürebilmektir.

İsmail CİNGÖZ: Uluslararası Siyaset Uzmanı; Kapadokya Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Doktora Öğrencisi; BULTÜRK Ankara Temsilcisi; TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] İsmail Numan Telci, “The Emergence of a Regional Security Framework: Türkiye, Pakistan, Saudi Arabia and Egypt”, Al Jazeera Centre for Studies, 14.05.2026. https://studies.aljazeera.net/en/analyses/emergence-regional-security-framework-t%C3%BCrkiye-pakistan-saudi-arabia-and-egypt (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[2] Elliott Abrams, “Rising U.S. Casualties in the Iran War Should Force a Rethink of Middle East Basing”, Council on Foreign Relations (CFR), 21.07.2026. https://www.cfr.org/articles/rising-u-s-casualties-in-the-iran-war-should-force-a-rethink-of-middle-east-bases (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[3] Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, “Joint Statement of the R4 Following the Fourth Consultative Meeting of the Foreign Ministers of the Republic of Türkiye, the Arab Republic of Egypt, the Islamic Republic of Pakistan, and the Kingdom of Saudi Arabia”, Kahire, 21.06.2026. https://www.mfa.gov.tr/joint-statement-of-the-r4-following-the-fourth-consultative-meeting-of-the-foreign-ministers-21-june-2026.en.mfa (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[4] Elliott Abrams, “Rising U.S. Casualties in the Iran War Should Force a Rethink of Middle East Basing”, Council on Foreign Relations (CFR), 21.07.2026.

[5] İsmail Numan Telci, “The Emergence of a Regional Security Framework: Türkiye, Pakistan, Saudi Arabia and Egypt”, 14.05.2026.

[6] Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, “Joint Statement of the R4 Following the Fourth Consultative Meeting of the Foreign Ministers”, Kahire, 21.06.2026.

[7] Hasan Alhasan, “A New Middle Eastern Quadrilateral Is Taking Shape”, International Institute for Strategic Studies (IISS), 06.05.2026. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/05/a-new-middle-eastern-quadrilateral-is-taking-shape/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[8] Associated Press, “Saudi Arabia, Turkey and Pakistan Have Signed a Key Defense Agreement”, 7 Ağustos 2026. https://apnews.com/article/saudi-arabia-turkey-pakistan-defense-agreement-58048d4a100befd4d2c18e0cbae58b7c (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[9] Reuters, “Turkey Lays Out Plans for Defence Pact with Pakistan and Saudi Arabia”, 13.08.2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/turkey-pakistan-saudi-arabia-will-form-political-military-mechanisms-coordinate-2026-08-13/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[10] Government of Pakistan, Press Information Department, “20th Round of Pakistan–Türkiye High Level Military Dialogue Group”, Press Release No. 52, Rawalpindi, 07.04.2026. https://pid.gov.pk/site/press_detail/32331 (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[11] Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), “World Nuclear Forces”, SIPRI Yearbook 2026. https://www.sipri.org/visualizations/2026/world-nuclear-forces-january-2026 (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[12] Al Jazeera, “Turkiye and Libya's Haftar Are Boosting Military Ties. Is Egypt Worried?”, 20.07.2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/turkiye-and-libyas-haftar-are-boosting-military-ties-is-egypt-worried (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[13] Reuters, “Israel Hit Syrian Bases Scoped by Turkey, Hinting at Regional Showdown, Sources Say”, 04.04.2025, güncelleme 7 Nisan 2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-hit-syrian-bases-scoped-by-turkey-hinting-regional-showdown-sources-say-2025-04-04/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[14] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “İsrailli Bakanların Ülkemizi Hedef Alan Açıklamaları Hk.”, No: 75, 03.04.2025. https://www.mfa.gov.tr/no_-75_-israilli-bakanlarin-ulkemizi-hedef-alan-aciklamalari-hk.tr.mfa (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[15] Reuters, “Erdogan Says Israel's Attacks on Syria, Lebanon Threaten Turkey Too”, 10.06.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/erdogan-says-israels-attacks-syria-lebanon-threaten-turkey-too-2026-06-10/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[16] Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, “Interview of H.E. Hakan Fidan, Minister of Foreign Affairs, Reuters”, 04.04.2025. https://www.mfa.gov.tr/interview-of-he-hakan-fidan--minister-of-foreign-affairs--reuters--4-april-2025.en.mfa (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[17] Reuters, “Turkey, Israel Have Begun Talks to Avoid Clashes in Syria, Turkish Sources Say”, 10.04.2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-israel-have-begun-talks-avoid-clashes-syria-turkish-sources-say-2025-04-10/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[18] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Dışişleri Bakanı Sayın Hakan Fidan'ın Dördüncü Antalya Diplomasi Forumu'nda Gerçekleştirdiği Basın Toplantısı”, Antalya, 13.04.2025. https://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-hakan-fidan-in-dorduncu-antalya-diplomasi-forumu-nda-gerceklestirdigi-basin-toplantisi--13-nisan-2025--antalya.tr.mfa (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[19] Reuters, “Iran Says No Reason to Fear Pakistan-Turkey-Saudi Security Pact”, 10.08.2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-says-no-reason-fear-pakistan-turkey-saudi-security-pact-2026-08-10/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[20] Reuters, “Hegseth Cancels Meeting with Netanyahu over Possible Sale of F-35s to Turkey, Source Tells Reuters”, 08.07.2026. https://www.reuters.com/world/middle-east/hegseth-meet-netanyahu-over-possible-sale-f-35s-turkey-source-tells-reuters-2026-07-08/ (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[21] Presidency of the Republic of Azerbaijan, “Shusha Declaration on Allied Relations between the Republic of Azerbaijan and the Republic of Turkey”, 15.06.2021. https://president.az/en/articles/view/52122 (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[22] Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, “Joint Statement of the Council of Foreign Ministers of the Organization of Turkic States on Recent Developments in the Middle East”, İstanbul, 07.03.2026. https://www.mfa.gov.tr/joint-statement-of-the-council-of-foreign-ministers-of-the-organization-of-turkic-states-on-recent-developments-in-the-middle-east-istanbul-7-3-2026.en.mfa (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

[23] Organization of Turkic States, “Budapest Declaration of the Informal Summit of the Organization of Turkic States”, Budapeşte, 21.05.2025. https://turkicstates.org/u/f/budapest-declaration.pdf (Erişim Tarihi: 16.08.2026)

ÎMÂNI GÜÇLENDİRMEK İÇİN

Îmânı kuvvetlendiren, çok şey vardır. Bâzıları şunlardır:

1- Güzel ahlâklı olmak,

2- Hep Allahü teâlâyı hatırlamak.

3- İhlâslı olmak,

4- Cömert olmak,

5- Elinde olmadan, büyük belâlara maruz kalmak (Salih kimse için),

6- Haramlardan kaçmak,

7- Küfre düşmekten çok korkmak,

8- Sevdiğini Allah için sevmek, sevmediğini Allah için sevmemek,

9- Salih olmak,

10- Namaza çok önem vermek.

Bu konudaki hadîs-i şerîflerden bâzıları şöyledir:

“Îmânı en kuvvetli mü’min, güzel ahlâklı olandır. Yanına herkes kolayca yaklaşır, geleni gideni çok olur. Herkesle iyi geçinir. Çevresi ile iyi geçinemeyende hayır yoktur.”

[Taberani] 

“Nerede olursa olsun, Allahü teâlâyı unutmayanın îmânı kuvvetlidir.” [Beyheki] 

“Allah için yaptığı işlerde kınanmaktan korkmayan, ameli ihlâslı olan, iki işten biri âhırete, diğeri dünyaya faydalı olsa, âhırete faydalı olanı tercih edenin îmânı kuvvetlidir.” [Deylemi] 

“Kur’ân-ı kerîm okumak ve Allahı zikir îmânı kuvvetlendirir.” [Deylemi] 

“En şiddetli belâ, enbiya, evliyâ ve benzerlerine gelir. Kişi îmânının sağlamlığı nispetinde belâya maruz kalır. Îmânı sağlam ise belâsı şiddetli, îmânı zayıf ise hafif olur.” [Tirmizi]

“Müslüman cömerdin îmânı kuvvetlidir.” [Deylemi] 

“Allah korkusundan dolayı harama bakmayan îmânının tadını alır.” [Taberani, Hâkim]

“Allahı ve Resûlünü her şeyden çok seven, yalnız Allahın sevdiklerini seven ve küfre düşme korkusu, ateşte yanma korkusundan çok olan kimse îmânın tadını bulur.” [Buhari]

“Üç şey îmânın tadını artırır: Allah ve Resûlünü her şeyden çok sevmek, kendisini sevmeyen Müslümanı Allah rızâsı için sevmek ve Allahın düşmanlarını sevmemek.” [Taberani] 

“İyilik edince sevinen, günah işleyince üzülen îmânlıdır.”                  

[Taberani] 

Şu duâyı okuyan şirkten kurtulur ve îmânı kuvvetlenir:

“Allahümme innî eûzü bike min en üşrike bike şey-en ve ene a’lemü ve estağfirü-ke li-mâ lâ-a’lemü inneke ente allâmül-guyûb.” [İ. Ahmed]

HER BİR DİKİŞ BİR YAŞANMIŞLIKTIR

Eskiden bir elbise yırtılırdı. Anne oturur, iğneyi ipliğe takar, yırtığın etrafını ilmek ilmek dikerdi.  

O dikişin her birinde bir yaşanmışlık vardı.  

Yokluk vardı, sabır vardı, "idare et oğlum, babana lazım olacak" vardı.  

O elbise 3 kardeş giyerdi. Dize kadar gelirdi, sonra paça eklenirdi. Utanç değil, gurur olurdu.

Şimdi ne oluyor?  

Yırtılmadan sıkılıyor.  

Eski denilen an değiştiriliyor.  

Leke değil, can sıkıldı diye atılıyor.

Har vurup harman savuran kadınlar var.  

Her sene perde değiştiren, her sezon koltuk kılıfı yenileyen, "bu renk artık demode" diye dolabı boşaltan...  

Komşuda görüleni eve taşıyan, ekranda beğenileni sepete atan...  

Kullanılmayan fincan takımı için yer açmak adına çalışan takımı kenara iten.

Har vurup harman savuran erkekler var.  

Arabası 2 yaşında ama "yeni model çıktı" diye krediye giren.  

Garajdaki duruyor, bir de "yedek" diye ikinciyi alan.  

Telefonu daha faturası bitmeden değiştiren.  

Daha önceki telefon sapasağlam, tek suçu "yeni kamera" çıkmış olması.

Har vurup harman savuran çocuklar var.  

Elinde oyuncağı varken yenisini isteyen.  

Daha eskisi eskimeden "bu çocukça" diyen.  

Doğum gününde 3 hediye alan, bir hafta sonra "sıkıldım" diyen.

Mutfakta da aynı.  

Karpuzda küçük bir leke var diye bütün karpuz çöpe atılıyor.  

Yumurtanın biri bozuk diye kolinin tamamı gidiyor.  

Bayatladı diye ekmeğin yarısı, "dün aldıydık" diye yoğurt...  

Oysa eskiden karpuzun iyisi yenir, bayat ekmek kızartılır, yoğurt çorbaya katılırdı.

Oyuncaklarda da aynı.  

Köşeye bırakılsa bir çocuk daha oynayacak.  

Çöpün yanına konulsa bir el uzanacak.  

Ama direkt poşete, direkt çöpe atılıyor.  

Kırılmadı, bozulmadı. Sadece "modası geçti".

Genç, yaşlı, büyük, küçük...  

Eldeki değerin kıymeti unutuldu.  

Her yeni telefon çıktığında cebdeki hala çalışan telefon değiştiriliyor.  

Her yeni trend geldiğinde evdeki sağlam hurdaya çıkartılıyor.  

"İndirim var" diye ihtiyaç olmayan 3 şey birden alınıyor.  

Sonra "yer yok" diye depoya atılıyor.

Nereye gidiliyor?  

Bu kadar har vurup harman savuran bir millet olundu mu?  

Dünyada en çok tüketen, en çok değiştiren, en çok "yetinmeyen"ler arasına girildi.  

"Uçuluyor" dersek yeridir. Ama nereye? Borca mı, yorgunluğa mı, mutsuzluğa mı?

Eskiden tencerenin kulpu kırılırdı, kaynak yaptırılırdı. "Anamdan kalma" denirdi.  

Şimdi rengi uymadı diye set değiştiriliyor.  

Eskiden ayakkabı tabanı aşınırdı, tamirci "daha gider" derdi.  

Şimdi 3 ay giyildi diye "eski" denip atılıyor.  

Eskiden radyo 20 sene giderdi. Şimdiki telefon 2 senede "yavaşladı".  

Bozulduğu için değil. Öyle hissettirildiği için.

Her bir dikiş bir yaşanmışlıktı.  

Her bir yama bir hikayeydi.  

O yamalı dizde top oynanan günler vardı.  

Şimdi ne dikiş kaldı ne yama.  

Sadece fiş, fatura ve "sonraki model" kaldı.

Peki ne kazanıldı?  

Evin içi yenilendi ama gönül eskidi.  

Dolap doldu ama bereket kaçtı.  

Telefon 16 oldu ama konuşan kalmadı.  

Herkes ekrana bakıyor, kimse birbirine bakmıyor.  

Alınıyor, alınıyor... Ama içteki boşluk dolmuyor.

Durup düşünmek lazım.  

Eldekine bakmak lazım.  

Çalışıyorsa bozulmamalı.  

Eskimeden eskitilmemeli.  

Her şey değiştirilmeden önce sorulmalı: "Buna gerçekten ihtiyaç var mı?"

Çünkü emanet bunlar.  

Verilen rızık, edilen dua.  

İsraf, bereketi kaçırır.  

Tüketmek kolay. Asıl marifet idare etmektir, kıymet bilmektir.

Yarın öbür gün anlatılacak bir hikaye kalmazsa,  

Gösterecek bir yamalı pantolon, bir tamir görmüş saat olmazsa...  

Geriye sadece ödenmemiş borçlar ve dolmuş çöpler kalır.

O çöplerin içinde ise;  

Atılmayan bir karpuz, atılmayan bir oyuncak, atılmayan bir sabır vardı.  

Onlar çöpe atılırken, aslında bir şeyler daha atıldı farkında olmadan.

Her bir dikiş bir yaşanmışlıktır.  

Her bir eşya bir emanettir.  

Emanete ihanet eden değil, sahip çıkan olalım.

14 Ağustos 1974: “Ayşe Tatile Çıksın” ve Kıbrıs Türkünün Varoluş Mücadelesi

14 Ağustos 1974, Kıbrıs Türk halkının varlığının ve güvenliğinin teminat altına alınması bakımından Türk tarihinin önemli dönüm noktalarından biridir. Bu tarih, 20 Temmuz 1974’te başlayan Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ikinci safhasının başladığı gündür.

Kıbrıs meselesini yalnızca 1974 yılının şartları içerisinde değerlendirmek eksik olacaktır. Kıbrıs Türkleri, özellikle 1963’te başlayan ve tarihe “Kanlı Noel” olarak geçen saldırılardan itibaren uzun yıllar boyunca baskı, şiddet, zorunlu göç ve kuşatma şartları altında yaşamıştır. Ada’nın Yunanistan’a bağlanmasını amaçlayan Enosis düşüncesi ve bu hedef doğrultusunda faaliyet gösteren silahlı yapılanmalar, Kıbrıs Türklerinin güvenliğini ve Ada’daki anayasal statüsünü ciddi biçimde tehdit etmiştir.

15 Temmuz 1974’te Yunanistan’daki askerî cuntanın desteğiyle gerçekleştirilen darbe ve Nikos Sampson’un yönetime getirilmesi, Enosis’in fiilen hayata geçirilmesi tehlikesini ortaya çıkarmıştır. Bunun üzerine Türkiye, diplomatik girişimlerden sonuç alınamaması üzerine 1960 Garanti Antlaşması’nın kendisine tanıdığı hak ve sorumluluklardan hareketle 20 Temmuz 1974 sabahı Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlatmıştır.

Türk Silahlı Kuvvetlerinin müdahalesiyle Kıbrıs Türk halkının güvenliği açısından hayati bir adım atılmış, aynı zamanda Ada’nın bütünüyle Yunanistan’a bağlanmasının önüne geçilmiştir.

Birleşmiş Milletlerin girişimleri sonucunda 22 Temmuz’da ateşkes ilan edilmiş ve ardından Cenevre görüşmeleri başlamıştır. Türkiye, İngiltere ve Yunanistan’ın katıldığı görüşmelerde Ada’da yeni bir düzen kurulması ve Kıbrıs Türk toplumunun güvenliğinin sağlanması amaçlanmıştır.

Ancak görüşmeler devam ederken Kıbrıs Türklerine yönelik tehditlerin tamamen ortadan kalkmaması, Türk yerleşim bölgelerinin kuşatma altında bulunması ve sahadaki güvenlik şartlarının kalıcı bir çözüme imkân vermemesi nedeniyle Cenevre süreci çıkmaza girmiştir.

İşte bu şartlar altında Türk siyasi tarihinin hafızalara kazınan parolası devreye girmiştir:

“Ayşe tatile çıksın.”

Dönemin Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in kızı Ayşe Güneş’in isminden hareketle kullanılan bu parola, diplomatik görüşmelerden sonuç alınamadığını ve ikinci askerî harekâtın başlayacağını ifade ediyordu.

14 Ağustos 1974 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri ikinci harekâtı başlattı.

Türk birliklerinin ilerleyişi sonucunda Lefkoşa–Magosa ve Lefkoşa–Lefke istikametlerinde Kıbrıs Türklerinin güvenliğini sağlayabilecek coğrafi bütünlük büyük ölçüde oluşturuldu. 16 Ağustos’ta ateşkesin yürürlüğe girmesiyle bugünkü Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin sınırlarını büyük ölçüde şekillendiren askerî durum ortaya çıktı.

Kıbrıs Barış Harekâtı Türkiye açısından bir toprak kazanma savaşı değil; Kıbrıs Türk halkının varlığını, güvenliğini ve siyasi geleceğini koruma müdahalesiydi. Aynı zamanda Enosis projesinin önüne geçilmiş ve Ada’nın tamamının Yunanistan’a bağlanması engellenmiştir. Bu nedenle 1974 müdahalesini değerlendirirken önemli bir hususun altını çizmek gerekir:

Türkiye Kıbrıs’a müdahale etmeseydi, bugün Kıbrıs Türk halkının Ada’daki siyasi ve coğrafi varlığından söz edebilmek çok daha güç olabilirdi.

Türkiye, harekât sırasında çok sayıda şehit vermiş; Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarının yanı sıra Kıbrıs Türk mücahitleri ve siviller de hayatlarını kaybetmiştir. Bu nedenle 20 Temmuz ve 14 Ağustos yalnızca askerî harekât tarihleri değil, aynı zamanda Kıbrıs Türk halkının varoluş mücadelesinin sembol tarihleridir.

1974 sonrasında Kıbrıs Türkleri kendi siyasi geleceklerini kurumsallaştırma yolunda ilerlemiş; 13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti, 15 Kasım 1983’te ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edilmiştir.

Bugün Kıbrıs meselesine bakarken yarım asrı aşkın müzakere sürecinin ortaya koyduğu gerçek de göz ardı edilmemelidir. Kıbrıs Türk halkı, Ada’nın asli ve eşit unsurlarından biridir. Güvenliği, siyasi eşitliği ve kendi geleceğini belirleme iradesi hiçbir çözüm arayışının dışında bırakılamaz.

Türkiye’nin garantörlüğü ise tarihî tecrübenin de gösterdiği üzere Kıbrıs Türkleri açısından yalnızca hukuki bir statü değil, hayati bir güvenlik teminatıdır. Bu nedenle Kıbrıs Türklerinin egemen eşitliğinin ve eşit uluslararası statüsünün kabul edilmesine dayanan iki devletli çözüm yaklaşımı, bugün Türk tarafının Kıbrıs politikasının temelini oluşturmaktadır.

14 Ağustos 1974’te verilen “Ayşe tatile çıksın” mesajı, sadece bir askerî harekât parolası değildir. O parola; Kıbrıs Türkünün yalnız olmadığının, Türkiye’nin garantörlük sorumluluğundan vazgeçmeyeceğinin ve Türk milletinin Kıbrıs Türklerinin varlığına yönelik tehditler karşısında sessiz kalmayacağının tarihe düşülen kaydıdır.

1571’den bugüne Kıbrıs uğruna şehit düşen bütün kahramanlarımızı ve Türk milletinin bekası uğruna can veren aziz şehitlerimizi rahmet, minnet ve saygıyla anıyorum.

Hayatta olan kahraman gazilerimize sağlık ve uzun ömürler diliyorum.

Kıbrıs Türkü yalnız değildir.

Kıbrıs Türk Devleti ilelebet var olsun.

İsmail Cingöz

Uluslararası Siyaset Uzmanı

YALANSA YALAN DE

Döner döner durur naçar kirmenim
 Eğirdikçe yünü biter dermanım
Atımın nal vurup nal toplattığı
 Ele kalır er geç yiğit harmanım

Kalanın geride elinde yaba
Savurur şanını boşuna çaba
 Dünyada inkarı ganimet bildik
Sıkıysa ahrette şerh düş hesaba

Böyle geldik böyle gideriz ancak
 Teslimden sonraya bekler salacak
Elinde maşrapa birkaç ölümlü
Ölü yıkar iken durulayacak

Ağıtlar yakılır gün, beden taze
Sen yokken dönerler az sonra size
Bir hisse bir kıssa beklenen kuldan
Kul, kısa vakitte hisse derdinde

Faniden sonrası bu dünya yalan
Kümes ile birmiş sarayda kalan
 Ne hancıdır baki ne de yolcusu
 En baki kalanı dünya denen han

                                            //mhd

BOŞANMADAN ÖNCE

Evliliğinizi bitirmeye karar vermeden önce, kendinize ve evliliğinize bir kez daha şans verin. Ama bu kez aynı şeyleri yaparak değil.

1. Önce Durun

Öfkeliyken, kırgınken, büyük bir tartışmanın hemen ardından hayatınızı değiştirecek bir karar vermeyin.

Biraz zaman verin. Sakinleşin. Sonra konuşun.

 2. Kendinize Sorun

"Ben gerçekten eşimden mi vazgeçiyorum, yoksa yaşadığımız sorunlardan mı?"

Çünkü bazen bitirmek istediğimiz şey evlilik değil, yaşadığımız acıdır.

3. Sadece Eşinizi Suçlamayın

"Bana ne yaptı?" sorusu kadar, **"Ben bu evlilikte neyi daha iyi yapabilirdim?"** sorusunu da sorun.

Değişim, suçlu aramakla değil, sorumluluk almakla başlar.

4. Birbirinizi Gerçekten Dinleyin

Cevap vermek için değil, anlamak için dinleyin.

"Sen zaten hep böylesin..." demek yerine, **"Bunu yaşadığında ne hissettin?"** diye sorun.

 5. Beklentilerinizi Konuşun

Eşinizin ne istediğini tahmin etmeyin. Sorun.

Sevgi, ilgi, saygı, yakınlık, sorumluluk, para, aileler, çocuklar... Konuşulmayan beklentiler zamanla kırgınlığa dönüşebilir.

6. Profesyonel Destek Alın

Sorunlar yıllardır birikmişse, aynı tartışmalar tekrar tekrar yaşanıyorsa, **"Biz bunu kendi başımıza çözemiyoruz"** diyebilmek bir zayıflık değildir.

Çift/evlilik danışmanlığından destek almak, ilişkiye verilen değerin bir göstergesi olabilir.

7. Şunları Kendinize Sorun

- Hâlâ birbirimize karşı saygımız var mı?

- Güven yeniden kurulabilir mi?

- Birbirimizi anlamaya isteğimiz var mı?

- Ve en önemlisi: İkimiz de bu evliliği onarmak mı istiyoruz?

 8. Son Bir Soru...

Bugün eşinizle ilk kez tanışıyor olsaydınız, **onu yeniden seçer miydiniz?**

Cevabınız "evet" veya "belki" ise... Belki de henüz vazgeçmek için değil, yeniden denemek için konuşmanın zamanı vardır.

9. Unutmayın...

Bazı evlilikler sevgisizlikten değil, iletişimsizlikten ve biriken kırgınlıklardan yorulur.

Fakat şiddet, tehdit, ağır istismar veya güvenliği tehlikeye atan durumlarda öncelik evliliği sürdürmek değil, güvenliği sağlamaktır.**

Evliliği kurtarmak her zaman mümkün olmayabilir. Ama karar vermeden önce doğru soruları sormak mümkündür.

Hidayet Şişkin

DİNİ ve AHLAKI ÖĞRENMEDE AİLENİN ÖNEMİ

İnsanın doğru yolu bulmasında, hidayete ulaşmasında, dinini öğrenmesinde ailenin önemi çok büyüktür.

İslamı tebliğde ve dini öğrenmede her aile, bir terbiye okuludur Âlemlere rahmet olarak gönderilen Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed aleyhisselam İslamı tebliğe önce ailesinden başladı ve İslama ilk giren de eşi Hz. Hatice oldu.. Daha sonra akraba ve yakınlarından başlayarak diğer insanlara tebliğ etti ve İslam toplumu ve İslam Medeniyeti böyle oluştu. Bizler Allahın adını ilkönce ailemizden öğrendik. Abdest almayı, Namaz kılmayı, Oruç tutmayı ilkönce ailemizden öğrendik. Teravih ve Bayram namazlarına babamız veya annemizle birlikte gittik. İftar ve sahurları, tâ küçük yaştan itibaren ailemizle birlikte yapıp o anların manevi hazzını birlikte tattık. Bayramlaşmayı, yardımlaşmayı ve paylaşmayı onlardan görerek öğrendik. Ahlakı ve terbiyeyi, okumayı ve çalışmayı ilkönce onlardan öğrendik. Hangimizin dilinde aile büyüklerinden öğrendiği bir duâ yok ki! Hangimizin davranışlarında ailesinin güzel davranışlarından esintiler yok ki!.. Zira bu konuda sevgili Peygamberimiz bir hadisinde şöyle buyurur: “Her doğan çocuk İslam fıtratı üzere doğar. Anne ve babası onu ya İslam olarak yetiştirir, ya da Hrıstiyan, Yahudi veya mecusî olarak yetiştirir”.

Bunun şuurunda olan pek çok müslüman aile, çocuklarını İslam ahlakı üzere yetiştirmeye çalışırken bu konuda çok ihmalkar davranan aileleri de görmekteyiz.

Onlar, bu sorumluluğu devlete veya hocalara yükleyerek kendileri sorumluluktan kaçmaya çalışırlar. Bir olumsuzluk olduğunda da suçu devlete veya çevrenin kötü gidişatına yüklerler.. Halbuki Yüce Allah bu sorumluluğu ilk önce aileye yüklemiş ve bu konuda müminleri şöyle uyarmıştır:“Ey iman edenler! Yakıtı taş ve insanlar olan Cehennem ateşinden kendinizi ve ailenizi koruyun”.(Tahrim-6) Çünkü ailede din eğitimi ihmal edilirse ahlak ve terbiyeden milli ve manevi değerlerden mahrum yetişen çocukların akıbeti pek de iyi olmaz. Ahlak ve terbiyeden mahrum yetişen çocuklar her türlü kötülüğü ve günahı işlemekten haya duymaz, sıfatı müslüman dahi olsa! Bu nedenle her aile, çocuklarını güzel bir terbiye ile yetiştirmeli. Peygamberimiz şöyle buyurur: “Anne ve babaların çocuklarına bırakacakları en değerli miras; onlara verecekleri güzel bir terbiyedir.”

Eğer ailede islam inancı ve islam ahlakı yaşanmıyorsa, insanımızı ve toplumumuzu güzel ahlak sahibi yapmak mümkün olmaz.

Siz istediğiniz kadar topluma vaazı nasihatte bulunun, yazın, çizin, eğer aileye inemiyorsanız, Din ve Ahlaki eğitimin temelini öncelikle ailede veremiyorsanız, toplumda huzuru ve barışı sağlamada başarıya ulaşamazsınız. Bu nedenle din eğitimine önce ailede başlanmalıdır. Çünkü, toplumların sağlamlığı ve karakteristik özelliği o toplumdaki ailelerin ahlak yapısına ve ahlaki yaşantısına bağlıdır. İnsanlığın ve medeniyetin temeli ailedir. İnsanlar ailelerinden aldıkları terbiye ve eğitim oranında medeni ve ahlaklı olurlar. Bugün asrîlik, entellektüellik ve moda esintilerine kendini kaptırıp bir takım sapıklıklar ve ahlaksızlıklar içinde yaşayan, inancından ve kültüründen uzaklaşan insanlar varsa; bunun temelinde aile eğitimsizliği vardır. Bunu; toplumda artan sapıklıklardan ve ahlaksızlıklardan, terör, gasp, cinayet, intihar, tecavüz, esrarkeşlik ve alkolizm gibi olaylara bakarak çok açık bir şekilde görebilir ve anlayabilirsiniz. Ülkemizde aile eğitiminin zayıflaması nedeniyledir ki, çocuklarımız ve gençlerimiz çevrenin içinde bulunduğu kötü alışkanlıkların tuzağına kolayca düşmektedir. Kendi aile hanesinde inancını ve islam ahlakını tam olarak öğrenemeyen, göremeyen ve yaşayamayan gençlerimiz, davranışlarını televizyon, internet veya gazete kültürüyle şekillendirmektedir. Çocukların kişiliği de bu yönde gelişmektedir. Bu da İslam ahlakından yoksun insan sayısını artırmakta ve toplumda ahlaki ve dini erozyonlar yaşanmasına neden olmaktadır. Bu erozyon nedeniyledir ki; günümüzde dinin yerini hurafeler alırken, ahlakın yerini de moda özentileri sınırsız ve ölçüsüz zevk ve eğlence düşkünlüğü almakta, böyle olunca da; adı müslüman veya ailesi Müslüman, fakat kendisi ve davranışları başka, başka olan insanlar çoğalmaktadır. Şunu iyi bilmeliyiz ki; nasıl ki her peygamber, Allahın dinini insanlara tebliğ etmekle bir risalet görevi taşıdıysa, her Müslüman aile reisleri (anne-baba) de İslam ahlakını ve İslam terbiyesini çocuklarına öğretmek ve yaşatmakla görevli bir risalet görevi taşımalıdır. Bu nedenledir ki her Müslüman aile, İslam inancının ve islam ahlakının öğretildiği bir ahlak ve terbiye okulu olmalıdır. Çocuklarımız ve gençlerimiz islamın sunduğu Hak ve adalet ölçülerini, sevgiyi ve saygıyı, merhameti ve iyiliği, kardeşliği ve dostluğu, doğruluğu vedürüstlüğü ve her türlü güzel gelenekleri önce kendi ailesinde görmeli, öğrenmeli ve yaşamalı ki, hem kendisi için hem de yaşadığı toplumdaki diğer insanlar için örnek bir karaktere, sağlam bir inanca, güzel bir ahlaka ve güzel bir edebe sahip olsun.

Cumanız mübarek olsun!

(muallimosman)

Mekke Antlaşması: Ortadoğu Enerji Yollarına Tarihi Güvenlik Kalkanı – Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan Küresel Dengeleri Altüst Ediyor 

7 Ağustos 2026 tarihinde Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, Ortadoğu’nun jeopolitik haritasını ve küresel güvenlik mimarisini kökünden sarsan tarihi bir dönüm noktasıdır. NATO’nun 5. maddesine benzer şekilde, taraflardan birine yapılacak olası bir silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılacağı ilkesine dayanan bu pakt, sadece üç ülkenin askeri kapasitelerini birleştirmiyor; aynı zamanda bölge ülkelerinin kendi krizlerini yönetme iradesini gösteren “bölgesel sahiplenme” vizyonunu da fiiliyata döküyor.

Bölgesel Dengelerin Yeniden Şekillenmesi

Mekke Antlaşması, ABD’nin Ortadoğu’daki caydırıcılığının sorgulandığı bir atmosferde şekillenmiştir. Özellikle Şubat 2026’da patlak veren ABD-İran gerilimleri sürecinde Washington’un Körfez ülkelerine yönelik güvenlik taahhütlerinde yetersiz kalması, Suudi Arabistan’ı alternatif güvenlik arayışlarına itmiştir. Ankara, Riyad ve İslamabad’ın oluşturduğu bu yeni blok, bölge güvenliğinin artık tamamen küresel güçlerin (ABD, Rusya veya Çin) inisiyatifine bırakılmayacağı mesajını vermektedir.

Anlaşmanın arka planında dikkat çeken en önemli diplomatik manevralardan biri Mısır’ın durumudur. Ankara’nın iki yıllık diplomatik çabalarına rağmen Kahire; İsrail’in baskıları ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile olan askeri dengeleri gözeterek son anda masadan kalkmayı tercih etmiştir. Mısır’ın yokluğuna rağmen üç ülkenin kararlılıkla yola devam etmesi, Türkiye’nin bölgedeki kurucu gücünü pekiştirmiştir.

Yeni ittifakın İsrail cephesinde ciddi bir paniğe yol açması ve İsrailli yetkililerin karşı bir blok kurulması yönünde çağrılar yapması, paktın dengeleri nasıl hızla değiştirdiğinin en net kanıtıdır. Buna karşılık İran, antlaşmanın kendisine yönelik olmadığını belirterek bu gelişmeden endişe duymadığını açıklamıştır. Çin ve Rusya ise şimdilik temkinli bir izleme politikası benimsemiş, Hindistan ise Pakistan’ın nükleer kapasitesinin bu pakta dahil olmasından duyduğu rahatsızlığı diplomatik kanallardan dile getirmiştir.

Enerji Yolları ve Deniz Ticaretinin Güvenliği

İttifakın küresel ekonomiyi doğrudan etkileyecek en kritik ayağı, enerji yollarına ve deniz ticaretine sağlayacağı kalkan işlevidir. Füze, seyir füzesi ve İHA teknolojilerinin ucuzlayıp yaygınlaşması, Suudi Arabistan’ın petrol tesislerini ve Körfez’deki dar boğazları (Hürmüz, Bab el-Mendeb) asimetrik tehditlere karşı son derece savunmasız hale getirmişti.

Mekke Anlaşması; deniz ticaret yollarının çatışma tehdidi altında tıkandığı bir dönemde petrol ve doğalgaz arzının güvenliğini garanti altına almayı hedeflemektedir. Suudi Arabistan’ın küresel enerji piyasasındaki ağırlığı ve finansal gücü, Türkiye’nin ileri askeri teknolojisi (özellikle İHA/SİHA sistemleri, deniz kuvvetleri ve elektronik harp kabiliyetleri) ile Pakistan’ın Hint Okyanusu’ndan Orta Asya’ya uzanan stratejik konumu bir araya geldiğinde, küresel ticaret için hayati öneme sahip ulaştırma koridorları üçlü bir güvenlik şemsiyesi altına alınmış olmaktadır. Bu durum, enerji piyasalarında uzun vadeli istikrar beklentisini güçlendirirken, asimetrik tehditlerin maliyetini önemli ölçüde yükseltmektedir.

Küresel Etkiler ve Pakistan’ın Nükleer Caydırıcılığı

Küresel eksende Mekke Anlaşması, orta ölçekli güçlerin birleşerek nasıl stratejik bir caydırıcılık ekseni yaratabildiğinin en güncel örneğidir. Pakistan’ın nükleer bir güç olması, bu paktı sıradan bir konvansiyonel ittifak olmaktan çıkarıp, stratejik derinliği ve nükleer iması olan devasa bir caydırıcılık gücüne dönüştürmüştür. Anlaşma, Türkiye veya Suudi Arabistan’a otomatik bir nükleer şemsiye sağlamasa da dış müdahalenin veya geniş çaplı savaşların maliyetini hesaplanamaz boyutlara taşımaktadır.

İttifakın bir diğer kritik boyutu ise ortak komuta yapısı ve düzenli müşterek tatbikatların planlanmasıdır. Bu adımlar, paktın sadece kâğıt üzerinde kalmayıp operasyonel bir derinliğe kavuşmasını sağlayacaktır. Aynı zamanda ekonomik işbirliği mekanizmalarının (ortak savunma sanayii projeleri, enerji yatırımları ve liman güvenliği) güçlendirilmesi de gündemdedir.

Sonuç olarak Mekke Anlaşması; saldırgan bir savaş bloku değil, savaşın maliyetini yükselterek çatışmayı önlemeyi amaçlayan kolektif bir savunma kalkanıdır. Enerji yollarının güvence altına alındığı, dış müdahalelerin sınırlandığı ve İslam dünyasının üç büyük gücünün inisiyatif aldığı bu yeni denklem, Ortadoğu’nun kendi kaderini bizzat tayin ettiği çok kutuplu yeni bir dönemin başlangıcını müjdelemektedir.

İNANMAYANLAR VE İNANANLAR

Sohbet imkânı bulduğum ünlü bir profesörle konuşurken; “İnançsız insanların en yakınlarını kaybetmenin acısını nasıl telafi ettikleri’nden açıldı.

Öyle ya… Cennet umudu olmayan, âhırette buluşma ümidi taşımayan insanlar nasıl söndürüyordu içindeki ateşi?

Dahası, kendilerinin de bir gün öleceğini bile bile âhıret inancının boşluğunu neyle dolduruyorlar?

“Alkole vuruyorlar kendilerini.” dedi hoca…

Bir gün başlarına gelecek mutlak hakîkati unutmak, hatırlarına getirmemek için bu yola başvurduklarını anlattı. Neşeyi bozan, ağızların tadını kaçıran ölüme karşı beynin ve nefsin bu yöntemi geliştirdiğini ilk kez işittim.

Dahası var… Düşünsenize, her şey dünyada kalacak gibi yaşamışlar, istediklerini yapmışlar…

Bir de yüce kitabımız Kur’ân-ı kerimde ve daha önce insanlığa yollanan bütün kutsal kitaplarda bahsedildiği şekilde, yaptıklarının hesabını verecekler(!)se!

Böyle bir ihtimal, inançsız bir fânîyi nasıl çıldırtmasın?..

Devletimizin mücadelesine doğru bulduğumuz her adımında destek olmayı hem milletimize, hem vicdanımıza görev addediyoruz. Yapamadıklarımız için hayıflanıyor, kendi iç dünyamızda mahcubiyet duyuyoruz.

Yalanın, küfrün oluk gibi aktığı günümüz şartlarında, neyimiz var, neyimiz yoksa Hak yolunda sonuna kadar kullanmakla mükellefiz. Yaptıklarımızı, yazdıklarımızı beğenen olur, beğenmeyen olur… Biz, bize öğretilenlerin ışığında, elimizden gelen gayreti ortaya koymakla memuruz. Gerisi Cenab-ı Hakkın bileceği iş…

Yarın “Elinde bu imkânlar vardı, ne yaptın?” sorusuna vereceğimiz cevaba hazırlanabiliyor muyuz, aslolan bu? Eğer mahşerde bunun cevabını verebileceksek, işte asıl ödül o olacak, biz buna inanıyoruz.

Düğünümüz Var, Peki Ya Yuvamız?

Bir düğün sezonunun daha içerisindeyiz.

Salonlar tutuluyor, davetiyeler hazırlanıyor, gelinlikler, damatlıklar seçiliyor, altınlar hesaplanıyor…

Aileler aylar öncesinde hazırlıklara başlıyor. Birkaç saat düğün için bazen yıllarca ödenecek borçlar altına giriliyor. Herkes düğün nasıl olacak diye konuşuyor. Unutulan şey ise; evlilik bir gün, aile bir ömürdür. Gençlerimizi düğün yapmaya değil, yuva kurmaya hazırlamalıyız.

İslam, evliliği sadece iki insanın hayatlarını birleştirmesi olarak görmez. Evlilik; sevginin, merhametin, sadakatin ve sorumluluğun aynı çatı altında buluşmasıdır. Toplumu oluşturan temel taştır. Bu hakikatlerden git gide uzaklaşıyoruz. Daha yolun başında edinilen borçlar, yola devam ederken sözde eşlerin birbirine üstünlük çabası, ‘’ben çektim kızım/oğlum çekmesin’’ düşüncesinin getirdiği adeta akıl tutulması durumlar bu muazzam müesseseye ciddi zararlar vermektedir. Daha yılı dolmadan gençler ayrılık yollarına düşüyor, rahmet kapısı birden yerini cefaya, yıllar boyu sürecek bedduaya bırakıyor. Oysa bizim irfanımızda Allah, ‘’evlenen ile ev yapana yardım eder’’ desturu vardır. Bu yardımı ziyadeleştirmek ise gençlerin ailelerine düşün mecburi bir görevdir. Bazen öne sürülen özel şartlar, gösteriş delisi istekler evlenmeye niyeti olan gençleri dahi evlilikten soğutuyor. Hayata yeni başlayan, hayatlarını birleştiren gençlere yapılan en büyük kötülük bu olsa gerek. En güzel düğün hazırlığı; sevgi, merhamet, sabır, sorumluktur. Eşyalar zamanla alınır, altın, araba zamanla alınır, para bin olur bazen de bir olur. Allah kerim, her şey yoluna geçer. Sadece İslam ile yoğrulmuş, ilk günden takva tohumları atılmış bir yuvaya niyet edilsin yeter. Elbette insan düğününde sevinecek. Elbette ailesini, dostlarını, akrabalarını davet edecek. Elbette güzel bir merasim yapacak. Fakat mutluluk ile gösteriş arasındaki çizgiyi kaybetmemek gerekiyor. Düğün, yeni bir hayatın başlangıcıdır. Yeni hayatın ilk adımı borçla, israfla ve insanların ne diyeceği endişesiyle atılmamalıdır.

Burada özellikle üzerine durmamız gereken bir diğer husus ise: İmam nikahıdır. Toplumumuzda ‘’imam nikahı’’ olarak tarif edilen nikah akdi, İslam açısından ciddi bir akittir. Nikah; tarafların rızasını, belirli şartları ve sorumlulukları beraberinde getirir. Şakası dahi akdin bozulmasına sebebiyet verebilir. İmam Nikahı isminin almasının sebebi, ecdat bu ulvi görevi imamlara vermesinden dolayıdır. İmamın kıydığı nikah akdi mahalle kadı sicillerine de hemen işlenir ve evlilik resmiyet kazanmış olurdu. Kadı sicillerine işlenmeyen bir evlilik de geçersiz sayılırdı. Bu durum özellikle hanımefendilerin haklarının muhafaza edilmesi için elzem bir durumdur. Tıpkı şu an Diyanet İşleri Başkanlığının personeline, resmi nikah olarak nitelendirdiğimiz medeni nikah akdini görmeden imam nikahı akdini gerçekleştirmemelerini talimat vermesi gibi bir durumdur. Ülkemizde sadece resmi, sadece imam ve her ikisini de yapan üç farklı toplum yapısı vardır. Kıyılan nikah akdi hangi türde olursa olsun unutulmaması gereken en önemli şey; tarafların haklarının muhafaza edilmesidir.

‘’Düğün nasıl olacak?” sorusundan önce: “Evlilik nasıl olacak?” Bunu konuşmalıyız. Eşler birbirleriyle nasıl konuşacak? Bir tartışma çıktığında ne yapacak? İki tarafın ailesi evliliğe ne kadar müdahil olacak? Ekonomik sıkıntılar nasıl aşılacak? Çocuk yetiştirirken hangi değerler esas alınacak? Eşlerden biri hastalandığında diğeri ne yapacak? Birbirlerinin hatalarına karşı nasıl davranacaklar? İşte evlilik bunlardır. Çünkü insanın gerçek karakteri düğün salonunda değil, evinin içerisinde ortaya çıkar. Kalabalığın önünde herkes güler. Asıl mesele, kimsenin görmediği zamanlarda birbirimize nasıl davrandığımızdır.

Aile sadece iki insanın özel hayatı değildir. Aile, toplumun temelidir. Bir çocuk ilk sevgiyi ailesinden öğrenir. İlk merhameti ailesinden görür. İlk saygıyı ailesinde öğrenir. İlk kez “hak” ve “sorumluluk” kavramlarıyla ailesinde tanışır. Bu nedenle aileyi korumak, aslında toplumun geleceğini korumaktır. Bugün aile kurumunu güçlendirmek istiyorsak gençlerin evlenmesini kolaylaştırmalıyız. Anne babalar olarak çocuklarımızdan imkânlarının üzerinde beklentiler istememeliyiz. Gençlerimizi birbirleriyle yarıştırmamalıyız. “Bizim kızımızın düğünü şöyle olacak.” “Bizim oğlanın düğünü bundan aşağı olmaz.” gibi sözlerle gençlerin hayatının ilk adımını ağır bir ekonomik yük hâline getirmemeliyiz.

Yazılan hiçbir yazı bu ulvi hareketi anlatmaya yeterli değildir. Ama kulaklara küpe olmasını istediğim öz cümle ise şudur; zaten aile üzerine amansız bir saldırı var. TV programlarından, LGBT propagandalarına kadar her fırsatta aileyi yıkmak üzere hesaplar yapılıyor.

Gelin bu hesapları kolaylaştırmayın, ailenin kurulması için nefislerinizi bir kenara bırakın ve İslam ile Anadolu irfanına kulak verin…

EKRAN AÇIK, GÖNÜL KAPALI

Evde herkesin elinde bir telefon, gönülde bir kırgınlık.  

Ekran açık. Gönül kapalı.

Evde rollerimiz var.  

Baba rızık peşinde, anne evin direğinde.  

Evlat okur, büyür, hayata hazırlanır.  

Kardeş yoldaş, amca hatır, eş yoldaştır.  

Hepsi birer sıfat. Hepsi birer görev.

Baba, eşine evladına şefkatle davranması gereken.  

Ama ekran araya giriyor.  

Sosyal medyada kahraman, evde yabancı.  

Bir beğeni, bir mesaj, bir "görünmez"lik...  

En çok eşleri yaralayan da babanın yalanları oluyor.  

"Toplantıdayım" deyip kaybolmak.  

Evladın "baba bakar mısın" demesine "sonra" demek.  

Ekran parlıyor, evin içi kararıyor.

Anne hor görülmeden.  

İster evde, ister işte...  

Ev ile yuva arasında mekik dokuyan.  

Tüm gün yorulmuş.  

Bir yandan iş, bir yandan çocuk.  

Bir yandan da ekrandaki kıyas: "Falancanın eşi böyle, evi şöyle"  

Sosyal medyanın olumlusu: Uzakta ki anneyi görmek, dua istemek.  

Olumsuzu: Yetmemek hissi, suçluluk, yorgunluğa bir de kalp kırgınlığı.  

Hata yapsa da baba tarafından hoş görülen.  

Çünkü insan. Robot değil.  

Ekran yorgunluğunu görmez, hoşgörü görmezse o mekik düşer.

Çocuk...  

O da ekranda.  

Baba telefonda, anne telefonda.  

"Benimle oyna" dediğinde cevap: bir baş sallama.  

En çok çocuk öğreniyor: Sevginin ekrandan, ilginin bildirimden geldiğini.  

Sonra o da kapanıyor. Gönlü kapanıyor.

Hor görüldüğü zaman ne olacağı belli.  

Baba ekrana kaçar. Anne ekrana sığınır. Çocuk ekrana gömülür.  

Evde 4 kişi, 4 ayrı dünya.  

Sofrada sessizlik. Odada ışık değil, ekran parıltısı.

Mesele telefon değil. Mesele ne yaptığımız.  

Sıfat büyük olabilir. Takipçi çok olabilir.  

Ama altında insan yoksa hepsi boş.

Biz önce insan olalım.  

Ekrana değil, göze bakalım.  

Bildirime değil, "nasılsın"a cevap verelim.  

Yalana değil, doğruya sarılalım.  

Önce anlayalım, önce affedelim, önce sarılalım.  

Gerisi sıfat. Gelir geçer.

Hayat bize hep sıfatlar verir, kimilerimiz anne kimilerimiz baba, eş, kardeş, amca…  

Ama bu hayatta bizlere verilen en önemli sıfat insan olmaktır. Kim olursak olalım…  

İnsan olmanın erdemi yoksa, diğer sıfatlarında hiçbir önemi yoktur... 

KAAN’dan KIZILELMA’ya: Türk Savunma Sanayiinin Yeni Jeopolitiği ve Çok Kutuplu Dünyada Türkiye

İsmail CİNGÖZ

1. Giriş

Soğuk Savaş sonrasında uzun yıllar tek kutuplu bir görünüm sergileyen uluslararası sistem, son dönemde Çin’in yükselişi, Rusya’nın yeniden güç projeksiyonu geliştirmesi, bölgesel güçlerin etkinliğinin artması ve teknolojik rekabetin hız kazanmasıyla giderek çok kutuplu bir yapıya evrilmektedir.[¹] Bu dönüşüm, devletlerin uluslararası konumunu yalnızca askerî güçleriyle değil; kritik teknolojileri geliştirme kapasiteleri, savunma sanayii altyapıları ve stratejik özerklik düzeyleriyle de doğrudan ilişkilendirmektedir.

Bu çerçevede savunma sanayii, klasik anlamda askerî ihtiyaçları karşılayan bir üretim alanı olmanın ötesine geçmiş; teknoloji üretimi, ekonomik rekabet, dış politika ve diplomasiyle doğrudan bağlantılı stratejik bir güç unsuruna dönüşmüştür. Kritik savunma teknolojilerini geliştirebilen devletler, kriz dönemlerinde daha bağımsız hareket edebilmekte, uluslararası ortaklıklarını güçlendirebilmekte ve savunma diplomasisini etkin biçimde kullanabilmektedir.[²]

Türkiye, özellikle 2000’li yıllardan itibaren uyguladığı yerli ve millî savunma sanayii politikaları sayesinde bu dönüşümün dikkat çekici örneklerinden biri hâline gelmiştir. Lisans altında üretim yapan bir yapıdan özgün platformlar geliştiren, kritik alt sistemleri tasarlayan ve savunma ürünlerini uluslararası pazarlara ihraç edebilen bir teknoloji ekosistemine geçiş, Türkiye’nin askerî kapasitesi kadar dış politika seçeneklerini de genişletmiştir.[³]

Bu dönüşümün en görünür örnekleri olan KAAN ve KIZILELMA, yalnızca ileri teknoloji platformları değil; Türkiye’nin stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini destekleyen ve uluslararası görünürlüğünü artıran jeopolitik araçlardır.[⁴] Dolayısıyla bu projelerin yalnızca teknik özellikleriyle değerlendirilmesi, uluslararası ilişkiler bağlamındaki stratejik etkilerini açıklamak açısından yeterli değildir.

Bu makale, Türk savunma sanayiinin dönüşümünü uluslararası ilişkiler perspektifinden ele almakta ve “Savunma Jeopolitiği” kavramını analitik bir çerçeve olarak önermektedir. Bu kavram, savunma teknolojilerinin askerî kapasitenin ötesinde; stratejik özerklik, savunma diplomasisi, dış politika ve jeopolitik etki üretme işlevlerini birlikte açıklamayı amaçlamaktadır.

Bu doğrultuda çalışma üç temel soruya cevap aramaktadır:

1. Türk savunma sanayiinin dönüşümü Türkiye’nin stratejik özerkliğini nasıl etkilemiştir?
2. KAAN ve KIZILELMA projeleri Türkiye’nin jeopolitik konumuna hangi açılardan katkı sağlamaktadır?
3. “Savunma Jeopolitiği” kavramı, savunma teknolojileri ile dış politika arasındaki ilişkiyi açıklamak için nasıl bir analitik çerçeve sunmaktadır?

2. Türk Savunma Sanayiinin Dönüşümü: Tedarikçi Devletten Stratejik Teknoloji Üreten Güce

Savunma sanayii, günümüzde devletlerin teknolojik kapasitesini, ekonomik rekabet gücünü ve jeopolitik etkinliğini şekillendiren temel stratejik alanlardan biri hâline gelmiştir. Yapay zekâ, otonom sistemler, elektronik harp, siber güvenlik ve uzay teknolojilerindeki gelişmeler, savunma sanayiinin ulusal güç unsurları içerisindeki ağırlığını artırmıştır. Bu çerçevede devletlerin uluslararası sistemdeki konumu, yalnızca sahip oldukları askerî platformlarla değil; bu platformları geliştirebilecek araştırma-geliştirme, mühendislik ve sanayi altyapısıyla da değerlendirilmektedir.[⁵]

Türkiye açısından bu dönüşümün en önemli kırılma noktalarından biri, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında uygulanan silah ambargolarıdır. Ambargo süreci, dışa bağımlı savunma anlayışının ulusal güvenlik açısından doğurduğu riskleri açık biçimde ortaya koymuş; bunun sonucunda ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve TUSAŞ gibi kurumların oluşturduğu millî savunma sanayii altyapısı geliştirilmiştir.[⁶] Bu kurumsal birikim, zamanla yüksek teknoloji odaklı ve özgün platformlar üretebilen bir ekosisteme dönüşmüştür.

2000’li yıllardan itibaren uygulanan savunma politikaları ise bu yapıyı niteliksel olarak yeni bir aşamaya taşımıştır. Lisans altında üretime dayalı modelden özgün platform geliştiren, kritik alt sistemleri yerli imkânlarla tasarlayan ve savunma ürünlerini uluslararası pazarlara ihraç edebilen bir sanayi yapısına geçiş sağlanmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen projeler, yerlilik oranının yükselmesine ve savunma ihracatının istikrarlı biçimde artmasına önemli katkı sağlamıştır.[⁷]

Bu dönüşümün stratejik sonucu, Türkiye’nin savunma alanında dışa bağımlılığını azaltarak karar alma süreçlerinde daha geniş hareket alanı kazanmasıdır. Yerli savunma teknolojileri, yalnızca askerî modernizasyonu desteklememiş; aynı zamanda kriz dönemlerinde tedarik risklerini azaltmış ve Türkiye’nin stratejik özerklik kapasitesini güçlendirmiştir. Böylece savunma sanayii, ulusal güvenlik politikalarının yanı sıra dış politika ve diplomasiyle de doğrudan ilişkili bir stratejik sektör hâline gelmiştir.

Savunma sanayiinin uluslararası etkisi yalnızca teknoloji üretimiyle sınırlı değildir. Savunma ihracatı, ortak üretim projeleri, askerî eğitim faaliyetleri ve teknoloji paylaşımı, devletler arasında uzun vadeli güvenlik ortaklıklarının oluşmasına katkı sağlamaktadır. Bu durum, savunma teknolojilerini ekonomik bir ürün olmanın ötesine taşıyarak dış politikanın tamamlayıcı araçlarından biri hâline getirmektedir.[⁸] Nitekim Amerika Birleşik Devletleri’nin F-35 programı, Fransa’nın Rafale savaş uçağı, Rusya’nın S-400 sistemi ve Çin’in insansız hava aracı ihracatı, savunma teknolojilerinin jeopolitik etki üretme kapasitesini ortaya koyan güncel örneklerdir.[⁹]

Benzer şekilde Türkiye’nin geliştirdiği AKINCI, HÜRJET, MİLGEM, ATMACA, KAAN ve KIZILELMA projeleri de yalnızca savunma ihtiyaçlarını karşılayan platformlar değil; teknoloji üretim kapasitesini artıran, uluslararası görünürlüğü güçlendiren ve savunma diplomasisini destekleyen stratejik araçlar olarak değerlendirilmelidir. Bu çerçevede Türk savunma sanayiinin dönüşümü, sanayi politikalarının ötesinde, Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde daha etkin bir aktör olma hedefini destekleyen uzun vadeli bir devlet stratejisini yansıtmaktadır.

3. KAAN ve KIZILELMA: Türkiye’nin Yeni Jeopolitik Güç Çarpanları

Uluslararası güvenlik ortamında yaşanan teknolojik dönüşüm, devletlerin askerî güç anlayışını yeniden şekillendirmektedir. Beşinci nesil savaş uçakları, yapay zekâ destekli insansız sistemler, ağ merkezli harekât, elektronik harp ve otonom teknolojiler, yalnızca operasyonel üstünlük sağlayan unsurlar değil; aynı zamanda stratejik caydırıcılık ve uluslararası rekabetin belirleyici bileşenleri hâline gelmiştir.[¹⁰] Bu bağlamda Türkiye’nin geliştirdiği KAAN ve KIZILELMA projeleri, savunma sanayiindeki teknolojik dönüşümün yanı sıra ülkenin jeopolitik konumunu güçlendiren stratejik platformlar olarak değerlendirilebilir.

3.1. KAAN: Stratejik Özerkliğin Hava Gücü Boyutu

KAAN, Türkiye’nin beşinci nesil savaş uçağı geliştirme hedefinin somut ürünü olmasının ötesinde, yüksek teknolojiye dayalı savunma ekosisteminin ulaştığı seviyeyi göstermektedir. Düşük görünürlük (stealth), sensör füzyonu, ağ merkezli harekât ve gelişmiş aviyonik sistemler, modern hava muharebesinin temel gereklilikleri arasında yer almaktadır.[¹¹]

Bununla birlikte KAAN’ın stratejik değeri yalnızca teknik özelliklerinden kaynaklanmamaktadır. Proje; motor teknolojileri, aviyonik sistemler, radar, elektronik harp, kompozit malzemeler ve yazılım alanlarında millî bilgi birikiminin geliştirilmesini teşvik ederek Türkiye’nin savunma alanındaki dışa bağımlılığını azaltmaktadır. Bu yönüyle KAAN, yalnızca yeni nesil bir savaş uçağı değil; uzun vadeli stratejik özerkliği destekleyen kapsamlı bir teknoloji programıdır.[¹²]

3.2. KIZILELMA: Geleceğin Hava Muharebe Konseptine Uyum

Savunma teknolojilerindeki en önemli dönüşümlerden biri, insanlı ve insansız platformların birlikte görev yaptığı hibrit harekât anlayışının gelişmesidir. Türkiye’nin bu alandaki en dikkat çekici projelerinden biri olan KIZILELMA; yüksek hız, düşük radar görünürlüğü, yapay zekâ destekli görev yönetimi ve kısa pistli platformlardan operasyon yapabilme kabiliyetiyle klasik silahlı insansız hava araçlarından ayrılmaktadır.[¹³]

Uluslararası güvenlik literatürü, geleceğin hava muharebelerinin insanlı ve insansız sistemlerin birlikte görev yaptığı ağ merkezli operasyon konseptleri etrafında şekilleneceğini ortaya koymaktadır.[¹⁴] Bu çerçevede KIZILELMA, yalnızca yeni bir platform değil; Türkiye’nin geleceğin savaş teknolojilerine uyum sağlayabilen ve bu teknolojileri geliştirebilen ülkeler arasında yer alma hedefinin önemli bir göstergesidir.

3.3. Savunma Teknolojilerinden Jeopolitik Etkiye

KAAN ve KIZILELMA birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin savunma sanayiindeki dönüşümünün yalnızca askerî modernizasyonla açıklanamayacağı görülmektedir. Her iki proje de teknoloji üretme kapasitesi ile dış politika arasında doğrudan ilişki kuran stratejik araçlardır.

Savunma teknolojileri geliştirebilen devletler, ortak üretim projeleri, savunma iş birlikleri, müşterek eğitim faaliyetleri ve uzun vadeli güvenlik ortaklıkları aracılığıyla uluslararası ilişkilerde daha geniş bir hareket alanı elde edebilmektedir. Bu süreç, savunma sanayiini yalnızca ulusal güvenliği destekleyen bir sektör olmaktan çıkararak, savunma diplomasisi ve jeopolitik etki üretiminin önemli araçlarından biri hâline getirmektedir.[¹⁵]

Bu kapsamda KAAN ve KIZILELMA, Türkiye’nin teknoloji üreten, stratejik ortaklıklar geliştiren ve savunma diplomasisini etkin biçimde kullanabilen bir aktör olarak uluslararası görünürlüğünü güçlendirmektedir. Dolayısıyla bu platformlar, yalnızca yeni nesil savunma sistemleri değil; Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde bölgesel ve küresel etkinliğini destekleyen jeopolitik güç çarpanlarıdır.

4. Çok Kutuplu Dünyada Savunma Diplomasisi ve Savunma Jeopolitiği

Uluslararası güvenlik ortamında yaşanan teknolojik dönüşüm, devletlerin savunma anlayışını ve dış politika araçlarını yeniden şekillendirmektedir. Dijital teknolojiler, yapay zekâ, ağ merkezli harekât, veri yönetimi ve gelişmiş savunma sistemleri, yalnızca askerî kapasiteyi artıran unsurlar değil; aynı zamanda devletlerin stratejik özerkliğini, uluslararası hareket alanını ve savunma diplomasisi kapasitesini etkileyen temel güç bileşenleri hâline gelmiştir. Bu çerçevede savunma sanayii, çok kutuplu uluslararası sistemde yalnızca askerî modernizasyonun değil; jeopolitik etkinliğin ve savunma diplomasisinin de temel araçlarından biri olarak öne çıkmaktadır.[¹⁶] Bu yeni güvenlik ortamı, savunma sanayiini klasik askerî modernizasyon anlayışının ötesine taşıyarak dış politika ve jeopolitik rekabetin temel unsurlarından biri hâline getirmiştir.

Türkiye’nin son yirmi yılda savunma sanayiinde gerçekleştirdiği dönüşüm de bu küresel değişimden bağımsız değildir. Yerli ve millî platformların geliştirilmesi, yalnızca Silahlı Kuvvetlerin operasyonel ihtiyaçlarını karşılamamış; aynı zamanda Türkiye’nin dış politikada daha bağımsız hareket edebilmesine katkı sağlamıştır. Savunma teknolojilerinde dışa bağımlılığın azalması, kriz dönemlerinde karar alma süreçlerini kolaylaştırmış ve stratejik özerkliği güçlendiren önemli bir unsur hâline gelmiştir.[¹⁷]

Savunma sanayiindeki bu gelişim, Türkiye’nin savunma diplomasisi kapasitesini de önemli ölçüde artırmıştır. Son yıllarda insansız hava araçları, zırhlı kara araçları, deniz platformları ve elektronik harp sistemleri alanında gerçekleştirilen ihracatlar, birçok ülkeyle uzun vadeli askerî eğitim, ortak üretim, bakım-idame ve teknoloji paylaşımını içeren güvenlik ortaklıklarının gelişmesine katkı sağlamaktadır. Bu süreç, savunma ürünlerinin yalnızca ekonomik değer taşıyan mallar olmadığını; aynı zamanda dış politika hedeflerini destekleyen stratejik araçlar olduğunu göstermektedir.[¹⁸]

Türkiye’nin Afrika, Balkanlar, Türkistan, Kafkasya ve Körfez ülkeleriyle geliştirdiği savunma sanayii iş birlikleri de bu yaklaşımın somut örnekleri arasında yer almaktadır. Savunma alanındaki ortaklıklar çoğu zaman enerji, ulaştırma, eğitim ve sanayi yatırımlarıyla birlikte ilerlemekte; böylece güvenlik iş birliği daha kapsamlı diplomatik ve ekonomik ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Bu durum, Türkiye’nin dış politikasında sert güç unsurları ile yumuşak güç araçlarının birlikte kullanımının daha görünür hâle geldiğini göstermektedir.[¹⁹]

5. Savunma Jeopolitiği: Analitik Bir Yaklaşım

Uluslararası sistemde savunma teknolojilerinin stratejik öneminin artması, bu teknolojilerin yalnızca askerî kapasite üretimi çerçevesinde değerlendirilmesini yetersiz hâle getirmiştir. Günümüzde savunma sanayii; dış politika, stratejik özerklik, savunma diplomasisi, teknoloji transferi ve uluslararası güç projeksiyonu ile doğrudan ilişkilenen çok boyutlu bir alan niteliği kazanmıştır. Buna rağmen uluslararası ilişkiler literatüründe bu ilişkinin bütüncül biçimde ele alınmasının görece sınırlı kaldığı değerlendirilmektedir.

Bu çalışmanın temel iddiası, savunma teknolojilerinin yalnızca askerî üstünlük sağlayan sistemler olmadığı; aynı zamanda devletlerin dış politika tercihlerini etkileyen, stratejik özerkliklerini güçlendiren ve uluslararası güç dağılımındaki konumlarını yeniden şekillendiren jeopolitik araçlar hâline geldiğidir. Bu nedenle çalışmada önerilen “Savunma Jeopolitiği” kavramsallaştırması, savunma teknolojileri ile jeopolitik güç üretimi arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik analitik bir yaklaşım olarak geliştirilmiştir.

Bu makale kapsamında Savunma Jeopolitiği, bir devletin geliştirdiği savunma teknolojilerini yalnızca ulusal güvenliğini sağlamaya yönelik askerî araçlar olarak değil; stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini destekleyen, dış politika hedeflerini kolaylaştıran ve bölgesel ile küresel ölçekte jeopolitik etki üreten stratejik güç unsurları olarak değerlendirme kapasitesini ifade etmektedir. Bu yaklaşım, savunma teknolojilerini yalnızca güvenlik politikalarının bir bileşeni olarak değil; aynı zamanda uluslararası sistemde güç projeksiyonu ve jeopolitik nüfuz üretiminin temel araçlarından biri olarak ele almaktadır.

Bu çerçevede Savunma Jeopolitiği yaklaşımı, teknolojik bağımsızlık ile stratejik özerklik arasında kurulan ilişkinin savunma diplomasisi aracılığıyla jeopolitik etkiye dönüştüğünü; bu sürecin ise devletlerin uluslararası sistemdeki hareket alanını ve güç projeksiyonu kapasitesini doğrudan etkilediğini ileri sürmektedir. Dolayısıyla savunma teknolojileri, yalnızca askerî kabiliyet geliştiren platformlar değil; devletlerin uluslararası rekabet gücünü ve jeopolitik etkinliğini artıran stratejik güç çarpanları olarak değerlendirilmelidir.

6. Sonuç ve Değerlendirme

Uluslararası sistemin giderek çok kutuplu bir yapıya evrildiği günümüzde, savunma teknolojileri yalnızca askerî kapasitenin değil; dış politika etkinliğinin, stratejik özerkliğin ve jeopolitik nüfuzun da temel belirleyicileri hâline gelmektedir. Bu dönüşüm, savunma sanayiini ulusal güvenlik politikalarının ötesine taşıyarak devletlerin uluslararası sistemdeki konumunu etkileyen stratejik güç unsurlarından biri hâline getirmiştir.

Türkiye’nin son yirmi yılda savunma sanayiinde gerçekleştirdiği dönüşüm, bu küresel değişimin dikkat çekici örneklerinden birini oluşturmaktadır. Yerli ve millî platformların geliştirilmesi, kritik teknolojilerde dışa bağımlılığın azaltılması ve savunma ihracatındaki artış, Türkiye’nin yalnızca askerî kapasitesini güçlendirmemiş; aynı zamanda dış politika araçlarını çeşitlendirmiş, stratejik hareket alanını genişletmiş ve uluslararası sistemde daha etkin bir aktör olarak konumunu güçlendirmiştir.

Bu çalışmada KAAN ve KIZILELMA projeleri, teknik özelliklerinden ziyade uluslararası ilişkiler perspektifiyle değerlendirilmiştir. Yapılan analiz, söz konusu platformların yalnızca yeni nesil savunma sistemleri olmadığını; Türkiye’nin teknoloji üretme kapasitesini geliştiren, savunma diplomasisini destekleyen ve jeopolitik etki alanını genişleten stratejik araçlar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda önerilen “Savunma Jeopolitiği” kavramsallaştırması, savunma teknolojileri ile dış politika arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik özgün bir analitik çerçeve sunmaktadır.

Savunma Jeopolitiği yaklaşımı; teknolojik bağımsızlık, stratejik özerklik, savunma diplomasisi, jeopolitik etki ve güç projeksiyonu arasında karşılıklı etkileşime dayanan bütüncül bir ilişki bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede savunma teknolojileri, yalnızca askerî üstünlük sağlayan sistemler değil; devletlerin uluslararası sistemdeki konumunu güçlendiren, dış politika kapasitesini genişleten ve jeopolitik etkinliğini artıran stratejik güç çarpanları olarak değerlendirilmelidir.

Türkiye’nin ulaştığı savunma sanayii kapasitesi, özellikle Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde geliştirilebilecek ortak üretim, teknoloji paylaşımı, askerî eğitim ve savunma sanayii alanındaki iş birlikleri açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu süreç, teşkilatın güvenlik boyutunun kurumsallaşmasına katkı sağlayabilecek, Türk Dünyası’nda savunma temelli stratejik iş birliğini güçlendirebilecek ve bölgesel istikrarın desteklenmesine zemin hazırlayabilecek önemli bir potansiyel taşımaktadır.

Sonuç olarak, KAAN’dan KIZILELMA’ya uzanan teknolojik dönüşüm yalnızca Türk savunma sanayiinin gelişimini değil; Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini etkinleştiren ve jeopolitik konumunu pekiştiren uzun vadeli bir devlet vizyonunun somut yansımasını ifade etmektedir. Bu yönüyle Türk savunma sanayiinin gelişimi, uluslararası ilişkiler literatüründe yalnızca askerî modernizasyon perspektifiyle değil; jeopolitik, savunma diplomasisi, stratejik özerklik ve Türk Dünyası’nın değişen güvenlik mimarisi bağlamında da değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir dönüşüm süreci olarak ele alınmalıdır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi, TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

¹ Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), SIPRI Yearbook 2026, Bölüm 1: “Reflections on the Challenges of Systemic Disruption and the Future of Peace Research”. https://www.sipri.org/yearbook/2026/01(Erişim Tarihi: 07.08.2026).

² Hans Binnendijk, Daniel S. Hamilton and Alexander Yershbow; “Strategic Responsibility: Rebalancing European and Trans-Atlantic Defense” Brookings Institution June 24, 2022. https://www.brookings.edu/articles/strategic-responsibility-rebalancing-european-and-trans-atlantic-defense/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

³ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/storage/img/stratejik-plan-2024-2028.pdf (Erişim Tarihi: 07.08.2026).⁠

⁴ Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ), KAAN Millî Muharip Uçak Programı. https://www.tusas.com/urunler/ucak/ozgun-gelistirme/kaan (Erişim Tarihi: 07.08.2026). TUSAŞ⁠; Baykar Teknoloji, KIZILELMA Millî İnsansız Savaş Uçağı. https://baykartech.com/tr/uav/bayraktar-kizilelma/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁵ Lawrence Freedman, The Future of War: A History (New York: PublicAffairs, 2017), 15–42. Dijital nüsha: https://archive.org/details/futureofwarhisto0000free/page/n5/mode/2up (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁶ Haluk Görgün, “Türk Savunma Sanayii, Ambargolar, Millîleştirme Çalışmaları ve ASELSAN,” Millî Teknoloji Hamlesi, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-16-0.ch23. h ttps://www.tuba.gov.tr/tr/yayinlar/suresiz-yayinlar/bilim-ve-dusunce/mill-teknoloji-hamlesi/turk-savunma-sanayii-ambargolar-millilestirme-calismalari-ve-aselsan (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁷ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁸ Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), SIPRI Yearbook 2025: Armaments, Disarmament and International Security (Oxford: Oxford University Press, 2025). https://www.sipri.org/yearbook (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁹ Benjamin Jensen, Yasir Atalan, Can Mutlu ve Jose M. Macias III, “Competition in the Shadow of Technology”, Center for Strategic and International Studies (CSIS), 16 December 2024. https://www.csis.org/analysis/competition-shadow-technology (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁰ Lawrence Freedman, The Future of War: A History (New York: PublicAffairs, 2017), 171–228. Dijital nüsha: https://archive.org/details/futureofwarhisto0000free/page/n5/mode/2up (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹¹ Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ), KAAN Millî Muharip Uçak Programı. https://www.tusas.com/urunler/ucak/ozgun-gelistirme/kaan (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹² Daniel Fiott, Strategic Autonomy: Towards European Sovereignty in Defence, European Union Institute for Security Studies (EUISS), 2018. EUISS – Strategic Autonomy⁠. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/88f37741-237a-11e9-8d04-01aa75ed71a1 (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹³ Baykar Teknoloji, KIZILELMA Millî İnsansız Savaş Uçağı. https://baykartech.com/tr/uav/bayraktar-kizilelma/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁴ Kateryna Bonder and Matt Mande, “Defining Autonomy: Why Software, Not Drones, Will Decide the Next War”, 10.06.2026. https://www.csis.org/analysis/defining-autonomy-why-software-not-drones-will-decide-next-war (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁵ Rachel Ellehuus, “NATO Futures: Three Trajectories”, 21.07.2021. https://www.csis.org/analysis/nato-futures-three-trajectories (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁶ Judith Huismans, Rebecca Lucas, Ondrej Palicka, Sarah Winder, Erik Silfversten; “Conceptualising Digital Capability”, https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA3831-1.html (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁷ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/storage/img/stratejik-plan-2024-2028.pdf (Erişim Tarihi: 07.08.2026).⁠

¹⁸ NATO/OTAN, “Defence investment and NATO’s 5% commitment” Updated: 29 June 2026 https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/defence-expenditures-and-natos-5-commitment (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁹ Daniel F. Runde, “Soft Power and Security”, Center for Strategic and International Studies (CSIS), 16 November 2015. https://www.csis.org/analysis/soft-power-and-security (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

ALLAHI HER DÂİM İHLASLA ANIN Kİ, ALLAH DA SİZİ ANSIN!

Yüce Allah Kur’anda şöyle buyurur: “Göklerde olanlar da yer de olanlar da azîz olan Allahı tesbih ederler.” (Haşr-1) Bu bağlamda; tüm varlıkların Allahı tesbih ettiği, andığı bir dünyada insanların Allahın adını anmaktan ve O’nu tefekkür etmekten uzak durması doğru olur mu?.. Elbette olmaz!.. İşte, bu nedenledir ki, Allaha inanan her insan, kendisini yaratan, yaşatan ve rızıklandıran Yüce Allahı her daim tefekkür etmeli, O’nu tâzimle anmalı ve tesbih etmelidir. Çünkü, insanı Allah’a yakınlaştıran, Ona dost kılan, O’nun sevgisine ve rızasına ulaştıran amellerin başında Allahı tefekkür etmek, O’nu hamd ve şükürle anmak gelir!. Kim ihlasla Allahı tefekkür ederek anarsa, Allah da o kimseyi rahmetiyle anar ve rahmetiyle nimetlendirir ve mükafatlandırır. Mağfiretiyle o kimsenin hatalarını ve küçük günahlarını örter, bağışlar!... Yüce Allah, Kur’anda şöyle buyurur: “Öyleyse beni anın ki, ben de sizi anayım… ” (Bakara-152)- “Rabbini hamd ile tesbih et ve O’ndan mağfiret dile!. Çünkü O, tevbeleri kabul edendir.” (Nasr-3)

Temiz bir kalb ile ve tefekkürle Allahı anmak, O’nu tesbih etmek; insanın imanını güçlendirdiği gibi, huyunu ve ahlakını da güzelleştirir!... İnsanın imanı ve ahlakı güzelleştikçe; Allaha olan dostlğu da güzelleşir. Yani biri olursa diğeri de olur! Bakınız, Yüce Allah Kur’anda ne buyurur: "Bilesiniz ki, Allaha dost olanlara korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar Allaha iman etmiş ve Allah’a karşı gelmekten sakınmış olanlardır.” (Yunus:62-63) Zira, kalbi Allah zikriyle nurlanan insan; daima Allah’ın rızasına uygun sâlih ameller işler.. İnsan, Allahı tefekkür ettikçe, O’nu andıkça O’na olan sevgisi ve muhabbeti de o derece artar, Allahı daha çok hatırlar ve O’na daha çok itaat eder.. Kötülüklerden ve haramlardan daha çok sakınır. İyiliklere ve sâlih amellere daha çok yönelir. Bu da O insanı daha mükemmel hale getirir!... Ama bütün bunlar; Allahı tefekkür ve tesbihatta samimi ve dâim olmakla mümkün olur!.. Kur’anı okuyarak Allahı anmak ve Onu tefekkür etmek Allahı anmanın en güzel ve en feyizli şeklidir.Bunu unutmayın! Zira Kur’an; akıl sahipleri Onu okusunlar, tefekkür etsinler ve ders alsınlar diye indirilmiştir.(Bak Sâd-29)

Müslüman, dünyada kavuştuğu her nimetin ardından mutlaka Allaha şükrederek ve O’nu güzel isimleriyle tesbih ederek anmalı. Zira; yaşarken aldığımız her nefes, soluduğumuz her temiz hava zerresi ve içtiğimiz her temiz su damlası bile Allahı şükürle anmamızı gerektiren binlerce nimetten sadece bir kaçıdır. Ama çok önemlidir!.. Bir düşünün bakalım!.. İçtiğimiz temiz suyun bir bardağını dahi bulamasak, solduğumuz temiz havanın zerreciklerini bulamasak acaba hâlimiz nice olur? Bunu hiç düşündünüz mü?.. Nasıl ki, bu nimetlere her an muhtaç isek, Yüce Rabbimizi anmaya, O’na sığınmaya da her zaman muhtacız!.. Eğer nankörlerden değilsek!.. Bakınız yüce Allah Kur’anda ne buyurur: “Söyleyin bakalım, ektiğinizi şeyleri yerden siz mi bitiriyorsunuz, Yoksa bitiren bizmiyiz? Dilersek biz o ektiklerinizi çer çöp yaparız da sizler bocalayıp kalırsınız ve şöyle dersiniz: “Kesinlikle bizler mahvolduk, çok ziyandayız!” Söyleyin! İçtiğiniz suyu bulutlardan indiren sizmisiniz, yoksa onu indiren biz miyiz? Dileseydik o suyu acılaştırırdık. Öyleyse siz hâlâ şükretmezmisiniz?” (Vâkıa-63-70) Bütün bunları bilip de Allahı anmayanlar, O’na şükür ifadesinde bulunmayanlar, O’nu tesbih etmeyenler, ancak ve ancak nankörlerdir!.. İman ve takvadan nasibi olmayanlardır!.. Rabbimiz Allah başka bir ayette mü’minleri şöyle uyarır: "Ey iman edenler! Mallarınız ve evlâtlarınız sizi, Allahı anmaktan alıkoymasın. Her kim böyle yaparsa, işte onlar hüsrana uğrayanlardır.” (Münafıgun-9)

Allahı tefekkür ve tesbih etmek, anmak; mü’minin kalbini ve ruhunu kötü duygulardan temizler ve yumuşatır. Onu sıkıntılardan ve üzüntülerden de korur… Ona güç ve sabır verir!.. Metanet verir!.. İnsan, en sıkıntılı ve en üzüntülü anlarında bazen sığınacak hiçbir kimseyi bulamaz da hemen Rabbine, Allah’a yönelir ve O’na sığınır, O’nun adını anarak O’ndan yardım ister.. Zira Allah’a inanan her mü’min bilir ki; Yüce Allah merhametlilerin en merhametlisidir!... O, kullarına en çok acıyandır, ençok yardım edendir!.. O, kendisine sığınanları koruyandır. “Allah en iyi koruyandır. O, merhametlilerin en merhametlisidir.." (Yusuf-64) Bütün bu ifadeler göstermektedir ki; Allahı tefekkür etmek ve anmak, Onu güzel isimleriyle tesbih etmek ve O’nu şükranla anmak, zikretmek her mü’minin ana görevidir!. Allah’a inanan her Müslüman eğer yüce Allah’ın rızasını, sevgisini, rahmetini ve mağfiretini kazanmak istiyorsa, huyunun ve ahlakının güzel olmasını istiyorsa, Allah’ın yardımını ve rahmetini, hidayetini arzu ediyorsa, O’nun iman kalesine sığınarak, O’nu her dâim ihlasla ve samimi bir duyguyla anmalı. ve bunda da dâim olmalı.

İmanınız kavi, tesbihatınız güzel, ameliniz sâlih, ömrünüz sağlıklı, huzurlu ve feyizli olsun!

Cumanız mübarek olsun! 2026

(muallimosman)

MAHALLİ HEMŞERİCİK YERİNE HATAY  HEMŞERİCİLİĞİ

Hatay.. Sadece bir şehir değil; binlerce yıllık medeniyetlerin, kardeşliğin ve ortak yaşam kültürünün adıdır. Bu kadim coğrafyayı güçlü kılan, farklılıklarımız değil; o farklılıkları aynı çatı altında buluşturabilme irademizdir.

Bugün üzerinde en çok düşünmemiz gereken kavramlardan biri, Hatay hemşericiliği olmalıdır. Çünkü şehirleri büyüten; dar bölgesel bakış açıları değil, ortak aidiyet duygusudur. Bir ilçenin başarısını diğerine rakip görmek yerine, Hatay'ın ortak başarısı olarak değerlendirebildiğimiz gün, gerçek anlamda kalkınmayı da başarmış olacağız.

Özellikle 6 Şubat depremlerinin ardından bir kez daha gördük ki acımız da birdi, umudumuz da… Hiç kimse hangi ilçeden olduğuna bakmadı; herkes Hataylı olmanın sorumluluğuyla birbirine omuz verdi. İşte bize yol gösterecek ruh da budur.

Bu anlayışın, Hatay Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Öntürk'nın hizmet anlayışına da yansıdığını görmek memnuniyet vericidir. Şehrin her noktasına eşit hizmet ulaştırma gayreti, ilçeler arasında ayrım yapmadan hareket etmesi ve "önce Hatay" anlayışını önceleyen yaklaşımı, ortak aidiyet bilincinin güçlenmesine önemli katkı sunmaktadır.

Yerel ve mahallî hemşericilik elbette kültürel bir zenginliktir. Ancak bu zenginlik, ayrışmanın değil, bütünleşmenin vesilesi olmalıdır. Artık "önce benim bölgem" anlayışını geride bırakıp, "Önce Hatay" diyebilmeliyiz.

Hatay'ın bir noktasına yapılan yatırım, aslında bütün Hatay'a yapılan yatırımdır. Bir mahallede yakılan umut ışığı, tüm şehrin geleceğini aydınlatır. Bu nedenle hizmetin de sevginin de adaletin de adresi, Hatay'ın tamamı olmalıdır.

Hatay'ın geleceği; ortak akılda, ortak vicdanda ve güçlü bir Hatay hemşericiliği bilincinde saklıdır. Çünkü biz aynı toprağın insanları, aynı tarihin mirasçıları ve aynı geleceğin yolcularıyız.

Hatay bir bütündür.

Bu bütünün en büyük gücü birlik, beraberlik ve ortak aidiyet ruhudur.

Önce Hatay  daima Hatay...

DUYGUSAL ZEKA BAŞARININ MUTLULUĞUN ANAHTARI VE KANAAT ÖNDERLİĞİ

Bu makaleyi insan ilişkilerinde iddialı olan, liderlik görevi üstlenen, işinde başarılı olmak isteyen, anneler, babalar ve eğitimciler mutlaka okumalı.

Sorunları ve çözüm yollarını çabuk fark edip çözümleme kabiliyetine zeka denir. Ancak zekanın bu süreçte etkisi %20’dir. Yüzde seksenini ise duygusal zeka sağlar. Bir kere şunu bilmeliyiz ki hem IQ dediğimiz zeka ve hem de EQ dediğimiz duygusal zeka geliştirilebilir. Aksi takdirde hayatın dizayn şekli sorgulanırdı. Başarıda duygusal zekanın önemi uzun yıllardır gündemde olduğu halde bizde hala önemine vakıf olunmadığını mevcut çatışma ortamından, birbirine tahammülü olmayan vatandaşlar topluluğunu oluşturmamızdan anlayabiliriz.

Beyin sağ ve sol olmak üzere iki lobdan meydana gelir. Sağ lobu etkin kullananlar yani sol ellerini kullananlarda görsel beceriler baskındır, sol lobu etkin yani sağ elini kullananlarda, ise mantık ve sayısal beceriler etkindir. Ancak burada ayrım kesin değildir, bazılarında görsel ve sayısal zeka da gelişmiş olabilir. Bu, zamanla kazanılmış olabilir, mesela sağ ayağını kullanan bir futbolcunun sol ayağını kullanma çalışmaları yapması gibi.

Buraya kadar anlattıklarımız beynin iki lobu ile ilgiliydi ve hayvanlar için de geçerlidir. Burada kararlar 6 saniye içinde verilir bir süzgeçten geçmez, çoğu zaman sonunda başarısızlık ve pişmanlık ta olabilir. Buradan sonra devreye sadece insanlara verilmiş olan beynin ön lobu devreye girer. Anahtarı doğuştan insana verilmiş olan bu akıl süzgecini aktif hale getirmek bir vicdan ve sorumluluk meselesidir. Buna hidayet de diyebiliriz. İnsan bunu devreye sokarken bir huzur ve mutluluk esintisini, yani tatmin duygusunu yaşar. İnsanlar çoğu zaman bunu aktifleştirme ortamı bulamazlar ve hem kendileri ve hem de çevrelerine kabus yaşatırlar. Aklın mekanı beynin ön lobudur. Hayvanlarla insanlar arasındaki fark akıldır. Ve onları sorumlu yapan da budur. O zaman, on yıllardır duyduğumuz duygusal zekanın bir bakıma aklı ve pozitif duyguları kullanma sanatı olduğunu söyleyebiliriz. Burada hem kendimizin ve hem de çevremizdeki kişi ve nesnelerin yansıttığımız pozitif duygularımızla pozitif yönde etkilenmesi duygusal zekanın konusunu oluşturur. Giderek negatifleşen duygularımız ise duygusal zekamızın giderek düştüğü anlamına gelir. Burada önemli olan duygu halimizin negatif olması durumunda karar ve tepki vermemizin yanlış olduğudur. En az 6 saniye tepki verilmemesi ve karar ve tepki akıl süzgecinden geçtikten sonra verilmesi hatta gereken zaman ne kadar artırılmasını gerektiriyorsa o kadar beklenmesidir.

Bu konuda gelişmeye en büyük katkıyı sağlayacak olan şey empatinin ne olduğunu bilmektir. Empati karşıdaki kişinin yaşadıklarını kendi yaşamış gibi algılamaktır. Bir film izlediğimizde kendimizi filmin kahramanının yerine koymak empatiye iyi bir örnektir. Empati yapmanın sonucu akıl verme olarak sonuçlanmamalıdır. Başarıda teknik ve mesleki bilgi paylaşımlarından ziyade kişisel bağlar kurmak başarı için daha önemlidir.

Duygusal zekası yüksek olan insanların ortak özellikleri bilgi birikimlerinin yüksek olmasıdır. İkisi bir arada bilge kişiliği oluşturur. Onun için insan daima bilgiye aç olmalıdır. İnsanların çatışmasından nemalananlar cehaleti, ve nefreti savunur. Onun için insan daima bilgiye aç olmalıdır. İki arka lob yani amigdala öfkenin, stresin kaynağı ve adrenalin ve benzeri hormonların ve dış algıların yönettiği alandır. Buna nefsi emare de denir,  hayatta kalmayı,  çoğalmayı, türlerin geleceğini garanti altına almaya programlanmıştır. Ön frontal lob ise aklın merkezi olarak amigdalayı kontrol altına alır. Yani biz duygusal zekaya, gerçek insan olmaya geçiş olarak ta bakabiliriz.

Çatışmayı yönetmenin başlangıcında fiziksel başvuru araçlarımızdan biri nefes tekniğidir, diyaframdan yavaşça nefes almak, kısa bir süre nefesi bekletmek ve yavaşça nefesi bırakmak ve bunu birkaç defa yapmak öfkeyi kontrolde önemli katkı sağladığı gibi birçok fiziksel ve psikolojik rahatsızlıkları da kontrol altına almada önemli bir araçtır, bir de karar vermeden önce pozitif etki yapacak bir ritüel benzeri bir davranışa şartlanmak, mesele belli bir duayı yapmayı adet edinmek önemli bir katkı sağlar. Pozitif davranışı başkalarının başlatmasını beklemeden direksiyonun başına geçmek tüm çevrenize bir güven ve rahatlama sağlayacaktır. Ancak bu, bir lider olma egosunu, manevi tatmin görüntüsünü yansıtmamalıdır. İlk pozitif cümle sizden gelmeli. Aynı zamanda yüzünüz ve mimikleriniz, cümlelerinize başlamadan rahatlama mesajını vermelidir. Aslında duruş çoğu zaman cümlelerden çok etkilidir. Bu misyonu yüklendiğinizde şunu bilmelisiniz ki, siz bu mesajı alanlar açısından artık bir dayanaksınız ve asla öfkenizi bu insanlar görmemeli, zira bu insanlar üzerinde bir kıyamet etkisi yapar, hatta suratınızı asmanız bile… Onların doğru bildiği her şey değişmiş olur. Araba devrilmiştir. Yada böyle bir görevi başlangıçtan yüklenmeyin karşınızdaki insanların dünyasını yıkmayın.

Başkaları için yapmanız gereken şeyi önce kendiniz için yapın, kendi yolunu bulamamış kişi başkasına kılavuzluk yapamaz. İlk yardımı çocuğunuzdan önce kendinize yapmalısınız, yoksa bilinciniz kaybolduğunda ona da yardımcı olamazsınız. Bir de bazen kötü niyetli kişiler sizin geçimsiz olarak algılanmanızı isteyebilir. Bu tip provokasyonlara da düşmemek gerekir. Öfkeyi kontrole geçiş yeniden duygusal zekayı ön plana çıkarmak, yani yeniden insan olmaya geçiştir. İnsan bazen hayvansal yaşar, bazen insan olduğunu hatırlar.

Çok kararlı ve vakar içinde duruş en üretken olunan haldir. Bu anda başarının tadı içinizde huzur esintileri estirir. İçinizden dahi başkaları hakkında kötü düşünceler geçirmek motivasyonunuzu bozar. Onlar için dua edin, bir gün onları da size dua ederken bulabilirsiniz. Buna ayna nöron da denir. Kötü duygu ve davranışlardan ( mesela kendini asabi olarak nitelemek gibi) vazgeçmemek öğrenilmiş çaresizlik olarak algılanır. Ve bu kişinin kendine kurduğu bir tuzaktır. Mucitler deneme tekrarından vazgeçmedikleri için mucit olmuşlardır. Bizim için de kötü özelliklerden vazgeçme deneyimimizin tekrar sınırı olmamalıdır.

Bazen çatışma ortamında kendinizi bulmanız kader olur ancak bunu yönetmek sonunda büyük başarılara kapı açar. Çatışmanın oluşması iyi yönetimine vesile olmuştur. Burada sabrın sonu selamete çıkmıştır. Yani öncelikle 6 saniyelik öfke süreci sakin kalınarak aşılmış ve sonra da başarı meyvesi olgunlaşmıştır.

İnsanlar hayata başlarken bir başlatıcı dokunuşa muhtaç olarak yaratılmıştır. Çoğu zaman birinin, mesela bir öğretmeninin pozitif dokunuşu onun hayatını değiştirmiştir. Burada en önemli unsur ona ayrıcalık tanımak değil, herkes gibi kabul edildiğini hissettirmektir. Yapılan en önemli yanlışlardan biri engellilere ayrıcalık tanınmasının onları incitmesidir. Bir ülkede yaşayan herkesin beklediği şey her vatandaş gibi tanınmaktır, etnik yada inanç kimliği ile tanınmak değildir. Bunlar telafi edilemez yaralar açar. Burada aranan şey kişinin kendi istediği gibi kendini tanımlama özgürlüğüdür. Bunun başkalarınca tanınması ihsanına ihtiyacı yoktur. Başarıda en büyük etken güven inşa etmektir.

Çalışanlar tatmin olmalıdır. Bu, her zaman ücretle ilgili olmaz; çalışma ortamı, arkadaşlık ortamı, takımdan sayılmak, onur kırıcı davranışlar zaten söz konusu bile olamaz, çalışma sürecinde aklını meşgul edecek bir esinti bile hissetmemelidir. Bir denizin fırtınadan sonra sakinleşmesi, her insanın yaşadığı fırtınalı süreçlerin tatmin olup sakinleşmesi gibidir. Bunlar kararlıdır. Halinden tatmin olmuştur, razıdır ve kendisinden de razı olunmuştur. Saflıktadır, yani içinde ve davranışında bir iki yüzlülük yoktur. Karşı tarafın ikiyüzlülüğünü bile yok ve önemsiz sayar. Bu insanları ahmak sanmamalıdır. Bu sürecin yolunda gitmesi için devletin de vergi açlığından tatmin olup, ekonomik zenginleşmeye fırsat tanımasının önemi büyüktür.

Duygusal zekayı duygularla hareket etmemek olarak algılamamalıyız. Duygusal zeka, pozitif duygulara sahip olup bu duyguların yönlendirmesiyle pozitif davranışların çevremize pozitif etki yapma kabiliyetidir.

Unutmayalım İnsan değişirse dünya değişir. Kendi dünyamızı kuralım. Bu başkalarına rakip olmak değildir.

Mehmet Haşmet KOLAĞASI

Rakamla anlaşılmaz, altının beşten farkı
Başlangıcın sonudur, toprağın taştan farkı
Düşünce düşte olur, gerçeğin düşten farkı
Dengenin hükmü kalkar, poz olmaz kura karşı
Gönül yükünü yıkar, naz olmaz yâre karşı

Akıllı olanların, sermayesi yok değil
Olmayınca darası, can bedene yük değil
Varlığın hikmetini, düşünenler çok değil
Hiçlik olsa hiç yoktan, az olmaz kâra karşı
Nereden bilsin şeytan, biz olmaz bire karşı

Yakışan budur ele, el olur ele eller
Yangınların dilini, hâlinden bilir küller
Aldığımız her nefes, ömrümüze el sallar
Ayazdan pay misali, buz olmaz kar’a karşı
Görünen köy misali, giz olmaz sırra karşı

Hayra alamet değil, boşa hayal kuruşlar
Yolumuza yük olur, akla ziyan görüşler
Hallacı Mansur gibi, olmayınca duruşlar 
Boşuna efeleniş, söz olmaz nura karşı
Avamdaki direniş, tez olmaz zora karşı

Nefsin emrindeki ben, depremlerle yarışır
Onu ıslah etmeye canlar boşa uğraşır
Caddeler ve sokaklar, birbirine karışır
Temelden sallanınca, iz olmaz yere karşı
Sonunda küllenince, köz olmaz nâra karşı

Hoşgörü boyasıyla, boyanınca Nurseli
Yolun sustuğu yere, dayanınca Nurseli
Erenlerin sesiyle, uyanınca Nurseli 
Hoşgörüde artı bu, göz olmaz köre karşı
Güzel insan şartı bu, haz olmaz dar’a karşı

NURSELİ – Nursel SEÇER

BİR BAŞIMIZI KALDIRIP YAPILAN ANLAŞMALARI GÖREBİLSEK

ŞEMSETTİN GÜNAY

                Birkaç gün önce tüm Türkiye’nin ve gelecek nesillerimizin kaderini etkileyecek, belki de ülkemizi süper lige taşıyacak 4 adet anlaşma imzalandı.

                İmzalanan bu anlaşmalar kamuoyunda ya yeterince anlaşılmadı veya değeri takdir edilmedi.

                Hatta Ak Parti teşkilatlarında bile yeterince gündem olamadı. Bu kadar önemli ve değerli anlaşmaların yeterince gündem olamaması doğrusunu isterseniz beni bir hayli şaşırttı.

                Bunlardan üçü Irak başbakanı ülkemizi ziyaret ettiğinde kamuoyuna açık bir şekilde imzalandı.

                Birincisi, daha önce Misakı Milli sınırları içerisinde bulunan ve Lozan anlaşmaları sonrasında adeta petrol gelirlerinden %10 hisse karşılığı devredilen Musul ve Kerkük konusunda yapılan anlaşmaydı.

                Bilindiği gibi Musul ve Kerkük İngilizlere petrol gelirlerinin %10 hissesi karşılığında devredilip, sonra bir katakulli ile bu hisseler 500 bin sterlin karşılığında verilmişti. Neredeyse bir yıllık geliri karşılığı satılan bu hisseler Ülkemizi büyük bir gelirden mahrum etmişti.

                Yeni yapılan anlaşmayla Musul Petrollerinin %15 hissesi yeniden satın alınmış, gelecek nesillerimize güzel bir hediye sunulmuştur. Bu petrol geliri ülkemize sürekli akan bir döviz fırsatı yakalatmış, dışa bağımlı enerji açığımızın bir kısmını karşılamıştır.

                İkincisi ve yine en önemli maddelerden birisi günlük ihtiyacımız olan 1 milyon varil alım anlaşmasının yapılmasıdır. Bugün dünyada Hürmüz Boğazı krizinden kaynaklanan büyük bir petrol açığı oluşmuştur. Petrolün fiyatından daha önemlisi petrol tedarik sorunu olmuştur. Birçok ülke akaryakıt satışlarına kısıtlamalar getirmiş, Avrupa ve Asya ülkeleri yeni tedarik kaynakları arayarak ne yapacaklarını şaşırmışlardır.

                Kimi akaryakıt satışlarını kısıtlamış, kimi de karneyle satışa başlar duruma gelmişlerdir. Fiyatların fırlaması bir yana petrol tedariğinde ciddi sıkıntılar baş göstermiş, petrol stoklarının sonlarına gelmişlerdir.

                Türkiye’nin bu aşamada tüm günlük ihtiyacı kadar petrol tedarik anlaşması yapması muazzaam bir olaydır. Pazartesinden beri günlük 750 varil ülkemize akmaya başlamıştır. Ülke insanımız Şubat ayından beridir devam eden Hürmüz Boğazı krizinden şimdiye kadar alınan tedbirlerle fiyat artışları dışında etkilenmemiş, yakıt tedariğinde sorun yaşamamıştır.

                Bu anlaşmayla bundan böyle de yaşamayacağının garantisi oluşturulmuştur. Enerjimiz kesintisiz süregelecektir.

                Üçüncü anlaşma Kalkınma Yolu projesidir. Uzun zamandır gündemde olan ve bir çok görüşmeler yapılan bu önemli proje Irak’lı bir bakanın provake etme girişimine rağmen imzalanmıştır. Bu proje adeta yeni bir ipek yolu projesidir.

                Gerçekleştiğinde Ülkemiz Ortadoğu ve Avrupa için bir ticaret merkezi olacak, Ortadoğunun petrol dahil tüm ticaret malları bu yol üzerinden Avrupa’ya ulaşırken, Avrupa aynı yol üzerinden kendi ticaret mallarını Ortadoğuya akıtabilecektir. Ülkemiz neredeyse yeni bir Dubai olmaya aday olacaktır. Kişi başına düşen milli gelirimiz hızla artacak, bu coğrafyadan yoksulluk tamamen kalkacaktır. Ülkemiz açısından çok büyük bir potansiyel çıkarlar olacaktır.

                Diğer bir dördüncüsü ise Bulgaristan ile yapılan petrol arama anlaşmasıdır.

                Türkiye Bulgaristan deniz sahasında petrol arayacak, bulunan petrolün %33’üne kendisi sahip olacaktır. Böyle bir anlaşma ilk defa yapılmakta ve kendi yerli sondaj gemilerimiz ile gerçekleşecektir. Gel de bu sondaj gemilerimizin fikir ve icra sahibi Berat Albayrak’ı minnet ile anma.

                Ülkemizin tüm geleceğini etkileyecek olan bu anlaşmalardan sonsuz mutluluk duyuyorum. Ülkemize hayırlı olmasını diliyorum.

                Keşke muhalefetimiz de kendi iç kavgalarını sonlandırıp bizimle birlikte sevinçlerini izhar etseler.

04.08.2026

ALLAH SEVGİSİ OLAN YERDE İYİLİK ve FAZİLET OLUR

İslam dininde, Allahı sevmek çok önemlidir. O’na karşı kusur ve günah işlemekten sakınmak ve hayâ etmek de çok önemlidir.

Allah’a gerçekten inanan ve O’nu seven bir insan, O’na isyan etmekten, O’nun yasak ve haram kıldığı, günah saydığı çirkin şeyleri, kötülükleri ve haramları işlemekten de korkar ve sakınır. Yüreği Allah sevgisi ve Allaha hesap verme korkusuyla çarpan bir kalbte, asla kötülük duygusu bulunmaz. Çünkü; Allah sevgisi ve Allah korkusu, insanı her türlü kötülükten, ve günahtan korur. İnsanı haya ve fazilet sahibi yapar.

İnsan nasıl ki, sevdiklerine karşı bir hata ve kusur işlemekten sakınıyorsa, kendisini yaratan, yaşatan ve nimetlendiren Rabbine karşı da hata ve kusur işlemekten sakınmalı ve korkarmalı. Yüce Allah şöyle buyurur: “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının, O’na dost olmak için bir vesile/sebep arayın ve O’nun yolunda mücadele edin ki, kurtuluşa eresiniz.” (Mâide-35) Ayrıca Rabbimiz Yüce Allah, haramlar ve kötülükler konusunda kullarını uyarırken de şöyle buyurur: “Kim Rabbine suçlu/günahkar olarak gelirse, bilsin ki, Cehennem onun içindir. Orada ne ölür, ne de yaşar.(devamlı azab içinde olur)” (Tâha-74)

Yüce Allah, kullarına mükafatını ve cennetini müjdelerken de bunu ümit vererek müjdeler ve şöyle buyurur: “Allah kendisine inananları ve sâlih amel (iyi işler) işleyenleri, imanlarına karşılık, altlından ırmaklar akan Cennetlerinde nimetlendirir.” (Yunus-9) Bu bağlamda insan; Bu dünyada yapacağı ibadetlerle ve sâlih amellerle, faydalı güzel işlerle Allah’ın rızasını, sevgisini, rahmetini ve mükafatını kazanma ümidini taşır. Böyle toplumlarda daima iyilikler ve faziletler olur.

Şunu iyi biliniz ki, Allah, Cennetini ancak, kendisine inanan ve kendisinin razı olduğu şeyleri (Sâlih amel) yapan kullarına ihsan edecektir. Sakın ha insan, yaptığı onca ibadetlere ve tesbihatlara bakarak kibirlenip, böbürlenerek Cenneti hak ettiği gafletine kapılıp, da günahları işleme hususunda Allah’tan korkmazlık etmesin.

Allah’a karşı hayasızlıkta bulunmasın!.... Eğer insan, Allah sevgisi ile Allah korksunu yüreğinde aynı anda taşıyarak yaşarsa, Allah, o kimseyi korktuklarından emin eyler ve ümit ettiği güzel şeyleri de nasibeder.

Bir gün peygamberimiz, hasta ve ölmek üzere olan bir genci ziyareti esnasında ona sordu: “Kendini nasıl hissediyorsun?” O genç şöyle dedi: “Yâ Rasûlüllah! Allah’tan ümidim var ama, günahlarımdan dolayı korkuyorum” dedi. Bunun üzerine peygamberimiz ona şöyle buyurdu: “Bir kulun kalbinde “korku” ve “ümit” bir arada bulunursa Allah, o kimseye ümit ettiği şeyi nasibeder ve korktuğu şeyden de emin eyler.” Âlemlere rahmet olarak gönderilen sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhisselam bile kalbi hep korku ve ümitle çarparak yaşamıştır. Hz.Âişe, çok bulutlu bir havada peygamberimizi hüzünlü bir hâl üzere görünce; “Ey Allah’ın Rasûlü! İnsanlar bir bulut görse yağmur yağacak diye sevinir.

Sen niçin böyle hüzünlü görünüyorsun?” dedi. Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Yâ Âişe! O bulutlarda ilahi bir azâb olmadığını bana kim garanti edebilir? Geçmişte pekçok kavim rüzgar ve bulutla gelen ilahi azabla helâk edilmedi mi?” Kalbinde Allah sevgisi ve Allah korkusu olmayanların yüreğinde insan sevgisi, merhamet ve hoşgörü duygusu da olmaz.

Böyle insanlar Rablerine karşı saygısız ve hayâsız oldukları gibi insanlara ve diğer varlıklara karşı da saygısız ve merhametsiz olurlar. Bu nedenle ecdadımız; “Kork, Allah’tan korkmayandan.” demiştir. Bu konuda Milli şâirimiz M.Âkif Ersoy şöyle der: “Ne irfandır ahlâka veren yükseklik, ne vicdandır.-Fâzilet hissi insanda Allah korkusundandır.-

Yüreklerden çekilmiş farzedilsin Havfi Yezdân’ın- Ne irfanın kalır tesiri katiyen ne vicdanın.” Peygamberiimizin ifadesiyle; “Kalbinde Allah sevgisi ve Allah korkusu olan bir mü’minin sevgisi ve merhameti; arz ile sema arasını kuşatacak kadar geniş olur.” Çünkü, böyle insanların yüreğinde Allah’a karşı hesap verme korkusu ile Allah’ın sevgisini ve rızasını kazanma ümidi vardır.

Bırakın insanları incitmeyi ve üzmeyi Hz.Süleyman gibi bir karıncayı dahi incitmezler.

Çünkü Allah sevgisi ve Allah korkusu, insanı merhametli ve faziletli kılar.Yemeleri için Hz.Âişenin ikram ettiği üç hurmayı, kendisi de aç olduğu hald üçünü de aç olan iki çocuğuna bölüştürüp yediren ve kendisi yine aç olaarak yoluna devam eden annenin merhameti gibi. (Bu durumu gören Hz.Âişe onlara üç hurma daha vermiştir) Bir Şam yolculuğunda devesine kölesiyle sırayla binen Hz.Ömer’in bu davranışı da onun kalbindeki Allaha hesap verme korkusu ile Allah’ın sevgisini ve rızasını kazanma arzusu idi.

Yüreğinizde feyizli bir iman ile birlikte Allah sevginiz de her zaman dâim olsun inşaallah!

(muallimosman )

Zaferler Ayı Ağustos

Ağustos ayı, Anadolu’nun kapılarını barışa ve adalete açan şanlı milletimizin, hakkı hâkim kılma yolunda kazandığı nice zafere şahittir.

İmanımız ve istiklâlimiz, vatanımız ve istikbalimiz için nice zor zamanları göğüsledik. Sabrettik, canla başla mücadele ettik ama hiçbir zaman yılmadık, yıkılmadık, ümitsizliğe kapılmadık. Allah’a güvendik ve O’nun yardımıyla Malazgirt’ten Mohaç’a, Sakarya’dan Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ne kadar şan ve şerefle dolu nice sayfayı tarihimize ekledik.

    Vatan, Cenâb-ı Hakk’ın insana bahşettiği en değerli nimetlerden biridir. Çünkü vatan, güvendir, huzurdur, umuttur, namustur. Bu aziz vatan, Allah’a verdiği ahdi tutup canından vazgeçen şehitlerimizin, cepheden cepheye koşan gazilerimizin mukaddes emanetidir. İstiklal Marşımız, bu gerçeği şöyle anlatır: 

    Bastığın yerleri “Toprak!” diyerek geçme, tanı! Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı. Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı. Verme, dünyaları alsan da, bu cennet vatanı. 

    O halde, her akşam bağrında güvenle uyuduğumuz, her sabah seherinde özgürlüğe uyandığımız bu cennet vatanın kıymetini bilelim. Vatan sevgimizden aldığımız güçle, gece gündüz demeden milletimizin iyiliği, mutluluğu, refahı için çalışalım. Birliğimizi, dirliğimizi ve kardeşliğimizi her türlü menfaatin üstünde tutarak koruyalım.

Vatanımızın her karış toprağını ve milletimizin her bir ferdini korumanın boynumuzun borcu olduğunu unutmayalım.

AYNI ENKAZIN TOZUNU YUTTUK... 

Hatay ve çevresinde unutulmayacak büyük bir yıkım oldu. 

Ev yoktu, yurt yoktu, düzen yoktu. Zengin de fakir de aynı çadıra girdi. Aynı yağmurda ıslandı. Aynı soğukta titredi. O gün kimse kimin neyi var diye sormadı. Çünkü kiracı da ev sahibi de aynı enkazın tozunu yuttu.

Sonra devlet el uzattı. Önce çadır, sonra konteyner. Konteynerde elektrik de vardı, su da vardı. Gıdalar geldi, kapılar çalındı. "Yalnız değilsiniz" dendi. Sonra TOKİ’nin ihtişamlı 3+1’leri yükseldi. Tuğla tuğla umut örüldü. Evi olan evine çıktı. Köyde evi yıkılan köyde yaptı. Konteynerde bekleyen de bekledi.

Ve geldik bugüne. 

Konteyner kapıları kapanıyor. "Süre bitti" dendi. İnsanlar anahtarını aldığı TOKİ evine geçmek zorunda. Ama evin kirası bir ayda 7-8 binden 15-20 bine kadar çıktı.

Bir de bunun üstüne ne var? 

Aidatı var. Elektrik faturası var. Su faturası var. Doğalgaz faturası var. İnternet, çöp vergisi... Liste uzayıp gidiyor. 

Peki bu vatandaş ne yapsın? 

Asgari ücret belli. Emeklinin maaşı belli. Maaş eline geçer geçmez bu faturalarla bu kirayla eriyip gidiyor. Konteynerden çıkan bir aile 15-20 bin kira + faturaları nasıl ödesin? Nereye gitsin? Kime dert yansın? 

Bu evler afetin yarasından çıktı. Bu duvarlar dayanışmayla örüldü. Şimdi aynı dayanışmayı sürdürme zamanı.

Fırsat bu değil. 

Deprem bizi eşitledi. Kiracıyı da ev sahibini de aynı hizaya getirdi. Şimdi sıra bizde. Yine aynı safta durmaya.

Ev sahibi kardeşim, kiracı kardeşim... 

Hepimiz aynı memleketin insanıyız. Aynı acıdan geçtik. Herkesin kendince derdi, kendince hesabı var. Kimseyi suçlamadan, sadece hatırlatmak için söylüyorum.

Bir ev sahibi kiracısına kapısını çaldığında bir kahve ikram edecek kadar hatır bilsin. 

Bir kiracı da ev sahibinin mülküne gözü gibi bakacak kadar vefalı olsun. 

7-8 binden 15-20 bine çıkarmak kolay. Ama o arada sıkışan bir annenin duası var. Bir babanın "yetişemiyorum" feryadı var. Elini uzatacak kimsesi olmayan bir ailenin çaresizliği var. 

Bugün gösterilen bir kolaylık, yarın bir ömürlük gönül borcu olur. 

Çünkü dünya dönüyor. Bugün veren, yarın alan olur.

Unutmayalım. Kiracı ve ev sahibi olarak aynı enkazın tozunu yuttuk. Aynı çadırda dua ettik. 

Şimdi aynı memlekette omuz omuza durmayı da sürdürelim. 

Zor günler dayanışmayla aşılır. Gelin bu zor günü de birlikte atlatalım.

Yarım Kalan Stratejik Hayallerden Küresel Savunma Gücüne: Türk Savunma Sanayiinin Tarihsel Yolculuğu

İsmail Cingöz

Giriş

Bir devletin askerî gücü yalnızca sahip olduğu silahların sayısıyla değil, ihtiyaç duyduğu silah ve sistemleri ne ölçüde kendi imkânlarıyla tasarlayabildiği, geliştirebildiği, üretebildiği ve sürdürülebilir biçimde kullanabildiğiyle ölçülmektedir; çünkü başka ülkelerden satın alınan askerî kapasite, tedarikçi devletin siyasi iradesinden bütünüyle bağımsız değildir. Buna karşılık millî savunma sanayii; caydırıcılığın yanı sıra dış politika hareket serbestisi, teknolojik gelişmişlik, ekonomik katma değer ve stratejik özerklik üretmektedir. Dolayısıyla savunma sanayii, bir ülkenin jeopolitik gücünün temel unsurlarından biridir.

Türkiye’nin bu alandaki serüveni yeni değildir. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Mustafa Kemal Atatürk’ün tam bağımsızlık anlayışı ekonomik ve teknolojik bağımsızlığı da kapsarken, havacılık ve savunma sanayii bu düşüncenin stratejik alanlarından biri olarak görülmüştür.[1] 1925 yılında Türk Tayyare Cemiyeti kurulmuş; aynı dönemde askerî fabrikalar, mühimmat tesisleri ve havacılık yatırımları geliştirilmiştir.[2] Devlet yatırımlarının yanı sıra Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ, Şakir Zümre ve Nuri Killigil gibi girişimciler de Türkiye’nin kendi uçak, silah ve mühimmatını üretebilmesi için önemli teşebbüslerde bulunmuşlardır.

Cumhuriyet’in ilk döneminde başlayan yerli savunma girişimleri, sonraki yıllarda değişen güvenlik anlayışı ve tedarik politikaları nedeniyle sürdürülebilir bir yapıya dönüşememiştir. Özellikle II. Dünya Savaşı sonrasındaki güvenlik ortamı, Türkiye’nin Batı ittifak sistemine yönelmesi, 1947’den itibaren başlayan Amerikan askerî yardımları ve 1952’de NATO üyeliğiyle birlikte değişen tedarik modeli, savunma ihtiyaçlarının karşılanmasında dış kaynakların ağırlığını artırmıştır.[3]

Burada üzerinde durulması gereken mesele, yalnızca bazı fabrikaların kapanması veya bazı girişimcilerin desteklenmemesinden ibaret değildir. Asıl mesele; yetişmiş insan gücü, mühendislik tecrübesi, üretim kültürü, yan sanayi ve teknolojik bilgi birikiminin nesilden nesile aktarılmasını sağlayacak savunma sanayii sürekliliğinin yeterince kurumsallaştırılamamış olmasıdır.

Vecihi Hürkuş: Uçmak Yetmedi, Uçağı da Yapmak Gerekiyordu

Türk havacılık tarihinin sembol isimlerinden Vecihi Hürkuş, yalnızca savaş pilotu değil, aynı zamanda uçak tasarımcısı ve girişimciydi. Osmanlı Ordusu’nda askerî kariyerine astsubay olarak başlamış, daha sonra tayyareci olarak görev yapmış; Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele’de görev alan Hürkuş, savaş sonrasında Türkiye’nin kendi uçağını üretmesi gerektiği düşüncesine yönelmiş ve 1924 yılında Vecihi K-VI’yı tasarlayıp üretmiştir.[4]

Ancak Türkiye’de henüz üretilen bir uçağın uçuşa elverişliliğini değerlendirecek yeterli teknik ve hukuki altyapının bulunmaması önemli bir sorun oluşturmuştur. Vecihi K-VI için uçuş izni talep edildiğinde, uçağı değerlendirebilecek teknik personelin bulunmadığı gerekçesiyle süreç uzamış; Hürkuş 28 Ocak 1925’te uçağıyla izinsiz uçmuş ve bunun sonucunda cezalandırılmıştır.[5]

Bu hadise Türk savunma ve havacılık tarihindeki temel sorunlardan birini göstermesi açısından önemlidir: Hiçbir teknolojik girişim, onu destekleyen hukuk sistemi, devlet politikaları ve kurumsal yapının sağladığı imkânların ötesinde gelişemez.

Vecihi Hürkuş daha sonraki yıllarda da çalışmalarından vazgeçmemiş, yeni uçaklar tasarlamış, havacılık okulu kurmuş ve Türkiye’de sivil havacılığın gelişmesi için çaba göstermiştir. Fakat şahsi gayret ve girişimcilikle başlayan bu tecrübe, sürdürülebilir büyük ölçekli bir uçak üretim sanayiine dönüşememiştir.

Sonuç olarak Vecihi Hürkuş örneğinde mesele yalnızca bir öncünün karşılaştığı bürokratik güçlükler değildir. Daha geniş açıdan bakıldığında sorun; yenilikçi girişimci, devlet, üniversite, finansman, kullanıcı makam ve sanayi arasında uzun vadeli bir teknoloji ekosisteminin henüz oluşmamış olmasıdır.

Nuri Demirağ: Uçak Fabrikasından Gök Okulu’na

Nuri Demirağ’ın girişimi ise Türk havacılık tarihinde çok daha geniş kapsamlı bir sanayileşme modeli ortaya koymuştur. Demiryolu yatırımları nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine “Demirağ” soyadı verilen Nuri Bey, Türkiye’nin havacılık ihtiyacının bağışlarla yabancı uçak satın alınarak karşılanmasını yeterli görmemiş; uçakların Türkiye’de üretilmesi gerektiğini savunmuştur.

Bu düşünce doğrultusunda 1936’da İstanbul Beşiktaş’ta uçak üretim tesisini kurmuş, Yeşilköy’de ise uçuş sahası ve Gök Okulu oluşturmuştur. Türk Hava Kurumu (THK) tarafından 65 planör ve 10 uçak sipariş edilmiş; planörler teslim edilmiş ancak uçak siparişleri konusunda yaşanan anlaşmazlık Demirağ’ın havacılık girişiminin geleceğini önemli ölçüde etkilemiştir.[6]

Demirağ’ın tesislerinde geliştirilen Nu.D.36 eğitim uçağının yanı sıra Nu.D.38 çift motorlu yolcu uçağı, dönemin Türkiye’si açısından ileri bir teknolojik girişimdi. Fakat THK ile yaşanan sipariş anlaşmazlığı, test ve kabul süreçlerindeki problemler, Nu.D.36 uçağının kabul test uçuşunun ardından iniş yaparken pilot ve mühendis Selahattin Alan’ın yaşadığı ölümcül kaza ve kamu kurumlarından beklenen yeni siparişlerin gelmemesi girişimin ekonomik sürdürülebilirliğini zayıflatmıştır.[7]

Nuri Demirağ örneği savunma sanayii açısından son derece öğreticidir; çünkü savunma ve havacılık sektöründe yalnızca fabrika kurmak yeterli değildir. Üretilen platformun yaşaması için devletin uzun vadeli sipariş politikası, Ar-Ge finansmanı, test ve sertifikasyon sistemi, yetişmiş mühendis kadrosu ve ihracat kanallarının birlikte çalışması gerekir.

Böylece Demirağ’ın yaşadığı tecrübe, Türkiye’nin uçak yapamadığını değil; uçak üretme kabiliyetini sürekli bir sanayi politikasına dönüştüremediğini göstermektedir.

Şakir Zümre ve Yerli Mühimmat Sanayiinin Kaderi

Cumhuriyet’in ilk dönem savunma sanayii öncülerinden Şakir Zümre de özel sektör eliyle silah ve mühimmat üretiminin önemli temsilcilerindendir. 1925 yılında faaliyete başlayan fabrikasında çeşitli mühimmat, bomba ve patlayıcıların üretilmesi, henüz sanayileşme sürecinin başındaki Türkiye açısından önemli bir gelişmeydi.[8]

Erken Cumhuriyet döneminde devlet eliyle Ankara, Kırıkkale ve diğer merkezlerde savunma sanayii tesisleri kurulurken, Şakir Zümre gibi özel girişimcilerin faaliyet göstermesi, savunma sanayiinin yalnızca kamu fabrikalarına dayalı olmayan daha geniş bir üretim modeline dönüşme ihtimalini ortaya çıkarmıştı.

Ancak II. Dünya Savaşı sonrasında uluslararası sistem değişmiş, Türkiye’nin güvenlik politikası giderek Amerika Birleşik Devletleri (ABD) merkezli Batı güvenlik mimarisiyle bütünleşmiştir. Özellikle 1947’den itibaren Amerikan askerî yardımlarının başlaması, Türk ordusunun kısa sürede modernizasyonuna katkı sağlarken, uzun vadede yerli üretim açısından farklı sonuçlar ortaya çıkarmıştır.[9]

Müttefik ülkelerden yardım veya uygun koşullarla sağlanan silah ve mühimmat karşısında henüz ölçek ekonomisine ulaşamamış yerli özel üreticilerin rekabet edebilmesi oldukça güçtü. Şakir Zümre’nin fabrikasının zaman içerisinde savunma üretiminden uzaklaşarak farklı sivil ürünlere yönelmesi, dönemin savunma sanayii politikasındaki dönüşümün sembolik örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Burada Amerikan yardımını tek başına “yerli savunma sanayiini ortadan kaldırmak için hazırlanmış bir politika” şeklinde yorumlamak tarihsel süreci fazlasıyla basitleştirecektir. Zira Türkiye, II. Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği kaynaklı ciddi güvenlik kaygıları yaşamış ve ordusunu hızla modernize etme ihtiyacı duymuştur. Ancak kısa vadeli askerî gerekliliklerle uzun vadeli teknolojik bağımsızlık arasında kurulması gereken denge sağlanamadığında, dış tedarik yerli sanayinin gelişmesini sınırlandırabilmektedir.

Sorun tam da burada ortaya çıkmıştır.

Nuri Killigil: Silah Üreten Girişimci ve 1949 Faciası

Nuri Killigil, askerî kimliğinin yanı sıra Türkiye’nin ilk özel savunma sanayii girişimcilerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Kütahya, Karaburun, Pendik, Zeytinburnu ve Sütlüce’de farklı sanayi faaliyetlerinde bulunan Killigil, özellikle 1938’de kurduğu Sütlüce Silah Fabrikası ile silah ve mühimmat üretimine yönelmiştir.[10]

Kendi tasarımı olan 9 mm Nuri Killigil tabancası[11] başta olmak üzere çeşitli silah ve mühimmatların üretildiği tesis, özel sektör eliyle savunma sanayii geliştirilmesi açısından önemli bir örnektir.

Ancak 2 Mart 1949 tarihinde Sütlüce’deki fabrikada meydana gelen büyük patlama, Nuri Killigil’in hayatını kaybetmesine ve tesisin yok olmasına yol açmıştır. Dönemin TBMM tutanaklarında olayın ardından fabrikanın kuruluş yeri, çalışma şartları, güvenlik tedbirleri ve patlamanın sebepleri hakkında adli ve idari soruşturma yürütüldüğü görülmektedir.[12]

Nuri Killigil’in özellikle Orta Doğu ülkelerine yönelik silah ve mühimmat faaliyetleri nedeniyle fabrikanın sabotaj sonucu ortadan kaldırıldığına ilişkin çeşitli iddialar yıllardır gündeme getirilmektedir. Ancak mevcut tarihsel veriler, bu iddiaları kesin bir hükme dönüştürmeye yeterli değildir. Bu nedenle akademik açıdan doğru yaklaşım, sabotaj ihtimalini tarih yazımındaki tartışmalardan biri olarak kaydetmek; kanıtlanmış bir gerçek şeklinde sunmamaktır.

Buna karşılık tartışmasız olan husus şudur: Nuri Killigil’in ölümü ve fabrikanın ortadan kalkması, Türkiye’nin özel savunma sanayii tecrübesinin önemli bir üretim merkezini kaybetmesine yol açmıştır.

Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılında gelişmeye başlayan yerli havacılık ve savunma sanayii girişimlerinin süreklilik kazanamaması, Türk savunma sanayii tarihindeki ilk büyük süreklilik kırılmasını oluşturmuştur. Dış askerî yardımlar ve değişen tedarik politikalarıyla derinleşen bu süreçten sonra, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ardından uygulanan silah ambargosu ise dışa bağımlılığın sakıncalarını ortaya çıkaran ikinci büyük tarihsel dönüm noktası olmuştur.

1947 Sonrası Dönüşüm: Dış Yardımdan Dışa Bağımlılığa

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye çok farklı bir jeopolitik ortamla karşı karşıya kalmıştır. Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerindeki baskıları, Boğazlar meselesi ve güvenlik kaygıları Ankara’yı hızla Batı ittifakına yaklaştırmıştır. 1947 Truman Doktrini kapsamında başlayan Amerikan askerî yardımı, Türk ordusunun modernizasyonunda önemli rol oynamış; 1952’de NATO üyeliğiyle Türkiye’nin güvenlik mimarisi Batı sistemi içerisinde kurumsallaşmıştır.[13]

Bu tercih dönemin şartları içerisinde stratejik gerekçelere sahipti. Ancak askerî yardım mekanizmasının yapısal sonuçlarından biri, Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaçlarının önemli bölümünün dış tedarikle karşılanabilir hâle gelmesiydi.

Hazır sistemlerin düşük maliyetle veya yardım kapsamında temin edilmesi, yeni gelişmekte olan yerli sanayinin ekonomik rekabet gücünü azaltmıştır. Daha da önemlisi, savunma ihtiyacının “üretilecek bir teknoloji” yerine “tedarik edilecek bir ürün” olarak görülmesi riski ortaya çıkmıştır.

Nitekim 1920’lerden 1940’lara uzanan dönemde gelişen bazı özel girişimler uzun ömürlü sanayi kuruluşlarına dönüşemezken, savunma teknolojilerinde dışa bağımlılık giderek yapısal bir sorun hâline gelmiştir.

Türkiye bu durumun stratejik maliyetini en açık biçimde yaklaşık çeyrek yüzyıl sonra görecektir.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Bağımlılığın Bedeli

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve sonrasında Türkiye’ye uygulanan ABD silah ambargosu, savunma sanayii tarihinde ikinci büyük kırılmayı oluşturmuştur. Türkiye, müttefiklerinden aldığı silah ve sistemleri kendi ulusal güvenlik çıkarları doğrultusunda kullanmasının siyasi kısıtlamalara tabi olabileceğini tecrübe etmiştir.

Savunma Sanayii Başkanlığının “Biz Kimiz” başlıklı kurumsal tarihçe bölümünde de 1974 Kıbrıs bunalımı sırasında müttefik ülkelerden alınan savunma teçhizatının kullanılmasında karşılaşılan engellerin, diğer ülkelere mutlak bağımlılığın sakıncalarını açık biçimde ortaya koyduğu ifade edilmektedir.[14]

Ambargo sonrasında Kara, Deniz ve Hava Kuvvetlerini Güçlendirme Vakıflarının faaliyetleri hız kazanmış; ASELSAN, HAVELSAN ve ASPİLSAN gibi kuruluşların ortaya çıkmasıyla yeni bir savunma sanayii yapılanması başlamıştır. 1985 yılında çıkarılan 3238 sayılı Kanun ise savunma sanayiinin geliştirilmesini daha sistematik bir kurumsal yapıya kavuşturmuştur.[15]

Bu açıdan bakıldığında 1974 ambargosu yalnızca Türkiye’ye uygulanan bir yaptırım değildir. Aynı zamanda Ankara’nın savunma sanayii politikasında stratejik bağımsızlık düşüncesinin yeniden keşfedildiği tarihsel bir dönüm noktasıdır.

Vecihi K-VI’dan KAAN’a: Kaybedilen Sürekliliğin Yeniden Kurulması

Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayiinde ulaştığı kapasite, tarihsel perspektifle değerlendirildiğinde çok daha anlamlı hâle gelmektedir. İnsansız hava araçları, füze sistemleri, elektronik harp teknolojileri, radarlar, savaş gemileri, zırhlı araçlar, mühimmatlar ve hava savunma sistemleriyle Türkiye artık yalnızca kendi ihtiyaçlarını karşılamaya çalışan bir ülke değil, uluslararası savunma pazarında önemli bir tedarikçi hâline gelmiştir. Nitekim 2025 yılında İstanbul’da düzenlenen 17. Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı (IDEF 2025) kapsamında gerçekleştirilen 270 imza töreninin yaklaşık %65’i ihracat odaklı olmuş; fuarda imzalanan ihracat anlaşmalarının toplam değeri 5,85 milyar ABD dolarını aşmıştır. Ayrıca Türk savunma sanayii ürünlerinin ihraç edildiği ülke sayısı 185’e ulaşmıştır.[16][17]

Bu dönüşümün en sembolik örneklerinden biri KAAN Millî Muharip Uçak projesidir. Türkiye’nin millî savaş uçağı KAAN, 21 Şubat 2024 tarihinde ilk uçuşunu gerçekleştirerek Türk havacılık tarihinde yeni bir döneme işaret etmiştir.[18]

Daha da dikkat çekici olan gelişme, Türkiye’nin yalnızca kendi ihtiyaçları için üretim yapmaktan çıkıp yüksek teknoloji içeren havacılık platformlarını NATO ülkelerine ihraç edebilecek seviyeye ilerlemesidir. Nitekim HÜRJET’in İspanya’ya ihracatına yönelik 2025 sonunda açıklanan yaklaşık 2,6 milyar avroluk program, bu dönüşümün önemli göstergelerinden biri olmuştur.[19]

2026 itibarıyla savunma sanayii ekosisteminde 4.000’i aşkın şirket ile yaklaşık 100 bin mühendis ve teknisyenin bulunduğunun açıklanması, meselenin artık birkaç büyük şirketten ibaret olmadığını; genişleyen bir teknoloji ve üretim ekosisteminin oluştuğunu göstermektedir.[20]

Tam da bu noktada Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ, Şakir Zümre ve Nuri Killigil’in hikâyeleri günümüz açısından yeniden anlam kazanmaktadır; çünkü onların hedeflediği şey esasen bugünkü savunma sanayii vizyonundan çok farklı değildi: Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu stratejik sistemleri kendi insanı, kendi mühendisliği ve kendi sanayi altyapısıyla üretebilmesi.

Savunma Sanayii Jeopolitik Gücü Nasıl Üretir?

Savunma sanayiinin jeopolitik güce dönüşmesi birkaç farklı mekanizma üzerinden gerçekleşmektedir.

İlk olarak yerli üretim, devletin dış politika hareket serbestisini artırmaktadır. Bir askerî operasyonun gerçekleştirilmesi için başka bir ülkenin mühimmat, yedek parça, bakım veya siyasi onayına bağımlı olmak, teorik olarak güçlü görünen askerî kapasitenin gerçek kullanım değerini sınırlayabilir.

Bunun yanında savunma ihracatı diplomatik ilişki üretmektedir. Bir ülkeye satılan savaş uçağı, gemi, insansız hava aracı veya hava savunma sistemi tek seferlik ticari mal değildir. Eğitim, mühimmat, modernizasyon, bakım, yazılım ve lojistik destek nedeniyle onlarca yıl sürebilecek stratejik ilişki yaratır.

Daha da önemlisi savunma sanayii teknolojik çarpan etkisine sahiptir. Havacılık, uzay, elektronik, yapay zekâ, malzeme bilimi, motor teknolojileri, haberleşme ve yazılım gibi alanlarda savunma projeleri için geliştirilen kabiliyetler zamanla sivil sektörlere aktarılabilmektedir.

Son olarak kendi silahını üreten devlet, yalnızca askerî güç sahibi değil, güç üreten devlet hâline gelmektedir.

Bu nedenle savunma sanayii yatırımları salt ekonomik veya askerî faaliyetler olarak değerlendirilmemelidir. Bunlar aynı zamanda dış politikanın ve jeopolitiğin teknolojik altyapısını oluşturmaktadır.

Peki Engellenmeselerdi Türkiye Bugün Nerede Olurdu?

Vecihi Hürkuş’un, Nuri Demirağ’ın, Şakir Zümre’nin veya Nuri Killigil’in girişimleri kesintisiz devam etmiş olsaydı Türkiye’nin bugün hangi teknolojik seviyede bulunacağını kesin biçimde söylemek mümkün değildir. Tarih, gerçekleşmeyen ihtimaller üzerinden bilimsel kesinlikle yeniden kurulamaz.

Ancak başka bir değerlendirme yapılabilir.

Savunma ve havacılık sanayiinde teknolojik bilgi kümülatiftir. Bir uçak üreten nesil, ikinci uçağı sıfırdan üretmez; önceki tecrübenin üzerine yenisini koyar. Fabrikalar kadar tasarım kültürü, mühendislik okulları, tedarikçiler, test altyapısı ve üretim tecrübesi de kuşaktan kuşağa aktarılır.

Bu bakımdan, 1930’larda oluşmaya başlayan özel havacılık ve savunma girişimleri kesintisiz biçimde desteklenmiş ve kurumsallaştırılmış olsaydı, Türkiye’nin 1950’lerden itibaren daha güçlü bir yerli teknoloji altyapısıyla yoluna devam etmesi ihtimal dâhilindeydi.

Belki de asıl kayıp birkaç uçak fabrikası veya mühimmat tesisinin kapanması değildi.

Asıl kayıp zamandı.

Bir ülkenin sanayileşme tarihinde kaybedilen birkaç on yıl, yalnızca üretim miktarı kaybı değildir; mühendislik nesillerinin, tasarım kültürünün, teknoloji birikiminin ve küresel pazar tecrübesinin kaybıdır.

Bugün Türkiye’nin savunma sanayiinde gerçekleştirdiği atılım bu nedenle yalnızca yeni bir başarı hikâyesi olarak değil, aynı zamanda yaklaşık bir asır önce başlayan fakat çeşitli sebeplerle sürekliliği sağlanamayan bir stratejik arayışın yeniden güç kazanması şeklinde okunmalıdır.

Sonuç

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Vecihi Hürkuş’un uçakları, Nuri Demirağ’ın fabrikası ve Gök Okulu, Şakir Zümre’nin mühimmat üretimi ve Nuri Killigil’in silah fabrikası birbirinden bağımsız şahsi girişimler gibi görünse de ortak bir stratejik düşüncenin parçalarıdır:

Türkiye’nin güvenliği başka ülkelerin üretim kapasitesine bütünüyle bağımlı olmamalıdır.

Bu girişimlerin tamamının bilinçli ve tek merkezden yürütülen bir politika ile “engellendiğini” ileri sürmek, mevcut tarihsel verilerin sınırlarını aşacaktır. Ancak özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında değişen güvenlik politikaları, dış askerî yardımlar, kamu tedarik tercihleri, yetersiz kurumsal ve finansal destek ile teknoloji ekosisteminin henüz olgunlaşmamış olması, erken dönem özel savunma girişimlerinin süreklilik kazanmasını zorlaştırmıştır.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında yaşanan silah ambargosu ise dışa bağımlılığın yalnızca ekonomik değil, doğrudan jeopolitik bir kırılganlık olduğunu göstermiştir.

Türkiye’nin bugün KAAN’dan HÜRJET’e, İHA ve SİHA’lardan millî gemilere, füze ve hava savunma sistemlerinden elektronik harp teknolojilerine kadar genişleyen savunma sanayii kapasitesi, bu tarihsel tecrübenin stratejik önemini yeniden ortaya koymaktadır.

Vecihi Hürkuş’un K-VI’sı ile KAAN arasında yaklaşık bir asır vardır. Ancak bu iki uçağı birbirine bağlayan düşünce aynıdır:

Göklerini korumak isteyen bir millet, yalnızca uçmayı değil, kendi uçağını yapmayı da bilmek zorundadır.

Savunma sanayiinde bağımsızlık mutlak bir dışa kapalılık anlamına gelmez. Günümüzün karmaşık teknoloji dünyasında hiçbir devlet bütün sistemlerini tek başına üretmemektedir. Stratejik özerklik; kritik teknolojilerde karar verme, üretme, sürdürebilme ve gerektiğinde alternatif geliştirme kabiliyetine sahip olmaktır; çünkü savunma sanayii askerî güç üretir, askerî güç caydırıcılık sağlar, caydırıcılık dış politika hareket alanını genişletir ve genişleyen hareket alanı jeopolitik güce dönüşür.

Uluslararası ilişkiler açısından değerlendirildiğinde ise savunma sanayiindeki yerli üretim kapasitesi, devletlerin yalnızca güvenlik politikalarını değil, dış politika tercihlerini ve diplomatik hareket alanlarını da doğrudan etkilemektedir. Kendi kritik savunma sistemlerini geliştirebilen ülkeler, uluslararası krizlerde daha bağımsız karar alabilmekte; savunma ihracatı yoluyla kurdukları uzun vadeli iş birlikleri sayesinde bölgesel ve küresel ölçekte siyasi etkilerini artırabilmektedir. Bu nedenle savunma sanayiinde elde edilen teknolojik kazanımlar, yalnızca askerî değil, aynı zamanda jeopolitik ve diplomatik güç unsurları olarak da değerlendirilmelidir.

Vecihi Hürkuş’un K-VI’sından KAAN’a uzanan yaklaşık bir asırlık yolculuk, yalnızca Türk savunma sanayiinin gelişim hikâyesi değildir. Aynı zamanda bir milletin teknolojiyle bağımsızlık arayışının, zaman zaman kesintiye uğrasa da hiçbir zaman tamamen sona ermeyen stratejik yürüyüşünün tarihidir.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı, BULTÜRK Ankara Temsilcisi, TDPB Basın Kulübü Başkanı. E Posta: cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Tuğrul Oğuzhan Yılmaz, “Türk Savunma Sanayii ve Afrika”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 120, S. 237, Kasım-Aralık 2018, s. 41-66.

[2] Türk Hava Kurumu, “Türk Tayyare Cemiyeti (T.Ta.C.)”, Türk Hava Kurumu Resmî İnternet Sitesi, https://www.thk.org.tr/turk_tayyare_cemiyeti (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[3] Muhammet Faruk Çakır, “Amerika Birleşik Devletleri, Orta Doğu’nun Savunulması ve Türkiye: 1946-1952”, Liberal Düşünce Dergisi, S. 113, 2024.

[4] Türk Hava Kurumu, “Vecihi Hürkuş”, Türk Hava Kurumu Resmî İnternet Sitesi, https://www.thk.org.tr/vecihi_hurkus (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[5] Cumhurbaşkanlığı Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, “Vecihi Hürkuş”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/141/Vecihi-H%C3%BCrku%C5%9F-%281895--1969%29? (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[6] Osman Yalçın, “Mühürdarzade Nuri Bey’in (Demirağ) Hayatı ve Çalışmaları (1886-1957)”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 44, Güz 2009, s. 743-769.

[7] Osman Yalçın, a.g.m., s. 759 vd.

[8] Enes Kurt ve Yasin Şehitoğlu, “Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Savunma Sanayi Fabrikaları (1923-1950)”, Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 7, S. 1, Ağustos 2023, s. 39-48, DOI: 10.14744/ysbed.2023.00030, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ysbed/article/408707 (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[9] Muhammet Faruk Çakır, a.g.m.

[10] Nejdet Karaköse, Askerî, Siyasi ve Silah Sanayicisi Kişiliği ile Nuri Paşa (Killigil), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, İzmir, 2010, s. 145-152.

[11] T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türk Dünyası Ansiklopedisi, “Nuri Killigil”, 30 Aralık 2023, https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/819/Nuri-Killigil (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[12] TBMM, Tutanak Dergisi, Dönem VIII, C. 17, 1949, Sütlüce’deki Nuri Killigil Fabrikası patlamasına ilişkin görüşmeler. Dönemin Meclis görüşmelerinde patlamanın sebepleri hakkında adli ve idari tahkikat yürütüldüğü, tesisin kuruluş yeri ve güvenlik şartlarının da tartışıldığı görülmektedir.

[13] Muhammet Faruk Çakır, a.g.m.

[14] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Biz Kimiz”, Savunma Sanayii Başkanlığı Resmî İnternet Sitesi (Tarihçe Bölümü), https://www.ssb.gov.tr/biz-kimiz (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[15] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Mevzuat”, 3238 Sayılı Savunma Sanayii ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun, Kanun No: 3238, Kabul Tarihi: 07.11.1985, Resmî Gazete, 13.11.1985, Sayı: 18927, https://www.ssb.gov.tr/mevzuat (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[16] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Savaş uçağı, SİHA ve gemilerle Türkiye, IDEF’te 5,85 milyar dolarlık savunma ihracat anlaşmaları imzaladı (ABD)”, 29.07.2025, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/savas-ucagi-siha-ve-gemilerle-turkiye-idefte-585-milyar-dolarlik-savunma-ihracat-anlasmalari-imzaladi-abd (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[17] IDEF 2025 Resmî İnternet Sitesi, “Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı’nın IDEF 2025 Mesajı”, https://idef.com.tr/index.php/cumhurbaskanligi-savunma-sanayii-baskaninin-idef-2025-mesaji (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[18] Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TUSAŞ), “Millî Muharip Uçak KAAN İlk Uçuşunu Gerçekleştirdi”, 21 Şubat 2024, https://www.tusas.com/medya-merkezi/haberler/milli-muharip-ucak-kaan-ilk-ucusunu-gerceklestirdi (Erişim Tarihi: 01.08.2026). 

[19] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Türk Savunma Sanayiimizde Tarihi HÜRJET İhracat Başarısı”, 31 Aralık 2025, https://www.ssb.gov.tr/haber/turk-savunma-sanayiimizde-tarihi-hurjet-ihracat-basarisi (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[20] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Türk Savunma Sanayiinde Bu Hafta Neler Oldu?”, 13.07.2026, https://www.ssb.gov.tr/haber/turk-savunma-sanayiinde-bu-hafta-neler-oldu-2026-07-13 (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

Enerji Jeopolitiğinde Yeni Bir Dönem: Kerkük’ten Ceyhan’a Stratejik Birleşme

  ​Enerji, sadece bir meta değil; devletlerin bekasını, stratejik hamlelerini ve bölgesel nüfuzunu belirleyen en güçlü jeopolitik araçtır.

 Bugün Türkiye ve Irak arasında atılan adımlar, sadece ekonomik bir ticaret hacmi artışından ibaret değil; Ortadoğu’nun merkezinde, tarihsel kökleri derin bir iş birliğinin küresel dengeleri yeniden şekillendiren yeni bir mimari girişimidir. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO), İngiliz enerji devi BP’nin operatörlüğünü yaptığı Kerkük petrol sahalarına ortak olması ve gündeme gelen günlük 1 milyon varil kapasiteli iş birliği, bu yeni dönemin en somut ve iddialı nişanesidir.

 ​Üretim Eksenli Yeni Bir Vizyon

​Yıllardır süregelen klasik boru hattı işletmeciliği modelinin yerini, artık üretim ortaklığı alıyor. TPAO’nun %15’lik hisseyle konsorsiyuma dahil olması, Türkiye’nin enerji arz güvenliğinde alıcı konumundan üretici konumuna geçişini simgeliyor. Kerkük gibi zengin hidrokarbon havzalarında doğrudan söz sahibi olmak, Ankara’nın enerji oyununda elini güçlendirirken, Irak’ın da altyapısını modernize etmesine olanak tanıyor. 

 Bu anlaşma ile birlikte ​ Ortadoğu’da dengeler değişecek  ​Bu ortaklık, Ortadoğu’daki statükoyu sarsacak potansiyele sahip. Irak, Türkiye ile kurduğu bu güçlü enerji köprüsü sayesinde Batı pazarlarına daha güvenli ve doğrudan erişim sağlarken, bölgesel aktörler üzerindeki bağımlılığını optimize ediyor. Türkiye’nin bu sahada varlık göstermesi, bölgede istikrarı destekleyen bir gücün daha aktif rol alması demektir. Bu durum, Kerkük-Ceyhan hattını sadece bir petrol yolu değil, bölgenin enerji güvenlik koridoru haline getirerek, farklı bölgesel güç odaklarının rekabetini yeni bir zemine taşıyacaktır.

 Bu anlaşma  ​Avrupa için Türkiye-Irak hattı, Rusya ve diğer tedarikçilere olan bağımlılığın kırılabileceği hayati bir alternatif enerji kapısıdır. Enerji arz güvenliğini çeşitlendirmek isteyen Avrupa başkentleri için, Türkiye’nin garantörlüğünde gerçekleşen böyle bir akış, sürdürülebilir bir nefes borusu demektir.

​

 Küresel petrol piyasasında hatırı sayılır paya sahip olan Rusya, Irak’ın Türkiye üzerinden dünyaya açılan bu yeni kapasitesini yakından izleyecektir. Türkiye’nin kendi ihtiyacını karşılama ve bölgedeki üretimde aktif rol alma hedefi, Rusya’nın Türkiye pazarındaki ağırlığını dengeleyecek bir unsur olarak görülebilir. Ancak bu, bölgeyi bir çatışma alanına değil, daha rekabetçi bir enerji piyasasına dönüştürme potansiyeli taşıyor.

 ​Bu anlaşma Tarihi bir adımdır 

sadece petrol sevkiyatı değil; Türkiye’nin enerjide tam bağımsızlık vizyonunun en somut göstergesidir. Kerkük’ün petrolü, Türkiye’nin stratejik vizyonu ile birleştiğinde; oyunun kuralları yeniden yazılıyor. Ankara ve Bağdat bu denklemi kurarken, biz de bu değişimleri enerji editörü refleksiyle takip etmeye devam edeceğiz.

Yunan İşgalleri ve Lozan’ın 59. Maddesi

İsmail Cingöz

Giriş

Tarih, milletlerin yalnızca zaferlerini, kahramanlıklarını ve uğradıkları haksızlıkları kaydeden bir hafıza alanı değildir. Aynı zamanda devletlerin ve toplumların kendi geçmişleriyle ne ölçüde yüzleşebildiğini gösteren önemli bir zemindir. Ancak Türk-Yunan ilişkileri söz konusu olduğunda tarihî hadiselerin zaman zaman güncel siyasetin ihtiyaçları doğrultusunda seçici biçimde ele alındığı; bir tarafın yaşadığı acılar sürekli gündemde tutulurken diğer tarafın maruz kaldığı hadiselerin aynı ölçüde hatırlanmadığı görülmektedir.

Nitekim Yunanistan, Pontus ve Küçük Asya Rumlarına ilişkin “soykırım” iddialarını uzun yıllardır resmî hafıza politikasının bir parçası hâline getirirken, Balkan Savaşları sırasında Türk ve Müslümanların maruz kaldığı şiddet ile 1919-1922 yılları arasında Yunan ordusunun Anadolu’da gerçekleştirdiği savaş hukuku ihlalleri Yunan resmî söyleminde aynı yoğunlukta yer almamaktadır.[1]

Temmuz 2026’da bir Yunan akademisyenin kendi devlet televizyonundan yaptığı dikkat çekici çıkış ise bu tek taraflı tarih anlatısının Yunanistan içerisinde de sorgulanabileceğini göstermiştir.

Yunan Akademisyenden Tarihle Yüzleşme Çağrısı

Panteion Üniversitesi akademisyenlerinden siyaset bilimci Prof. Dr. Thanasis Diamantopoulos, Fransa’nın 14 Temmuz Millî Günü dolayısıyla gerçekleştirilen askerî geçit töreninin Yunan devlet televizyonu ERT’deki yayını sırasında toplumların kendi tarihlerindeki suçlarla yüzleşebilmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Fransa’nın Cezayir’deki uygulamaları ve Vichy yönetiminin Yahudilerin sürgünündeki rolüyle yüzleşmesini, Sovyetler Birliği’nin ise Gorbaçov döneminde Katyn suçunu kabul etmesini örnek gösteren Diamantopoulos, ardından şu soruyu yöneltmiştir:

“Yunan devleti, Yunan ordusunun Küçük Asya’da işlediği suçları ne zaman resmen tanıyacaktır?”

Diamantopoulos, Müslüman kadınlarına yönelik kitlesel tecavüzlerden, öldürmelerden ve askerlerin subayların hoşgörüsü altında gerçekleştirdiğini ileri sürdüğü ağır uygulamalardan söz etmiş; değerlendirmesini Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesine dayandırmıştır.[2]

Burada kavramsal bir ayrım yapmak gerekir. Diamantopoulos’un açıklamasını “Yunan akademisyen Anadolu’da soykırım yaptık dedi” şeklinde aktarmak akademik açıdan doğru değildir. Zira “soykırım” kelimesini kullanmamış; Yunan ordusunun Anadolu’da işlediği suçlardan ve bunlarla yüzleşilmesi gerektiğinden bahsetmiştir.

Açıklamayı dikkat çekici kılan temel husus da budur. Yunan resmî hafızasının ağırlıklı olarak kendi mağduriyetini merkeze aldığı bir ortamda, Yunan bir akademisyen kendi devlet televizyonunda Yunan ordusunun Anadolu’daki eylemlerini tartışmaya açmış ve kendi devletini yüzleşmeye davet etmiştir.

Peki yüzleşilmesi istenen tarihî arka plan nedir?

Balkan Savaşları: Anadolu’ya Taşınan Acı Hafıza

Türk-Yunan tarihindeki şiddet sarmalını yalnızca 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıkan Yunan askerleriyle başlatmak tarihsel arka planı eksik bırakacaktır.

1821 Yunan İsyanı sonrasında şekillenen ve zaman içerisinde “Megali İdea” olarak siyasi bir hedefe dönüşen Yunan yayılmacılığı, Osmanlı Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte Girit’ten Makedonya’ya, Mora’dan Epir’e, Ege adalarına ve nihayet Anadolu’ya uzanan bir çizgide etkili olmuştur.

1912-1913 Balkan Savaşları bu bakımdan önemli bir kırılma noktasıdır. Osmanlı Devleti’nin Balkan topraklarının büyük bölümünü kaybetmesi yalnızca siyasi sınırların değişmesi anlamına gelmemiş; Türk ve Müslüman nüfus açısından katliam, yağma, zorla yerinden edilme ve kitlesel göçlerle sonuçlanan büyük bir insani felaketi de beraberinde getirmiştir.

1914 yılında yayımlanan Carnegie Uluslararası Komisyonu Raporu, Balkan Savaşları sırasında Makedonya’daki Türk ve Müslüman nüfusun Yunan, Bulgar ve Sırp orduları ile yeni yönetimler altında maruz kaldığı şiddet ve kötü muamele vakalarını kayda geçirmiştir.[3]

Raporda farklı tarafların işlediği suçların yer alması önemlidir. Bu nedenle 1912’den 1922’ye uzanan dönemi değişmeyen tek bir politikanın kesintisiz uygulanması şeklinde değil; Megali İdea, toprak genişlemesi, milliyetçilik, demografik mücadele ve giderek sertleşen karşılıklı şiddetin tarihsel sürekliliği içerisinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.[4]

Birinci Dünya Savaşı sonrasında Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos’un Batı Anadolu talepleri Paris Barış Konferansı’nın gündemine taşınmış ve Balkanlarda genişleyen Megali İdea bu defa Anadolu’ya yönelmiştir.

15 Mayıs 1919: İzmir’de İşgal ve Şiddetin Başlangıcı

Yunan birlikleri, İtilaf Devletleri kararları doğrultusunda 15 Mayıs 1919 sabahı İzmir’e çıkmıştır.[5] İşgali inceleyen İngiliz, Fransız, İtalyan ve Amerikan temsilcilerden oluşan Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Aydın Vilayeti ve özellikle İzmir’deki iç güvenlik durumunun Yunan askerî çıkarmasını gerektirmediği sonucuna ulaşmış; çıkarmadan önce Hristiyanlara yönelik beklenen bir katliam tehdidinin doğrulanmadığını belirtmiştir.[6]

Türk millî hafızasında gazeteci Hasan Tahsin’in Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkarak öldürülmesi, işgale karşı silahlı direnişin sembolü hâline gelmiştir. Bununla birlikte 1919 Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Konak Meydanı civarında ilk ateşin kim tarafından açıldığını kesin biçimde belirleyememiştir.[7] Türk kaynakları da ilk kurşunu atan hakkında benzer ifadeler yer vermektedir.

Nitekim 15 Mayıs 1919 tarihinde gerçekleşen İzmir’in Yunan birliklerince işgali, Türk Ulusal Mücadelesi’nin simgesel eşiklerinden birini oluştursa da işgalin ilk anlarında atılan ve direnişin sembolü hâline gelen "ilk kurşun" eyleminin faili, biçimi ve mekânsal detayları hususunda tarihî literatürde tam bir mutabakat sağlandığını söylemek güçtür. Millî hafızada ve yaygın tarih anlatısında söz konusu eylemin faili olarak Hukuk-ı Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin (Gerçek ismi Osman Nevres) ismi öne çıksa da döneme ait belge, tanıklık ve raporlar farklı olasılıklara işaret etmektedir. Nitekim dönemin resmî kayıtlarında ve tanık beyanlarında ilk ateşin Saatçi Aziz Efendi, Germencikli İbrahim, Arap Rasim, Türk subayları, hatta provokasyon amaçlı bir Rum kışkırtıcı ya da Vali İzzet Bey'in raporunda belirtildiği üzere doğrudan bir Yunan askeri tarafından açılmış olabileceği iddia edilmektedir. Mıntıka Müfettişi Yüzbaşı Ziya Bey’in raporunda Hasan Tahsin’in Kordon’da şehit edildiği doğrulanmakla birlikte, ilk kurşunu onun sıktığına dair kesin bir veri sunulmamaktadır. İşgal öncesinde halkın bir kısmının askerî mühimmat depolarını basarak silahlanması şehirde kontrolsüz direniş odakları oluşturmuş, Pasaport Mevkiinden başlatılan işgal yürüyüşü sırasında yaşanan kaos ortamı da olayın kesin tespitini zorlaştırmıştır. Öte yandan, literatürde yer alan ve ilk kurşunun Kemeraltı girişindeki Askerî Otel’den atıldığını veya eylemcilerin yere çökerek nişan aldığını öne süren anlatılar, olayın cereyan ettiği Konak bölgesinin coğrafi gerçekliği ve yaşanan anlık panik ortamı göz önüne alındığında tarihsel açıdan temelsiz kalmaktadır. Sonuç olarak, İzmir’in işgali esnasında atılan ilk kurşun simgesel olarak Hasan Tahsin ismiyle özdeşleşmiş olsa da tarihsel belgeler, olayın faili ve mekânsal detayları hususunda kesinleşmemiş noktaların varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.[8][9][10]

Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu’nun, ilk ateşin ardından yaşananlara ilişkin tespitleri ise oldukça açıktır. Rapora göre Yunan askerleri Konak Meydanı çevresinden kışla ve hükûmet konağına yoğun ateş açmış; esir alınan Osmanlı subayları, askerleri ve devlet görevlileri Patris adlı gemiye götürülürken kötü muameleye uğramış, soyulmuş ve bazıları katledilmiştir.[11]

Komisyon, 15 Mayıs ve takip eden günlerde yaklaşık 2.500 kişinin keyfî şekilde tutuklandığını, bunların arasında 14 yaşından küçük çocukların da bulunduğunu; çok sayıda tutuklunun kötü muamele gördüğünü ve soyulduğunu tespit etmiştir.[12]

Raporda ayrıca Türk halkına ve evlerine yönelik yaygın şiddet ve yağma olayları, kadınlara yönelik cinsel saldırılar ve cinayetler kayda geçirilmiş; Yunan askerlerinin de eylemlere katıldığı ve askerî makamların müdahalede geciktiği belirtilmiştir.[13] Aynı raporda 15 Mayıs günü Türkler arasında ölü ve yaralı toplamının yaklaşık 300-400 kişi olduğu tahmin edilmiştir.[14]

Bunlar yalnızca Türk tarih yazımında ve millî hafızasında yer alan anlatılar değildir; ABD, İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcilerinin katıldığı uluslararası bir soruşturmanın da tespitleridir.

İşgal Anadolu’ya Yayılıyor

İzmir’in işgalinden sonra Yunan kuvvetleri Batı Anadolu’nun iç kesimlerine doğru ilerlemiştir. Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Yunan Yüksek Komiserliği’nin kendisine tanınan sınırların dışına çıkarak Aydın’ın işgaline ve Manisa-Turgutlu istikametindeki askerî müdahalelere izin verdiğini kaydetmiştir.[15]

Komisyon ayrıca silahlı Rum sivillerin Yunan birliklerine yardım bahanesiyle yağma ve çeşitli aşırılıklara girişmelerine Yunan komutanlığının müsamaha göstermesini hata olarak değerlendirmiştir.[16] Böylece mesele yalnızca İzmir’in işgali olmaktan çıkmış, Anadolu’nun iç kesimlerine doğru genişleyen askerî harekâtın sivil nüfus üzerindeki sonuçları hâline gelmiştir.

Yalova-Gemlik: Uluslararası Komisyonun “Sistematik Plan” Tespiti

Yunan işgal döneminin en önemli belgelerinden biri, 1921 yılında Yalova ve Gemlik bölgesinde incelemeler yapan Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu’nun raporudur.

İngiliz Parlamentosuna sunulan Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula başlıklı belge, hadiseleri yerinde inceleyen uluslararası bir heyetin tespitlerini içermektedir.[17]

Raporda ziyaret edilen Türk köylerinin büyük bölümünün terk edilmiş olduğu; çoğunun yağmalanıp yakıldığı ve halkın dağlara veya başka bölgelere dağıldığı belirtilmiştir. Kapaklı ve Karacaali gibi köylerde savunmasız yaşlıların ve kadınların öldürüldüğü doğrudan tespit edilmiştir.[18]

Komisyon, Türk makamlarınca bildirilen bazı aşırı vahşet iddialarının tamamını doğrulayamadığını da açıkça kaydetmiştir.[19] Buna karşılık Türk köylerinin yakılması ve yağmalanmasının sistematik bir nitelik gösterdiği, Yunan ve Ermeni silahlı grupların eylemlerine Yunan düzenli birliklerinin de katıldığı belirtilmiştir.[20]

Daha önemlisi, Komisyon Yunan ordusunun işgalindeki Yalova-Gemlik bölgesinde Türk köylerinin yok edilmesine ve Türk nüfusunun ortadan kaldırılmasına yönelik sistematik bir plan bulunduğu kanaatine varmıştır.[21]

Aynı rapor Kemalist kuvvetler ve grupların bazı Hristiyan yerleşimlerine yönelik ağır suç ithamlarını da kaydetmiştir.[22] Bu ayrıntı, raporun yalnızca tek bir tarafın suçlarını kayda geçiren siyasi bir metin değil, karşılaştığı farklı ihlalleri belgeleyen bir inceleme olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

1922: Askerî Yenilgi ve Geri Çekilirken Bırakılan Anadolu

26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yunan Anadolu harekâtının askerî sonunu hazırlamıştır. Yunan ordusunun İzmir istikametindeki geri çekilişi sırasında Batı Anadolu’da çok sayıda yerleşim yeri ağır tahribata uğramıştır.

Bu konuda dikkat çekici belgelerden biri ABD Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın raporudur. Park, Yunan ordusunun çekilmesinden sonra Menemen, Manisa, Turgutlu, Salihli ve Alaşehir hattında incelemeler yapmış; gözlemlerini 11 Nisan 1923 tarihinde ABD Dışişleri Bakanlığına göndermiştir.[23]

Park’ın raporu üzerinde yapılan akademik inceleme, söz konusu bölgelerdeki yıkımı Türk makamlarının verdiği bilgiler ve yerel tanıklıklarla karşılaştırarak kayda geçirmektedir.[24] Manisa, Turgutlu, Salihli ve Alaşehir’deki tahribat, askerî yenilginin yalnızca cephede kalmadığını; geri çekilme güzergâhındaki sivil yerleşimlerin de ağır bedel ödediğini göstermektedir.

İzmir yangını gibi faili ve gelişimi tarih yazımında tartışmalı olan hadiseleri, Batı Anadolu’nun iç kesimlerindeki belgelenmiş tahribatla birbirine karıştırmamak gerekir. Tarihî tezlerin gücü, tartışmalı hadiseleri kesin hüküm hâline getirmekten değil, doğrulanabilir belgeleri öne çıkarmaktan gelmektedir.

Lozan’ın 59. Maddesi: Hukuki Bir Kayıt

24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesi, tartışmanın en önemli hukuki dayanaklarından biridir.

59. maddede Yunanistan, Yunan ordusu veya yönetiminin Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemlerinden kaynaklanan zararları tazmin etme yükümlülüğünü kabul etmektedir. Türkiye ise Yunanistan’ın savaş sonrasındaki mali durumunu dikkate alarak tazminat taleplerinden vazgeçmiştir.[25]

Bu hüküm son derece önemlidir.

Yunan ordusunun Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemler gerçekleştirdiği hususu yalnızca Türk tarih yazımında ileri sürülen bir iddia değildir; 1923 yılında tarafların imzaladığı uluslararası bir barış antlaşmasına girmiş hukuki bir kayıttır.

Prof. Dr.  Diamantopoulos’un 2026 yılında ERT ekranlarından 59. maddeyi hatırlatması da bu nedenle dikkat çekicidir. Belge yüz yılı aşkın süredir oradadır.

Tartışılması gereken, belgenin varlığı değil; Yunan kolektif hafızasında neden yeterince görünür olmadığıdır.

Tek Taraflı Hafıza Barış Üretebilir mi?

Yunanistan 1994 yılında kabul ettiği mevzuatla 19 Mayıs’ı Pontus Rumlarına ilişkin anma günü hâline getirmiş ve bu yöndeki iddiaları resmî söylemin bir parçası yapmıştır.[26]

Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı ise 19 Mayıs 2026 tarihli açıklamasında bu iddiaları reddetmiş; Yunan ordusunun Batı Anadolu’daki savaş suçlarının Müttefik Devletler Tahkikat Komisyonu raporlarında belgelendiğini ve Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesinde kayıt altına alındığını hatırlatmıştır.[27]

Türk-Yunan tarih tartışmasının temel sorunlarından biri burada ortaya çıkmaktadır.

Hiç şüphesiz Balkan Savaşlarından Millî Mücadele’nin sonuna kadar geçen uzun savaş döneminde farklı topluluklardan çok sayıda sivil ağır acılar yaşamıştır. Bu acılardan birini diğerini inkâr etmek için kullanmak tarih biliminin amacı olamaz.

Ancak bir devlet kendi toplumunun yaşadığı acıları uluslararası siyasetin sürekli gündemine taşırken, kendi ordusunun başka bir toplum üzerinde gerçekleştirdiği ve uluslararası soruşturma raporları ile Lozan Antlaşması’nda karşılığı bulunan eylemlerini kamusal hafızasının dışında bırakıyorsa burada ciddi bir tarihsel asimetri ortaya çıkmaktadır.

Prof. Diamantopoulos’un çıkışını önemli kılan husus da budur.

Sonuç: Yüzleşme Geçmişi Değil, Geleceği İlgilendirir

1912-1913 Balkan Savaşlarından 15 Mayıs 1919 İzmir işgaline, Yalova-Gemlik hadiselerinden 1922’de Batı Anadolu’daki geri çekilme tahribatına ve nihayet Lozan’ın 59. maddesine kadar uzanan süreç; Türk-Yunan ilişkilerinin yalnızca Yunan mağduriyetini merkeze alan tek yönlü bir tarih anlatısıyla açıklanamayacağını göstermektedir.

Üstelik elimizde yalnızca Türk belgeleri bulunmamaktadır.

1914 tarihli Carnegie Uluslararası Komisyonu Raporu vardır. Rapor Carnegie Endowment for International Peace tarafından Publication No. 4 olarak yayımlanmış; Library of Congress’te DR46.I6, LCCN sisteminde 14013317, Open Library’de OL7075009M, Internet Archive’da reportofinternat00inteiala tanımlayıcısıyla kayıt altına alınmıştır.[28]

1919 tarihli Müttefiklerarası İzmir Tahkik Komisyonu Raporu vardır. Belge, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Volume IX serisi içerisinde “Appendix A to HD–878” başlığıyla yayımlanmıştır.[29]

1921 tarihli Yalova-Gemlik ve İzmit Yarımadası Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu Raporu vardır. Resmî belge kimliği Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478’dir. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi’nde B.I/6114, Open Library’de OL14038449M, Internet Archive’da reportsonatrocit00interich, Project Gutenberg’de eBook No. 73839 numarasıyla kayıtlıdır.[30]

Arnold J. Toynbee’nin Anadolu’daki gözlem ve incelemeleri vardır.[31]

ABD Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın 11 Nisan 1923 tarihli raporu vardır. Rapora ilişkin akademik çalışmada arşiv numarası NARA 767.68116/34 olarak gösterilmektedir.[32]

Ve nihayet Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesi vardır.[33]

Dolayısıyla bugün sorulması gereken mesele, “Yunan ordusu Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemlerde bulundu mu?” sorusunun ötesine geçmiştir.

Asıl soru şudur:

Yunanistan, kendi toplumunun tarihî acılarını dünyaya anlatırken Türk ve Müslüman halkın yaşadığı acıları da aynı tarihsel vicdan ve cesaretle değerlendirebilecek midir?

Tarihle yüzleşmek bir milleti küçültmez. Aksine bir toplumun kendi tarihindeki karanlık sayfaları konuşabilmesi, tarihsel ve demokratik olgunluğunun göstergesidir.

Bu nedenle Prof. Thanasis Diamantopoulos’un Yunan devlet televizyonundan yükselen sözleri, yalnızca geçmişe yönelik bir tartışma olarak görülmemelidir. Bu çıkış, gelecekte ortak bir tarih dili kurulabilmesi için değerlendirilmesi gereken bir çağrıdır.

Zira kalıcı Türk-Yunan barışı; taraflardan birinin sürekli suçlandığı, diğerinin ise yalnızca mağduriyetlerinin hatırlandığı seçici bir tarih anlayışı üzerine kurulamaz.

Tarih unutularak değil, bütün yönleriyle anlaşılabildiğinde barışın hizmetine girebilir.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTURK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Greeks of Minor Asia and Pontus”, Yunanistan Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gr/en/foreign-policy/foreign-policy-issues/issues-of-greek-turkish-relations/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos/greeks-of-minor-asia-and-pontus/ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[2] Panagiotis Liakos, “Στην ΕΡΤ τα ‘εγκλήματα’ του Ελληνικού Στρατού!”, Dimokratia, 15.07.2026, https://www.dimokratia.gr/apopseis/720801/stin-ert-ta-egklimata-toy-ellinikoy-stratoy/ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[3] Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Washington D.C., 1914, Division of Intercourse and Education, Publication No. 4; Library of Congress Sınıflaması: DR46 .I6; LCCN: 14013317; Open Library: OL7075009M; Internet Archive: reportofinternat00inteiala, https://archive.org/details/reportofinternat00inteiala (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[4] Carnegie Endowment for International Peace, a.g.e.

[5] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek Occupation of Smyrna and Adjacent Territories”, Constantinople, 07.10.1919, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IX, Appendix A to HD–878, Office of the Historian, U.S. Department of State, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv09/d3 (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[6] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Statement of Facts Which Have Arisen Since the Occupation and Which Have Been Established During the Inquiry Between August 12 and October 6, 1919”, 07.10.1919, a.g.r.

[7] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 11.

[8] Mithat Kadri Vural, “Hasan Tahsin ve “İlk Kurşun Üzerine Bir Literatür Analizi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C 34, S 1, 2019, s. 281-310. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egetid/article/596151⁠ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[9] Çınar Atay, “İzmir İşgalinin Başlangıcı ve Sonu 2-15 Mayıs 1919 ve 9-13 Eylül 1922”, Mora Katliamı ve Anadolu'da Yunan Mezalimi Sempozyumu 15-16 Kasım 2021 Bildiriler Kitabı, ed. Neşe Özden, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024, s. 478-480.

[10] Hüseyin Alpaslan, Millî Mücadele Döneminin Mihenk Taşları, Gece Kitaplığı, 2021, s. 25-30.

[11] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 12-13.

[12] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 14.

[13] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 15.

[14] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 16.

[15] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 20.

[16] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 22.

[17] Inter-Allied Commission of Enquiry, Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, London, His Majesty’s Stationery Office, 1921, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478; Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Yer No: B.I/6114; Open Library: OL14038449M; Internet Archive: reportsonatrocit00interich; Project Gutenberg eBook No: 73839, https://www.gutenberg.org/files/73839/73839-h/73839-h.htm (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[18] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., 23.05.1921, Bölüm 6 (a)-(c).

[19] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(c).

[20] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(j).

[21] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 7.

[22] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(g)-(i).

[23] Elçin Yılmaz, “İzmir Amerikan Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın Yunanların Gerçekleştirdiği Tahribata İlişkin Raporu”, Journal of History School/Tarih Okulu Dergisi, S. 62, 2023, s. 29-50. Çalışmada James Loder Park’ın 11.04.1923 tarihli raporunun arşiv numarası NARA 767.68116/34 olarak gösterilmektedir, https://www.researchgate.net/publication/369645179_IZMIR_AMERIKAN_KONSOLOS_YARDIMCISI_JAMES_LODER_PARK%27IN_YUNANLARIN_GERCEKLESTIRDIGI_TAHRIBATA_ILISKIN_RAPORU (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[24] Elçin Yılmaz, a.g.m., s. 29-50.

[25] Treaty of Peace with Turkey Signed at Lausanne, 24 July 1923, Article 59, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gov.tr/lausanne-peace-treaty-part-ii_-financial-clauses.en.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[26] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Greeks of Minor Asia and Pontus”, a.g.k.

[27] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “No: 95, 19 Mayıs 2026, Yunanistan’da 19 Mayıs 2026 Tarihinde Düzenlenen Bazı Etkinlikler ve Yapılan Açıklamalar Hk.”, 19.05.2026, https://www.mfa.gov.tr/no_-95_-yunanistan-da-19-mayis-2026-tarihinde-duzenlenen-bazi-etkinlikler-ve-yapilan-aciklamalar-hk.tr.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[28] Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Division of Intercourse and Education, Publication No. 4, Washington D.C., 1914; Library of Congress Sınıflaması: DR46 .I6; LCCN: 14013317; Open Library: OL7075009M; Internet Archive: reportofinternat00inteiala, https://archive.org/details/reportofinternat00inteiala (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[29] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek Occupation of Smyrna and Adjacent Territories”, Constantinople, 07.10.1919, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IX, Appendix A to HD–878, Office of the Historian, U.S. Department of State, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv09/d3 (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[30] Inter-Allied Commission of Enquiry, Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478, His Majesty's Stationery Office, London, 1921; Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Yer No: B.I/6114; Open Library: OL14038449M; Internet Archive: reportsonatrocit00interich; Project Gutenberg eBook No. 73839, https://www.gutenberg.org/files/73839/73839-h/73839-h.htm (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[31] Arnold J. Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey: A Study in the Contact of Civilisations, Constable and Company Ltd., London, 1922; Open Library: OL23359265M; Internet Archive: westernquestioni00toynrich; LCCN: 22017606, https://archive.org/details/westernquestioni00toynrich⁠ (Erişim Tarihi: 29.07.2026). Ayrıca bkz. mevcut Wikimedia Commons bağlantısı.

[32] Elçin Yılmaz, “İzmir Amerikan Konsolos Yardımcısı James Loder Park'ın Yunanların Gerçekleştirdiği Tahribata İlişkin Raporu”, Tarih Okulu Dergisi (Journal of History School), S. 62, 2023, s. 29-50. Yılmaz'ın çalışmasında James Loder Park'ın 11.04.1923 tarihli raporu NARA 767.68116/34 arşiv numarasıyla gösterilmektedir, https://www.researchgate.net/publication/369645179_IZMIR_AMERIKAN_KONSOLOS_YARDIMCISI_JAMES_LODER_PARK%27IN_YUNANLARIN_GERCEKLESTIRDIGI_TAHRIBATA_ILISKIN_RAPORU (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[33] Treaty of Peace with Turkey Signed at Lausanne, 24 July 1923, Part II, Financial Clauses, Article 59, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gov.tr/lausanne-peace-treaty-part-ii_-financial-clauses.en.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

BİZ ŞIMARTTIK. 

 HAK EDİYOR MUYUZ ?

Çok imkan verince evlatlar iyice azıyor. Evdeki yemeğe burun kıvırıyor, tencere yemeğini beğenmiyor. Gece yarısı canı çekiyor diye hazır yemek kapıda, hazır içecek buzdolabında. Giydiği kıyafeti bir kere giyip kenara atıyor. Doyduğu halde daha fazlasını istiyor, aldığı halde daha yenisini. Çünkü elinin altında hep var. Yokluğu görmediği için varlığın kıymetini bilmiyor. Ne versek az geliyor, ne yapsak yetmiyor.

Yakın zamanda iş böyle değildi. Öğretmenin çocuğu da, doktorun çocuğu da, mühendisin çocuğu da, memurun çocuğu da aynı sofraya otururdu. Tarlada çalışan da vardı, bahçede babanın yanında domates toplayan da. Hayvancılık yapan da vardı, kamu dairesinde babasına dosya taşıyan da. Balığa giden babasının yanında oltasını tutan, ağını çeken çocuk da vardı. Okuldan gelince çantasını bırakır, ödevini yapar, sonra evin işine el atardı. Hem okurdu hem üretirdi. Hem başarılı olurdu hem de terin ne demek olduğunu bilirdi. Elmayı kendisi soyardı, parasını kendi biriktirirdi. Bir lokmanın, bir kalemin, bir ayakkabının arkasında emek olduğunu bilirdi.

Şimdi ise hiçbir şeye dokunmadan büyüyen bir nesil var. Aman oğlum üşümesin diye her istediği alınıyor. Aman kızım yorulmasın diye elması soyulup dilimlenip önüne gidiyor. Hiçbir iş yapmadan, hiçbir şeye el sürmeden, sadece isteyerek büyüyorlar. Sonra da aynı el daha fazlasını istiyor. Çünkü zorlanmadı, beklemedi, kaybetmedi. Hazır gelenin kıymeti olmuyor.

Bu kötülük olsun diye değil. Sevdiğimizden, kıyamadığımızdan böyle oldu. Ama sevgiyi şımartmakla karıştırınca ölçü kaçıyor. Yakın zamanın emeğiyle bugünün imkânını dengelemek lazım. Çocuğa her şeyi vermek değil, bazı şeyleri kendi kazanmayı öğretmek lazım. Yoksa sofradakiyle yetinmeyen, elindekiyle yetinmeyen, hayattakiyle yetinmeyen bir kuşak çıkar ortaya.

Biz verdikçe azdılar.  

Biz kolaylaştırdıkça zorlaştılar. Biz düşmesinler diye önlerini açtıkça, yürümeyi unuttular. 

Artık soru şu değil, ne istiyorlar. Soru şu, neyi hak ediyorlar. 
Çok katkı koyarsan özü bozulur. Az ama öz olunca hem kıymetli olur hem kalıcı olur. Hem evlatta hem işte hem hayatta.

EVLİLİK ÜZERİNE

Evlilik, birbirinden farklı iki insanın aynı hayatı paylaşmaya karar vermesidir. Ancak bu yolculukta bazı sorunlarla karşılaşılması da doğaldır. Bu sorunların en önemlilerinden biri, kişilik çatışmalarıdır.

Evlilikte karşınıza çıkabilecek en önemli zorluklardan biri, eşlerin kişilik farklılıklarıdır. Bu farklılıklar doğru yönetilemediğinde, zamanla birçok problemin temelini oluşturabilir.

Hepimiz hayat boyunca edindiğimiz deneyimler, eğitimimiz ve yaşadıklarımızla kişiliğimizi şekillendiririz. Kendimize bir yön, yaşamımıza bir yol çizeriz. Eğer kendimizi; hatalarımızı, eksiklerimizi, güçlü ve zayıf yönlerimizi kabul edebiliyor ve iç dünyamızda sürekli bir çatışma yaşamıyorsak, ruhsal açıdan dengeli olduğumuzu söyleyebiliriz.

Kendi kusurlarımızı ve farklılıklarımızı kabul ettiğimiz gibi, evleneceğimiz kişiyi de olduğu hâliyle kabul etmeyi öğrenmemiz gerekir.

Bunu başaramadığımızda, sürekli eşimizi değiştirmeye çalışırız. Oysa değiştirme çabası, zamanla evliliğin en yıpratıcı sorunlarından birine dönüşebilir.

Eşinizden sizin gibi düşünmesini, sizin gibi davranmasını ya da sizin gibi hissetmesini bekleyemezsiniz. Çünkü o, farklı bir ailede, farklı bir kültürde ve farklı yaşam deneyimleri içinde yetişmiştir. Tıpkı sizin gibi onun da kendine özgü değerleri, inançları ve alışkanlıkları vardır.

Birbirinizi ne kadar severseniz sevin, evliliğin içinde uygulanan değişim baskısı çoğu zaman ters etki oluşturur. Eğer evlenmeyi düşündüğünüz kişiyi olduğu gibi kabul etmezseniz, zamanla hem eşiniz hem de siz yıpranır, ilişkiniz huzurunu kaybeder.

Kişilik çatışmasının hâkim olduğu ilişkiler, çoğu zaman iki tarafın da kaybettiği bir mücadeleye dönüşür. Oysa evlilik; kazanmak değil, birlikte yürümeyi öğrenmektir.

Unutulmamalıdır ki sağlıklı ve uzun ömürlü evlilikler; sevgi kadar, karşılıklı anlayış, saygı ve kabullenme üzerine inşa edilir.

Her şey bütünün hayrına olsun. Eyvallah.

Hidayet ŞİŞKİN/ Kişisel Gelişim Danışmanı

hidayetsiskin@hotmail.com 

SARAYKENT’TE ŞİİR ŞÖLENİ

Hani derler ya; “Ekmeğini ekmekçiye ver, bir ekmekte üste ver” diye.

Bu cümleden hareketle söylemem gerekirse, Yozgat’ın şirin ilçesi Saraykent’te yapılan “Saraykent 1. Ulusal Şiir Şöleni” fevkalade muhteşemdi. Haricen bir emek ve yürek mahsulü olduğu belliydi.

Gönül insanı ve aynı zamanda şairlik yönü ağır basan Belediye Başkanı Ahmet Köroğlu ile Gazeteci- şair Ahmet Süreyya DURNA’nın organizatörlüğünde icra edilen bu muhteşem şölen, yöre halkının unutamayacağı türden bir anıya dönüştü.

Misafirperverlik noktasında her türlü sosyal imkanların özveriyle sunulduğu centilmenlik tablosu, şairlerin dikkatinden kaçmadı. İlçeye bir gün önce teşrif eden şairler, kendilerine ayrılan konaklama mekânında dinlendikten sonra, sabahleyin “Saraykent Gölü” etrafında bulunan Millet Bahçesine ait sosyal tesislerde kahvaltıya katıldılar.

Genellikle Avrupa ülkelerinde çalışıp da temmuz ayında izne çıkan Saraykentlilerin gelenek hale getirdikleri göl kıyısı kahvaltısına, şairlerinde katılması kayda değer bir estantaneydi. Kendilerine mikrofon tutulan gurbetçilerimiz, ilçelerinde böyle bir etkinliğin tezahüründen memnuniyet duyduklarını beyanla üzerlerine düşen vazifeyi yerine getireceklerini söylediler.

Şairler, daha sonra topluca, tahsis edilen araçla şehrin odak noktalarını gezdiler. Termal tesislerinde havuza girdiler. Hüseyin Atak isminde dost canlı bir vatandaşın daveti üzerine çiftliğinde semaver çayı içtiler, elleriyle salatalık topladılar, dallardan şeftali koparttılar.

Başlangıçta göl kenarında yapılması düşünülen etkinliğin, soğuk ve yağmur ihtimaline karşı ilçe meydanlığına alınması halkın katılımını daha da artırdı.

Saat 20.00’de start verilen oluşumun açılış konuşmasını organizatör, Gazeteci-şair Ahmet Süreyya Durna yaptı.

Durna konuşmasında yalın bir ifadeyle; “Yıllardan beri yaptığı bu tür organizasyonlarda, Saraykent’i ayrı konumlandırdığını belirterek, her şeyiyle mükemmel bir organizasyondu” şeklinde memnuiyetini dile getirdi.

Saraykent Belediye Başkanı ve halk adamı Ahmet Köroğlu ise “Ülkenin her tarafından ilçesine teşrif eden şairleri ağırlamaktan dolayı son derece mutluluk duyduğunu ve bundan sonra da ilçe halkına aynı heyecanı yaşatacağını…” söyleyerek, bugünün önemini vurguladı. Ayrıca kendilerine ait okuduğu enfes şiirlerle kamuoyunda ve şairlerin nezdinde derin intibalar bıraktı. Ahmet Köroğlu; hakikaten de iyi bir şair olmanın ötesinde, mütevazi kişiliğiyle de öne çıkan bir pozisyon sergiledi.

Listede yer alan şairlerden sırasıyla; Şevki Kayaturan, Veysel Çakır, Şükrü Ünal, Hüseyin Uzel, Suzan Aydemir, Veli (Meşgul) İmir, Tayyar Yıldırım, Salih Sedat Ersöz, Ayşe Paslanmaz, Reşit

Bahtiyar, Hülya Çapar, Ahmet Süreyya Durna, Ömer Gündoğan, Mehmet Ali Karagöz ve İsa Kurt şiirlerini okudular.

Programın ortasında ve bitimine doğru Yozgatlı mahalli sanatçı Kelâmi Akdemir’in kendisine ait eserleri seslendirmesi de etkinliğe farklı bir boyut kazandırdı.

Ertesi günün sabahına ve yine aynı yerde yapılan kahvaltının ardından şairlere birer çıta balın yanında, çeşitli hediyeler verildi. Karşılıklı taltif ve temennilerden sonra şairler, geride, “hoş bir sada” bırakmanın hazzı ile memleketlerine uğurlandılar.

KISSADAN HİSSE – Hastaya Öğüt

Lokman aleyhisselam hikmetli ve güzel sözleriyle insanlara şifa dağıttığı gibi şifalı bitkilerden ilaç yaparak da insanlara şifa dağıtırdı..

Bu özelliğinden dolayı insanlar Ona ‘Lokman Hekim’ de derlerdi. Rivayete göre birgün Hz.Lokmana tedavi etmesi için devamlı ‘Bal’ yiyen ve Baldan başka bir şey yemeyen bir çocuk getirirler. Lokman aleyhisselam onların derdini dinledikten sonra şöyle dedi: “Şimdi siz gidin, kırk gün sonra gelin!” Çocuğun ailesi çocuklarını alırlar giderler ve kırk gün sonra tekrar gelirler. Lokman Hekim, çocuğa şöyle der: “Bak evladım, insan; Bal yemeden de yaşar. Balın azı faydalı, çoğu ise zararlıdır. Günde bir küçük kaşıktan fazla yeme. Bu söylediklerimi dene, bak göreceksin daha sağlıklı olacaksın!” Bu sözlerden sonra çocuğun ailesi biraz öfkeli, biraz da kızgın olarak Lokman Hekime şöyle derler; “Şimdi sen, kırk gün önce geldiğimizde sadece bu sözleri söylemek için mi bize; “Şimdi gidin kırk gün sonra gelin!” dedin? Bu sözleri o zaman söylesen olmaz mıydı? Hz. Lokman aileye döner ve yine şöyle der: “Şimdi siz gidin, bu dediklerimi uygulayın ve kırk gün sonra tekrar gelin!” Çocuğun ailesi biraz öfkeli, biraz da kızgın, Lokman Hekime şöyle der: “Şimdi sen bize yine diyorsun ki; “Şimdi gidin, kırk gün sonra yine gelin. Sen başka bir şey bilmezmisin. Bu nasıl hekimlik böyle?. Lokman aleyhisselam der ki; “Bunun cevabını inşaallah kırk gün sonra geldiğinizde vereceğim. Siz şimdi gidin dediklerimi uygulayın!” Onlar giderler, Lokman Hekimin dediklerini uygularlar ve kırk gün sonra tekrar gelirler. Lokman aleyhisselam, onlara sorar; “Nasıl, çocukta bir düzelme oldu mu?” Onlar; “Evet çocuğumuz devamlı Bal yemeyi terk etti.. Bu nasıl oldu? Biz anlayamadık.” Lokman aleyhisselam aileyi ayrı bir kenara çekti ve şöyle dedi: “Siz ilk geldiğinizde çocuğunuza bir tedavi tavsiyesinde bulunamadım. Çünkü, ben de her gün fazlaca Bal yiyordum. Bu nedenle ilk gelişinizde size kırk gün süre verdim ve o kırk gün içinde o tavsiyeyi ilk önce ben kendimde uyguladım ve anladım ki; “İnsan, az bal yiyerek daha sağlıklı oluyor. Ve tavsiyemi ona göre yaptım. Bak, tavsiyem işe yaramış ve çocuğunuz şifa bulmuş! Öyle değil mi! İnsan vereceği öğüdü, yapacağı tavsiyeyi önce kendi yaşamalı!” Bu kıssadan alınması gereken ders budur işte.

Bir insan, ister hekim/doktor, ister âlim, ister başka ünvanlı biri olsun; Eğer bir insan, birine herhangi bir konuda bir tavsiyede, öğütte bulunacaksa o şeyi önce kendisi yapmış, yaşamış ve faydasını görmüş olmalı ki, söylediği sözün ve yaptığı tavsiyenin faydası olsun. Yukardaki olayda Hz.Lokmanın, hasta olan o çocuğa verdiği öğüdü önce bizzat kendisi denemiş, yaşamış ve faydasını gördükten sonra tavsiyesini yapmış.. Burdan şunu anlıyoruz; insan birine öğüt verecekse, o öğüdü önce kendi nefsinde yaşamış ve faydasını görmüş olmalı ki, verdiği öğüt faydalı olsun... Yoksa yaşanmayan yalın öğütlerin bir faydası olmaz. Allah bu konuda insanları şöyle uyarır: “Ey iman edenler! siz kendiniz yapmadığınız şeyleri başkalarına ne diye söylüyorsunuz/öğütlüyorsunuz? Kendiniz yapmadığınız şeyleri başkasından istemeniz Allah katında büyük azab gerektiren bir iştir.” (Saf-2,3) Biliniz ki, her Anne-Baba veya her mü’min başkasına vereceği öğüdü veya tavsiyeyi önce kendi nefsinde yaşamış olmalı.. Günümüzde pekçok insan görürsünüz ki, onlar, başkalarına kulaktan duyma bol bol güzel öğütler verir, güzel mesajlar gönderir, ama kendisi o öğütlerin çoğunu nefsinde uygulamaz. Yani verdiği öğütleri kendisi yapmaz, Öyle olunca da verilen öğütlerin ve vaazların pek faydası olmuyor. Bu konuda Rabbimiz Allah bizleri şöyle uyarmaktadır: “Siz Kitabı (Kur’anı) okuduğunuz hâlde, insanlara iyiyi/iyiliği öğütleyip de kendinizi unuturmusunuz. Yoksa siz, bunun yanlış olduğunu bilmiyormusunuz? (Bakara-44) Bu bağlamda başkasına öğüt verip de verdiği öğütlere kendisi uymayanlar bilsinler ki, öyle öğütler insanlara fayda vermez. Bununla ilgili güzel bir atasözü var: “Ele verir talkını (öğüdü) kendi yutar salkımı. (haram lokmayı)

Eğer insanlar/müslümanlar yaşadıkları toplumda huzur ve barış istiyorlarsa, dostluk ve kardeşlik istiyorlarsa, iyilik ve şifa görmek istiyorlarsa, Fazilet ve Takvâ arıyorlarsa; Lokman aleyhisselam gibi öğütleri önce kendisi yaşamalı. Lokman aleyhisselamın, oğluna ve diğer insanlara verdiği öğütlerin tamamı Lokman aleyhisselamın hayatında bizzat yaşadığı ilahi ahlak ilkeleriydi... Bu nedenle onun verdiği öğütler şifa oluyordu. Sevgili dostlar, verdiğimiz öğütlerin ve tavsiyelerin tesirli ve etkili olmasını istiyorsak, o öğütleri önce kendi nefsimizde yaşayalım.

Sonra öğüt verelim.

Biliniz ki, eylemli öğütler, yani uygulamalı öğütler, sözlü öğütlerden daha etkili, daha tesirli ve daha feyizli olur. Unutmaayın! Kır Atın yanında duran, ya huyundan ya suyundan. Üzüm üzüme baka baka kararır, tatlanır.

(muallimosman)

ÇALIŞIP KAZANMAK İBÂDET OLUR

İbâdetler on kısımdır. Dokuz kısmı helâl kazanmaktır. Bir kısmı da bildiğimiz  bütün ibâdetlerdir. O hâlde helâl kazanmaya çalışmalıdır. İbâdetlerin kabul olması, helâl lokmaya bağlıdır.

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki: (Allahü teâlâ güzeldir. Yalnız güzel yapılan ibâdetleri kabul eder.

(Cenab-ı Hakk; ‘Helâl yiyiniz ve sâlih, iyi işler yapınız! buyurmaktadır.)

(Uzak yoldan gelmiş, saçı sakalı dağılmış, yüzü gözü toz içinde bir kimse, ellerini uzatıp duâ ediyor. ‘Ya Rabbi!’ diye yalvarıyor. Hâlbuki yediği haram, içtiği haram, gıdası hep haram. Bunun duâsı nasıl kabul olur?)

Yani haram yiyenin duâsı kabul olmaz. İşte haramı, helâlı bilmeyen, bunları birbirinden ayıramayan, haramdan kurtulamaz, ibâdetleri boşuna gider.

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki: (Helal kazanmak her Müslümana farzdır.)

(İlim öğrenmek her Müslümana farzdır.) 

Bâzı âlimler, bu ikinci hadîs-i şerîfteki ilimden murat da; “Helâl ve haram ilmidir.” demişlerdir. Helâl kazanmak için, helâli ve haramı öğrenmek lâzımdır.

İmam-ı a’zam Ebû Hanife hazretlerine, birisi gelerek;

“Vakitlerimi ibâdetle geçirmek istiyorum. Bana bir şey yaz da hep onu yapayım.” dedi. 

İmâm-ı a’zam hazretleri, birkaç gün içinde alışveriş bilgilerini yazıp o adama verince;

“Bu bilgiler tüccarlara lâzım olur. Ben evimde oturup ibâdetle meşgul olacağım.” dedi. 

İmâm-ı â’zam cevabında;

“Yiyecek ve giyecek lâzım olmayan kimse var mı? Dinin alışveriş kısmını bilmeyen, haram lokmadan kurtulamaz ve ibâdetlerin sevabını bulamaz. Zahmetleri boşa gider ve azaba yakalanır ve çok pişman olur.” buyurdu.

İbrahim Edhem hazretlerine;

“Falanca yerde bir genç var. Gece gündüz ibâdet ediyor.

Vecde gelip kendinden geçiyor.” dediler. Gencin yanına gidip 3 gün misâfir kaldı. Dikkat etti, söylediklerinden daha çok şeyler gördü. Kendinin soğuk, hâlsiz, habersiz; gencin ise, böyle uykusuz ve gayretli hâline şaşıp kaldı. Gençteki bu hâllerin şeytandan olup olmadığını anlamak istiyordu.

Yediğine dikkat etti; lokması helâlden değildi. “Allahü ekber! Bu hâlleri hep şeytandandır.” dedi.

Ege’de Yumuşama mı, Silahlı Denge Arayışı mı?

Miçotakis: “Füze Haritalarından Yoruldum”

İsmail Cingöz

Türkiye-Yunanistan ilişkileri, tarihsel sorunların yanı sıra Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’de egemenlik, deniz yetki alanları, hava sahası ve güvenlik meselelerinin iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapı arz etmektedir. İki NATO müttefiki arasında zaman zaman yükselen gerilim, son yıllarda karşılıklı diyaloğun sürdürülmesi yönündeki siyasi iradeyle kontrol altında tutulmaya çalışılsa da temel ihtilafların önemli bir kısmının varlığını koruduğu görülmektedir.

Bu ortamda Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis’in 25 Temmuz 2026’da kamuoyuna yansıyan açıklamaları dikkat çekicidir. OPEN TV’ye verdiği röportajda Türkiye ve Yunanistan medyasında üretilen savaş ve füze senaryolarından rahatsızlığını dile getiren Miçotakis, “füzelerin nereye ulaşabileceğinin çembere alınarak gösterildiği haritalardan” yorulduğunu ifade etmiş; coğrafyanın gerçekliğine işaret ederek Türkiye ve Yunanistan’ın yan yana yaşamaya mecbur olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca iki ülke arasında çözülemeyen meselelerin bulunmasının sürekli tansiyon yükseltilmesini gerektirmediğini belirtmiştir.[1]

İlk bakışta Türkiye-Yunanistan ilişkilerinde yeni bir yumuşama arayışı olarak değerlendirilebilecek bu sözlerin, açıklamanın yapıldığı dönem ve Yunanistan’ın eş zamanlı askerî politikalarıyla birlikte okunması gerekmektedir. Zira Atina’nın söylem düzeyinde gerilimin azaltılmasını savunurken savunma kapasitesini önemli ölçüde artırması ve özellikle İsrail ile geliştirdiği askerî-teknolojik işbirliğini derinleştirmesi, Türkiye açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir tablo ortaya çıkarmaktadır.

Sorunları Çözmekten Çok Yönetmek

Türkiye ile Yunanistan arasında 2023 sonrasında başlayan kontrollü normalleşme süreci, esasen temel sorunların çözümünden ziyade anlaşmazlıkların krize dönüşmesinin önlenmesine dayanmaktadır. 7 Aralık 2023 tarihli Atina Bildirgesi ile belirginleşen bu yaklaşım, 11 Şubat 2026’da Ankara’da gerçekleştirilen 6. Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi toplantısında yeniden teyit edilmiştir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Miçotakis, dostane ilişkilerin, iyi komşuluğun, karşılıklı saygının ve barış içinde birlikte yaşama anlayışının geliştirilmesi yönündeki iradelerini açıklamışlardır.[2]

Ancak siyasi diyaloğun sürdürülmesi, Ege’deki temel görüş ayrılıklarının ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Türkiye açısından Ege’de kıta sahanlığı ve deniz yetki alanlarının sınırlandırılması, karasuları, hava sahası, aidiyeti tartışmalı coğrafi oluşumlar ve Doğu Ege adalarının silahsızlandırılmış statüsü gibi birbirleriyle bağlantılı sorunlar bulunmaktadır.[3] Yunanistan ise iki ülke arasındaki hukuki uyuşmazlığı esas olarak kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgenin sınırlandırılması çerçevesinde ele almakta; Türkiye’nin diğer başlıklardaki tezlerini kabul etmemektedir.

Dolayısıyla tarafların “sorunun ne olduğu” konusunda dahi bütünüyle aynı noktada bulunmadığı bir ortamda Miçotakis’in açıklamalarını ihtilafların çözülmeye başladığının göstergesi olarak değerlendirmek için henüz erkendir. Daha gerçekçi değerlendirme, Ankara ve Atina’nın mevcut ihtilafları ortadan kaldırmaktan önce bunların kontrol dışına çıkarak askerî ve siyasi krize dönüşmesini engellemeye çalıştıklarıdır.

Bu bağlamda Miçotakis’in açıklaması, stratejik rekabetin devam ettiği fakat bu rekabetin sürekli kriz üretmesinin istenmediği yeni bir dönemin işareti olarak okunabilir.

Yumuşama Söylemi ile Silahlanma Arasındaki Çelişki

Miçotakis’in açıklamasını Türkiye açısından önemli kılan temel husus zamanlamasıdır; çünkü Yunanistan, Türkiye ile iyi komşuluk ve gerilimi azaltma mesajları verirken tarihinin en kapsamlı savunma modernizasyonlarından birini gerçekleştirmektedir.

23 Temmuz 2026’da Yunanistan’ın ulusal güvenlik mekanizmasının onayladığı yaklaşık 3,5 milyar avroluk yeni hava savunma sistemi bunun en önemli örneklerinden biridir. “Achilles Shield” olarak adlandırılan çok katmanlı yapı; İsrail yapımı radarların yanı sıra Rafael ve Israel Aerospace Industries tarafından üretilen füze sistemlerini içerecek ve yaklaşık 35 ay içerisinde tam operasyonel hâle getirilecektir. Proje, Yunanistan’ın 2036’ya kadar silahlı kuvvetlerinin modernizasyonu için öngördüğü yaklaşık 28 milyar avroluk daha geniş savunma programının parçasıdır.[4]

Yunanistan’ın F-35 savaş uçakları, yeni fırkateynler, insansız hava araçları, elektronik harp ve hava savunma sistemleri üzerinden gerçekleştirdiği modernizasyon kendi başına bir devletin savunma kapasitesini geliştirme tercihi olarak görülebilir. Ancak mesele Türkiye açısından değerlendirildiğinde iki unsur önem kazanmaktadır.

Birincisi, Türkiye ile Yunanistan arasındaki mevcut askerî ve siyasi sorunların büyük ölçüde Ege coğrafyasında yoğunlaşmasıdır. İkincisi ise yeni savunma mimarisinin Yunanistan-İsrail stratejik ve askerî işbirliğinin derinleştiği bir dönemde kurulmasıdır.

Bu nedenle Türkiye açısından asıl mesele Yunanistan’ın modern silah sistemleri edinmesinden ziyade, bu sistemlerin hangi stratejik konsept içerisinde ve hangi coğrafyalarda konuşlandırılacağıdır.

Adaların Statüsü ve Türkiye’nin Güvenlik Kaygısı

Türkiye’nin uzun yıllardır üzerinde durduğu temel konulardan biri Doğu Ege adalarının gayriaskerî statüsüdür. Ankara’ya göre ilgili uluslararası düzenlemeler, Yunanistan’a bırakılan bazı adalar bakımından askerî sınırlamalar getirmiştir. Türkiye, başta 1923 Lozan Barış Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması olmak üzere ilgili uluslararası düzenlemelerin Yunanistan açısından bağlayıcı hükümler içerdiğini savunmaktadır.[5]

Doğu Ege adalarının gayriaskerî statüsü, Türkiye’nin Ege politikasında yalnızca hukuki bir uyuşmazlık değil, aynı zamanda kıyı güvenliği ve bölgesel stratejik denge meselesi olarak değerlendirilmektedir. Ankara’nın yaklaşımının temelinde, bazı adalara ilişkin egemenlik düzenlemeleriyle bunlara getirilen askerî sınırlamaların birbirinden bağımsız düşünülemeyeceği ve söz konusu yükümlülüklerin hukuki geçerliliğini koruduğu görüşü bulunmaktadır. Türkiye, 1914 Altı Büyük Devlet Kararı, 1923 Lozan Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması ile farklı ada grupları bakımından oluşturulan gayriaskerî rejimin Ege’deki güvenlik dengesinin temel unsurlarından biri olduğunu savunmaktadır.[6][7]

Bu hukuki çerçeve içerisinde ada gruplarının tamamı aynı rejime tabi değildir. Lozan Barış Antlaşması’nın 12. maddesi, 1914 Altı Büyük Devlet Kararı’nı teyit ederken; 13. maddesi Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya’da deniz üssü ve tahkimat kurulmasına ilişkin yasaklar getirmiş, bu adalardaki askerî kuvvetlerin niteliği ve miktarı bakımından sınırlamalar öngörmüştür. Lozan Antlaşması ayrıca Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları üzerindeki Türk egemenliğini teyit etmiş; aksi yönde hüküm bulunmadıkça Anadolu kıyısına üç milden az uzaklıktaki ada ve adacıkların Türkiye’nin egemenliği altında kalmasını öngörmüştür. Limni ve Semadirek’in askerî statüsü ise 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi çerçevesinde düzenlenmiştir. On İki Ada bakımından gayriaskerî statü ise 1947 Paris Barış Antlaşması’nın 14. maddesinde hükme bağlanmıştır.[8]

Bu düzenlemelerin günümüzde nasıl yorumlanacağı, Türkiye ile Yunanistan arasındaki hukuki görüş ayrılığının önemli boyutlarından birini oluşturmaktadır. Türkiye, gayriaskerî statünün Ege’de oluşturulan güvenlik düzeninin ayrılmaz bir parçası olduğunu ve Yunanistan’ın adalardaki askerî varlığının ilgili antlaşmalardan doğan yükümlülüklerle bağdaşmadığını savunmaktadır. Ankara ayrıca, antlaşmalarla açık biçimde devredilmemiş bazı ada, adacık ve kayalıklar üzerindeki egemenlik haklarından feragat etmediğini belirtmektedir.[9]

Yunanistan ise imzalanan antlaşmalar hilafına hareket etmekte ve Türkiye’nin bu yaklaşımını kabul etmemekte ve Ege’deki egemenlik meselelerinin uluslararası antlaşmalarla çözüldüğünü savunmaktadır. Atina, gayriaskerî statü tartışmasında da ada gruplarının tabi olduğu hukuki rejimlerin birbirinden farklı olduğu görüşündedir. Özellikle Limni ve Semadirek bakımından 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin önceki rejimi değiştirdiğini ileri sürmekte; diğer adalardaki askerî varlığı konusunda ise Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesindeki meşru müdafaa hakkına ve Türkiye’den kaynaklandığını ileri sürdüğü güvenlik kaygılarına dayanmaktadır.

Türkiye bu gerekçeleri kabul etmemekte; antlaşmalarla tesis edilen gayriaskerî statünün tek taraflı güvenlik değerlendirmeleriyle ortadan kaldırılamayacağını savunmaktadır. Ankara açısından mesele yalnızca adalardaki askerî varlığın büyüklüğü değildir. Asıl sorun, Ege’de antlaşmalarla oluşturulduğu kabul edilen güvenlik dengesinin tek taraflı uygulamalarla değiştirilmesi ve bunun Türkiye’nin kıyı güvenliği üzerinde doğurabileceği stratejik sonuçlardır.[10][11]

Nitekim T.C. Dışişleri Bakanlığı Mart 2026’da yaptığı açıklamada, Doğu Ege Adaları ile On İki Ada’nın gayriaskerî statüsüne ilişkin Türkiye’nin tutumunun değişmediğini ve bu statünün uluslararası antlaşmalardan kaynaklandığını bir kez daha belirtmiştir.[12] Yunanistan ise Türkiye’nin bu yorumunu reddetmekte; Türkiye’nin Ege kıyılarındaki askerî kapasitesini, 1974 Kıbrıs gelişmelerini ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin Yunanistan’ın Ege’de karasularını 12 deniz miline çıkarması ihtimaline ilişkin 1995 tarihli kararını kendi güvenlik yaklaşımının gerekçeleri arasında göstermektedir.[13]

Bu nedenle mesele yalnızca askerî değil, aynı zamanda iki ülkenin uluslararası antlaşmaları ve güvenlik ihtiyaçlarını farklı biçimde yorumladığı hukuki ve siyasi bir anlaşmazlıktır. Bununla birlikte İsrail teknolojisine dayalı yeni radar, hava savunma, füze veya insansız sistemlerin Türkiye kıyılarına yakın ve gayriaskerî statüsü konusunda iki ülke arasında görüş ayrılığı bulunan adalara konuşlandırılması hâlinde tartışma yeni bir boyut kazanacaktır. Böyle bir gelişme Ankara tarafından yalnızca Yunanistan’ın savunma modernizasyonu olarak değil, Ege’deki askerî dengenin üçüncü bir ülkenin teknolojik kapasitesiyle yeniden şekillendirilmesi olarak da değerlendirilebilir.

Bu ihtimal, Miçotakis’in “füze haritalarından yoruldum” açıklamasıyla Yunanistan’ın mevcut askerî politikaları arasındaki en dikkat çekici çelişkilerden birini oluşturmaktadır.

Yunanistan-İsrail Yakınlaşması Nasıl Okunmalı?

Yunanistan ile İsrail arasındaki ilişkiler son yıllarda savunma, askerî teknoloji ve güvenlik alanlarında giderek derinleşmektedir. Achilles Shield projesinin İsrail yapımı radar ve füze sistemlerine dayanması, bu ilişkinin artık Yunanistan’ın ulusal savunma mimarisinin önemli unsurlarından biri hâline geldiğini göstermektedir.[14]

Türkiye açısından Yunanistan-İsrail askerî yakınlaşması, iki ülke arasındaki sıradan bir savunma işbirliğinin ötesinde, Ege ve Doğu Akdeniz’de oluşmakta olan yeni güvenlik mimarisi bağlamında değerlendirilmelidir. Bu işbirliğinin bütün unsurlarının doğrudan Türkiye’ye karşı geliştirildiğini ileri sürmek mümkün olmasa da Yunanistan’ın Türkiye ile yaşadığı köklü ihtilaflar devam ederken İsrail menşeli ileri teknoloji radar, hava ve füze savunma sistemleriyle askerî kapasitesini güçlendirmesi Ankara açısından göz ardı edilebilecek bir gelişme değildir. Dolayısıyla burada belirleyici olan, tarafların işbirliğine hangi siyasi tanımı verdiklerinden ziyade, ortaya çıkan askerî kapasitenin Türkiye’nin güvenlik çevresinde meydana getireceği stratejik sonuçlardır.

Nitekim Yunanistan’ın Türkiye ile devam eden Ege ihtilafları çerçevesinde geliştirdiği caydırıcılık kapasitesinin İsrail teknolojisiyle güçlendirilmesi, Ankara’nın güvenlik hesaplamalarından bağımsız düşünülemez. Özellikle bu kapasitenin Türkiye kıyılarına yakın ve hukuki statüsü tartışma konusu olan Ege adalarına konuşlandırılması hâlinde, Türkiye açısından İsrail’in rolünün yalnızca bir “silah tedarikçisi” sınırları içerisinde kalıp kalmadığı sorusu daha fazla önem kazanacaktır.

Bu çerçevede Ankara açısından esas alınması gereken, Atina’nın diplomatik söyleminden ziyade yeni askerî sistemlerin niteliği, menzili, konuşlandırılacağı coğrafya ve Türkiye’nin askerî-stratejik hareket alanı üzerinde oluşturabileceği etkidir. Özellikle Türkiye kıyılarına yakın Ege adalarında gerçekleştirilebilecek yeni konuşlandırmalar, yalnızca Yunanistan’ın savunma tercihi olarak değil, Ege’deki mevcut askerî dengenin ve güvenlik ortamının değiştirilmesi bakımından da değerlendirilmelidir.

Ege’de “Silahlı Yumuşama” Dönemi

Ortaya çıkan tablo, Türkiye-Yunanistan ilişkilerinin klasik anlamda bir normalleşmeden farklı bir sürece girdiğini düşündürmektedir. İki taraf arasında siyasi diyalog sürmekte, ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi hedeflenmekte ve askerî gerilimin kontrolden çıkmaması yönünde karşılıklı bir irade görülmektedir. Buna karşılık taraflar kendi stratejik tezlerinden vazgeçmemekte ve özellikle Yunanistan kapsamlı bir askerî modernizasyon gerçekleştirmektedir.

Bu durum “silahlı yumuşama” olarak tanımlanabilir.

Başka bir ifadeyle Atina, Ankara ile savaş veya sürekli kriz istememekte; fakat Türkiye karşısında askerî caydırıcılığını mümkün olduğunca yükseltmeye çalışmaktadır. Miçotakis’in açıklamasındaki “Türkiye’nin tüm olası hamlelerine karşı cevabımız var” yaklaşımı ile “yan yana yaşamaya mahkumuz” mesajının aynı siyasi çerçevede bulunması bu stratejinin özetidir.[15]

Türkiye açısından bu süreç, iyi komşuluk ve diyalog söyleminin sağladığı olumlu siyasi atmosfer korunmakla birlikte, sahadaki askerî gelişmelerin stratejik sonuçlarını göz ardı etmeyen ihtiyatlı bir yaklaşımla yönetilmelidir. Atina’nın gerilimi azaltmaya yönelik açıklamaları diplomatik açıdan önemlidir; ancak bu söylemler Yunanistan’ın hızlanan silahlanma programı, İsrail ile derinleşen savunma işbirliği ve Ege’de ortaya çıkabilecek yeni askerî konuşlandırmalardan bağımsız değerlendirilmemelidir. Türkiye açısından kalıcı güvenin ölçüsü söylemlerden çok, bu söylemlerin sahadaki uygulamalarla ne ölçüde desteklendiği olmalıdır.

Türkiye, Yunanistan ile diyalog ve işbirliği kanallarını açık tutarken Ege’de kendi hak ve menfaatlerini koruyacak diplomatik, hukuki ve askerî kapasitesini muhafaza etmek durumundadır. Özellikle adaların statüsüne ilişkin Türk tezlerinin uluslararası platformlarda hukuki temelleriyle anlatılması; Yunanistan’ın yeni savunma sistemlerinin konuşlandırılmasının yakından takip edilmesi ve İsrail-Yunanistan askerî işbirliğinin Türkiye’nin güvenlik ortamına etkilerinin bütüncül biçimde değerlendirilmesi önem taşımaktadır.

Sonuç

Miçotakis’in “füze haritalarından yoruldum” ve Türkiye ile Yunanistan’ın “yan yana yaşamaya mahkûm” olduğu yönündeki açıklamaları, iki ülke ilişkileri açısından olumlu ve gerçekçi bir mesajdır. Coğrafya değiştirilemeyeceğine göre Ankara ve Atina’nın sürekli kriz üreten bir ilişki yerine sorunlarını diplomasi yoluyla yönetmesi her iki ülkenin de çıkarınadır.

Ancak diplomaside kullanılan yumuşak dil, sahadaki askerî ve stratejik gelişmelerden bağımsız değerlendirilemez. Yunanistan’ın kapsamlı silahlanma ve modernizasyon programı, İsrail ile geliştirdiği savunma işbirliği ve Ege adalarının statüsüne ilişkin devam eden görüş ayrılıkları Türkiye açısından dikkatle izlenmesi gereken konulardır.

Bu nedenle Miçotakis’in açıklamasını Yunanistan’ın Türkiye politikasında köklü bir değişimden ziyade çatışmayı önlerken caydırıcılığı artırmayı amaçlayan kontrollü rekabet stratejisinin siyasi ifadesi olarak değerlendirmek daha gerçekçi görünmektedir.

Türkiye açısından esas mesele, Yunanistan’ın ne söylediğinden çok söylemi ile sahadaki uygulamalarının ne ölçüde örtüştüğüdür.

Eğer Atina iyi komşuluk söylemini Ege’de yeni askerî oldubittiler oluşturmadan sürdürebilirse mevcut süreç iki ülke arasında kalıcı istikrarın başlangıcına dönüşebilir. Buna karşılık siyasi yumuşama ortamı, Ege’de askerî statükoyu tek taraflı değiştirmek veya Türkiye’nin güvenlik hassasiyetlerini göz ardı eden yeni konuşlandırmalar yapmak için kullanılacak olursa bugün “füze haritalarından yorulduğunu” söyleyen siyasetçiler yarın yeni füze haritalarının ortaya çıkmasını engelleyemeyebilir.

Dolayısıyla Ege’nin geleceğini belirleyecek olan yalnızca Ankara ile Atina arasındaki söylemin tonu değil; diplomasi ile caydırıcılık arasındaki dengenin nasıl kurulacağıdır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Anadolu Ajansı kaynaklı, “Yunanistan Başbakanı Miçotakis: Füze haritalarından yoruldum, Türkiye ile yan yana yaşamaya mahkumuz”, Gazete Oksijen, 25.07.2026. https://share.google/x9R4j6CYAfykHi4JW (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[2] Prime Minister of the Hellenic Republic, “Joint Declaration Between the Government of the Republic of Türkiye and the Government of the Hellenic Republic”, 11.02.2026. https://www.primeminister.gr/en/2026/02/11/37873 (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[3] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “The Outstanding Aegean Issues”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affair”, (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[4] Reuters, “Greece to buy $4 billion air defence system from Israel”, 23.07.2026. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greece-buy-35-billion-air-defence-system-israel-sources-say-2026-07-23/ (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[5] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs” https://www.mfa.gov.tr/militarization-of-eastern-aegean-islands-contrary-tp-the-provisions-of-international-agreements.en.mfa (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[6] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs”

[7] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 149-166

[8] Harry N. Howard Türkiye’nin Taksimi Bir Diplomasi tarihi 1913-1923 (Çev. Salih Sabit Togay), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2018, s. 370; İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları 1920-1945, Cilt: I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2000, s. 148-218; Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 154-157

[9] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 157-158.

[10] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs”

[11] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk. s. 154-157.

[12] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “SC-4, 5 Mart 2026, Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli’nin Ege Adalarının Silahsızlandırılmış Statüsüne İlişkin Son Dönemde Yaşanan Gelişmeler Hakkındaki Soruya Cevabı”, 05.03.2026. https://www.mfa.gov.tr/sc_-4_-disisleri-bakanligi-sozcusu-oncu-keceli-nin-ege-adalarinin-silahsizlandirilmis-statusune-iliskin-son-donemde-yasanan-gelismeler-hk-sc.tr.mfa? (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[13] Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs, “Turkish Claims Regarding the Demilitarization of Islands in the Aegean Sea”, 08.05.2024. https://www.mfa.gr/en/foreign-policy/foreign-policy-issues/issues-of-greek-turkish-relations/turkish-claims-regarding-the-demilitarization-of-islands-in-the-aegean-sea/ (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[14] Hellenic Republic Ministry of National Defence, “Minister of National Defence N. Dendias Briefed on Ministry of National Defence Armament Programmes Approved by KYSEA”, 23.07.2026. Minister of National Defence N. Dendias briefed on Ministry of National Defence Programmes activated by Government Council for National Security - Hellenic Republic Ministry of National Defence (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[15] Anadolu Ajansı, “Yunanistan Başbakanı Miçotakis: Füze haritalarından yoruldum, Türkiye ile yan yana yaşamaya mahkumuz”, Gazete Oksijen, 25.07.2026. https://gazeteoksijen.com/dunya/yunanistan-basbakani-micotakis-fuze-haritalarindan-yoruldum-turkiye-ile-yan-yana-yasamaya-mahkumuz-283621 (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

ANADOLU


Bozkırın yalınayak yolcusu
Kayından direği örtüsü de kıl
Yürü demeye başladı hep birden akıl

Güneşin battığı yönde istikbali aramak
Güneşin doğduğu yerden istiklale yol almak
Bir göç ki bu ebediyen, olmak ya da olmamak

Geçit vermez derin sularla hazar
Hazar! Ucunda vatan var
Hazar! Derin olsan kaç yazar

Horasan tepesinden bakmak dönüpte
Hüzünlüyüm gitmeliyim ancak, hüznü gömümte
Anadolu toprakları burnumda tüte tüte

En son bir tek kapı kaldı, üzeri tunçtan kilit
Demirden bir yumruk ile açılıyor Malazgirt
O kapıyı kırıp geçti Alparslan denen yiğit

Gayrı bize emanetsin serin sularla vatan
Üstünde gezenden kat kat, altında şehit yatan
Gayrı bize emanetsin gazi de denen vatan

Sen tut bir de, bir obayla bir ovaya göç eyle
Hatta neden, nasıl, niçin, bir de düşünün neyle...
Ayaklar yakan toprağı işler oldu su ile
Yiyip, içip, giyinse de çile üstünde çile

Şimdi feza devri denen, Türk'üm erken uyandı
Beyaz ne varsa ülkümde kırmızıyla boyandı
Ses hızından da ileri Türk zekası teyyare
Neslin aklı bir üstünde hedefinde seyyare

İkinci bir altı asır başladı başlayacak
Vatanın son evladı da uyandığında ancak
Mabedimdir Anadolu hep mabedim kalacak
Çelikten o kubbe ile bana siper duracak

Şeref yazdık onur yazdık o delinmez kubbeye
Ne eğilir başlarımız ne diz çöker darbeye! Daha azını gör


        //mhd
(2026 Milletler Ligi  Şampiyonu, A Milli Kadın Voleybol Takımımıza İthafen)

ÇOCUK TERBİYESİ

Evlât, ana baba elinde bir emânettir. Çocukların temiz kalbleri kıymetli bir cevher gibidir.

Mum gibi, her şekli alabilir.

Küçük iken, hiçbir şekle girmemiştir. Temiz bir toprak gibidir. Temiz toprağa hangi tohum ekilirse, onun meyvesi hâsıl olur. Çocuklara îmân, Kur’ân ve Allahü teâlânın emirleri öğretilir ve yapmaya alıştırılırsa, din ve dünya saadetine ererler. Bu saadette anaları, babaları ve hocaları da ortak olur. Eğer bunlar öğretilmez ve alıştırılmaz ise, bedbaht olurlar. Yapacakları her fenalığın günâhı, ana, baba ve hocalarına da verilir. 

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki:

“Çok Müslüman evlâdı, babaları yüzünden Veyl ismindeki Cehenneme gideceklerdir. Çünkü, bunların babaları, yalnız para kazanmak ve keyf sürmek hırsına düşüp ve yalnız dünya işleri arkasında koşup, evlâtlarına Müslümanlığı ve Kur’ân-ı kerîmi öğretmediler. Ben böyle babalardan uzağım. Onlar da, benden uzaktır. Çocuklarına dinlerini öğretmeyenler, Cehenneme gideceklerdir.”

“Çocuklarına Kur’ân-ı kerîm öğretenlere veya Kur’ân-ı kerîm hocasına gönderenlere, öğretilen Kur’ânın her harfi için, 10 kere Kâbe-i muazzama ziyâreti sevâbı verilir ve kıyâmet günü, başına devlet tâcı konur.

Bütün insanlar görüp imrenir.” Tam İlmihål - Seâdet-i Ebediyye

Türk Devletleri Teşkilatı’nın Sessiz Dönüşümü: Kültürel İş Birliğinden Jeostratejik Güç Birliğine

İsmail CİNGÖZ

Öz

Bu çalışma, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kültürel iş birliği merkezli bir yapıdan jeoekonomik ve jeostratejik kapasite geliştiren çok boyutlu bir bölgesel örgüte dönüşümünü incelemektedir. Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarını kazanan Türk devletleri arasındaki ilişkiler, ilk aşamada ortak tarih, dil, kültür ve eğitim ekseninde şekillenmiştir. Ancak 2009 Nahçıvan Anlaşması, 2021 yılında Türk Devletleri Teşkilatı adının benimsenmesi ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nun kabul edilmesiyle birlikte kurumsallaşma süreci stratejik bir nitelik kazanmıştır. Çalışmada 2020 Karabağ Zaferi’nin Türk dünyasında oluşturduğu jeopolitik özgüven, Zengezur bağlantısının Türk devletleri arasındaki coğrafi bütünleşmeye muhtemel katkısı ve Orta Koridor’un küresel ticaret yolları bakımından artan önemi değerlendirilmektedir. Ayrıca enerji güvenliği, yenilenebilir enerji, yapay zekâ, dijital entegrasyon, siber güvenlik, Türk Yatırım Fonu ve savunma sanayii alanlarında gelişen iş birliği mekanizmaları ele alınmaktadır. NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği’nin Türk Devletleri Teşkilatı’na yönelik yaklaşımları da değişen Avrasya jeopolitiği bağlamında analiz edilmektedir. Çalışmada, Teşkilatın yakın dönemde kolektif savunma örgütüne dönüşmesinin gerçekçi olmadığı görülüyor olsa da imkânsız olmadığı; buna karşılık ekonomik bağlantısallık, teknoloji, enerji, ulaştırma ve stratejik dayanıklılık alanlarında ortak kapasite geliştirebileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı’nın kalıcı bir güç merkezine dönüşebilmesi, ortak kültürel mirasın somut projeler, etkili kurumsal mekanizmalar, ekonomik karşılıklı bağımlılık ve ortak stratejik iradeyle desteklenmesine bağlıdır.

Anahtar Kelimeler: Türk Devletleri Teşkilatı, Avrasya Jeopolitiği, Orta Koridor, Jeoekonomik Entegrasyon, Stratejik Özerklik.

Giriş

Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin 1991 yılında dağılması, Avrasya jeopolitiğinde köklü değişimlere yol açmıştır. Bağımsızlıklarını kazanan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan, uluslararası sistemde egemen devletler olarak yerlerini alırken, Türkiye Cumhuriyeti bu beş Türk devletini tanıyan ilk ülke olmuştur. Bu diplomatik tercih, yalnızca yeni devletlerin uluslararası meşruiyetine verilen erken desteği değil, aynı zamanda Türkiye’nin tarihî, kültürel ve stratejik bağlara dayanan Türk dünyası vizyonunun da somut bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir.[1][2][3]

Ancak 1990’lı yılların iyimser atmosferine rağmen Türk dünyasında beklenen ölçüde kurumsal bütünleşme sağlanamamıştır. Bunun temel nedenleri arasında yeni bağımsız devletlerin egemenliklerini pekiştirme çabaları, Rusya Federasyonu’nun bölgedeki devam eden nüfuzu, Çin Halk Cumhuriyeti’nin yükselen ekonomik etkisi ile birlikte Batılı aktörlerin Türkistan olarak da adlandırılan Orta Asya politikaları ve Türk devletlerinin birbirinden farklı dış politika öncelikleri yer almıştır.[4]

Bu nedenle yaklaşık yirmi yıl boyunca Türk dünyasında gerçekleştirilen zirveler büyük ölçüde ortak tarih, kültür, eğitim ve dil ekseninde ilerlemiş; ekonomik ve güvenlik alanındaki iş birliği ise sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte 3 Ekim 2009 tarihinde imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin kurulması, kurumsallaşma sürecinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.[5][6]

Türk Konseyi, kuruluşundan itibaren yalnızca kültürel iş birliğini değil; ulaştırma, ekonomi, gümrük, turizm, eğitim ve dış politika alanlarında da ortak mekanizmalar geliştirmeye başlamıştır. Özellikle 2021 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen VIII. Zirve’de teşkilatın adının “Türk Devletleri Teşkilatı” (TDT) olarak değiştirilmesi, bu dönüşümün sembolik olduğu kadar stratejik bir anlam taşıdığını göstermektedir. Aynı zirvede kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, teşkilatın uzun vadeli hedeflerini ilk kez kapsamlı biçimde ortaya koymuştur.[7]

Bugün TDT, kültürel dayanışma eksenini aşarak Avrasya’nın yeni jeoekonomik ve jeostratejik güç merkezlerinden biri olma yönünde sessiz fakat dikkat çekici bir dönüşüm yaşamaktadır. Enerji güvenliği, ulaştırma koridorları, dijital dönüşüm, yatırım fonları, yapay zekâ, savunma sanayii, afet yönetimi, siber güvenlik ve bölgesel diplomasi gibi alanlarda ortak politikalar geliştirmeye çalışan çok boyutlu bir bölgesel iş birliği mekanizmasına dönüşmektedir.[8]

Bu dönüşümün en önemli hızlandırıcılarından biri hiç kuşkusuz 2020 Karabağ Zaferi olmuştur. Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının önemli bölümünü kurtarması yalnızca Güney Kafkasya’daki askerî dengeyi değiştirmemiş; aynı zamanda Türk dünyasının jeopolitik özgüvenini artırmış, Zengezur bağlantısı ve Orta Koridor gibi projeleri yeniden uluslararası gündemin merkezine taşımıştır.[9]

Diğer taraftan Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında küresel ticaret yollarının yeniden şekillenmesi, Avrupa’nın enerji güvenliği arayışları, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, ABD’nin Hint-Pasifik stratejisi ve Orta Koridor’un önem kazanması, TDT’nin yalnızca bölgesel değil, küresel güç rekabetinin de önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir.[10][11]

Bu çalışma, TDT’nin kültürel dayanışma ekseninden jeoekonomik ve jeostratejik bir iş birliği modeline dönüşümünü analiz etmektedir. Çalışmada öncelikle Soğuk Savaş sonrası Türk dünyasının kurumsallaşma süreci incelenecek; ardından Karabağ Zaferi’nin etkileri, Zengezur bağlantısı, Orta Koridor, enerji diplomasisi, yapay zekâ, dijital entegrasyon, ortak finans mekanizmaları ve güvenlik boyutu değerlendirilecektir. Son bölümde ise NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği açısından ortaya çıkan yeni jeopolitik denklemler analiz edilerek TDT’nin geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Soğuk Savaş Sonrası Türk Dünyasında Kurumsallaşma Arayışı

Soğuk Savaş sonrasında Türk dünyası fikri, başlangıçta daha çok dil, kültür, eğitim ve tarih üzerinden şekillenmiştir. TÜRKSOY, Türk Akademisi, parlamentolar arası iş birliği mekanizmaları ve öğrenci değişim programları bu dönemin öne çıkan araçları olmuştur. Bununla birlikte devletlerin farklı dış politika öncelikleri, Moskova ile ilişkileri ve ekonomik bağımlılıkları, siyasal bütünleşmenin sınırlı kalmasına neden olmuştur.[12]

2009’da oluşturulan Türk Konseyi, dağınık ilişkilerin düzenli zirveler, bakanlar toplantıları ve uzman çalışma grupları vasıtasıyla kurumsallaşmasını sağlamıştır. 2021’de kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” ise Teşkilata uzun vadeli bir stratejik yön kazandırmıştır. Belge; siyasal dayanışma, ekonomik bütünleşme, ulaştırma bağlantıları, enerji iş birliği, dijital dönüşüm ve uluslararası alanda eş güdümlü hareket edilmesini Türk dünyasının gelecek hedefleri arasında tanımlamaktadır.

Dolayısıyla Teşkilatın dönüşümünü yalnızca isim değişikliğiyle açıklamak mümkün değildir. Asıl dönüşüm, ortak kültürel kimliğin giderek ortak ekonomik çıkarlar, ulaştırma ağları, enerji hatları, teknoloji politikaları ve güvenlik kaygılarıyla desteklenmesidir. Böylece Türk dünyası düşüncesi, romantik ve tarih merkezli bir söylem olmaktan çıkarak somut projeler üzerinden ilerleyen jeopolitik bir tasavvura dönüşmektedir.

Türkiye’nin Türk dünyasına yönelik yaklaşımındaki değişim yalnızca diplomatik ve ekonomik kurumlaşmayla sınırlı değildir. Bu dönüşüm, coğrafyanın adlandırılmasına ve ortak tarih bilincinin yeniden inşasına da yansımaktadır.[13] Millî Eğitim Bakanlığı tarafından uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde,[14] tarih öğretiminde uzun yıllardır kullanılan “Orta Asya” kavramı yerine tarihî “Türkistan” adının benimsenmesi[15] bu bakımdan dikkat çekicidir. Bakanlık, söz konusu değişikliği anakronik veya tarihsel gerçekliği yeterince yansıtmayan kavramların ayıklanması çerçevesinde açıklarken, Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin bu tercihin Türk dünyasını ayrıştıran kavramsallaştırmalara karşı bilinçli bir yaklaşım olduğunu belirtmiştir.[16] Bu terminolojik değişim, tek başına kapsamlı bir dış politika doktrini anlamına gelmemekle birlikte, Türkiye’nin Türk dünyasını yalnızca günümüzün siyasi sınırları üzerinden değil; ortak tarih, kültür ve medeniyet coğrafyası temelinde değerlendirmeye yöneldiğini göstermektedir.

2020 Karabağ Zaferi Sonrası Değişen Jeopolitik Ortam

Azerbaycan’ın 27 Eylül-10 Kasım 2020 tarihleri arasında gerçekleşen İkinci Karabağ Savaşı’nda elde ettiği zafer, Türk dünyası açısından askerî sonuçlarının ötesinde psikolojik ve jeopolitik bir kırılma oluşturmuştur. Bu gelişme, Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının önemli bölümünü geri almasını sağlarken Türkiye-Azerbaycan stratejik ortaklığının bölgesel güç dengeleri üzerindeki etkisini de görünür hâle getirmiştir.

Azerbaycan’ın 19 Eylül 2023 tarihinde Karabağ’da başlattığı antiterör operasyonu sonucunda Hankendi, Hocalı, Hocavend ve Ağdere’nin de aralarında bulunduğu bölgeler kısa süre içerisinde yeniden kontrol altına alınmıştır. Böylece Azerbaycan, Karabağ üzerindeki egemenliğini bütünüyle tesis etmiştir. Bu gelişme Türk dünyasında büyük bir memnuniyetle karşılanırken, Karabağ Zaferi sonrasında Türk devletleri arasındaki dayanışma söyleminin güvenlik, savunma sanayii, ulaştırma ve stratejik bağlantısallık alanlarına doğru genişlediği görülmüştür.

Türkiye-Azerbaycan askerî iş birliğinin Azerbaycan’ın zaferine sağladığı katkının sahada görülmesi, Türk savunma sanayiinin ulaştığı teknolojik düzeyi de daha görünür hâle getirmiştir. Türkiye’nin askerî tecrübesinden, savunma teknolojilerinden ve eğitim kapasitesinden yararlanma eğilimi, diğer Türk devletlerini de Türkiye ile daha yakın askerî ve güvenlik ilişkileri kurmaya yöneltmiştir. Bu gelişmeye bağlı olarak Türk devletlerinin yalnızca Türkiye ile değil, kendi aralarında yürüttükleri askerî, güvenlik ve savunma temelli ilişkilerde de ilerleme kaydedildiği görülmektedir.[17]

Bu gelişmelerin etkisiyle TDT zirvelerinde bölgesel barış ve güvenlik meseleleri daha belirgin biçimde gündeme gelmeye başlamıştır. Nitekim Teşkilatın 7 Ekim 2025 tarihinde Gebele’de düzenlenen 12. Zirvesi doğrudan “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirilmiştir.[18]

Karabağ Zaferi aynı zamanda Türk dünyasının coğrafi bağlantısına ilişkin tartışmaları da güçlendirmiştir. Azerbaycan ana karası ile Nahçıvan arasında kurulması planlanan ulaşım hattı, yalnızca Azerbaycan açısından değil, Türkiye’nin Hazar Denizi ve Türkistan’a doğrudan erişimi bakımından da stratejik önem taşımaktadır. Bu nedenle savaş sonrasında ortaya çıkan yeni durum, TDT’nin iş birliği gündemini kültürel yakınlıktan jeopolitik bağlantısallığa taşımıştır.

Karabağ Zaferi, yalnızca Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünün yeniden tesis edilmesi bakımından değil; Türk dünyasında ortak hareket edebilme iradesinin somut bir başarı örneği olarak da değerlendirilmiştir. Bu gelişme, Türk devletleri arasında stratejik güven duygusunu artırmış ve Teşkilatın güvenlik ile savunma alanındaki iş birliği perspektifini güçlendirmiştir.

Bununla birlikte İran, Zengezur bağlantısının oluşturacağı yeni jeopolitik ve jeoekonomik dengeyi kendi çıkarları açısından olumsuz değerlendirmekte ve güzergâhın açılmasına güçlü biçimde karşı çıkmaktadır.[19] Azerbaycan’ın Nahçıvan’a, Türkiye’nin ise Azerbaycan ve diğer Türk devletlerine daha doğrudan karasal erişim sağlayacak olması, bölgedeki ulaşım ve ticaret dengelerini değiştirebilecek niteliktedir.

İran’ın kaygıları yalnızca siyasi ve stratejik nedenlerden kaynaklanmamaktadır. Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki kara ulaşımının ve enerji aktarımının hâlen kısmen İran üzerinden gerçekleştirilmesi, Tahran’a transit gelir ve bölgesel nüfuz sağlamaktadır. Alternatif bir bağlantının kurulması, İran’ın söz konusu ekonomik ve stratejik avantajlarının azalmasına yol açabilir.

Ancak İran açısından daha önemli kaygı; Türkiye ile Azerbaycan’ın İran güzergâhına bağımlılığının azalması, İran’ın Güney Kafkasya’daki nüfuzunun zayıflaması ve Türk devletleri arasındaki coğrafi bağlantının güçlenmesidir. Tahran yönetimi, Türk dünyasının bağlantısallığındaki bu muhtemel artışı bölgesel güç dengelerini kendi aleyhine değiştirebilecek bir gelişme olarak değerlendirmektedir.[20]

Zengezur Bağlantısı ve Türk Dünyasının Coğrafi Bütünlüğü

Zengezur güzergâhı, Türk dünyasının geleceği bakımından en fazla tartışılan projelerden biridir. Söz konusu güzergâhın açılması hâlinde Azerbaycan ile Nahçıvan arasında kara ve demir yolu bağlantısı kurulacak; Türkiye de Azerbaycan üzerinden Hazar Havzası ve Türkistan’a daha kısa bir hatla ulaşabilecektir.

Bu yönüyle Zengezur, yalnızca bölgesel bir ulaşım projesi değildir. Güzergâh; Türkiye, Güney Kafkasya, Hazar Denizi ve Orta Asya arasında kesintisiz bağlantı kurulması düşüncesinin önemli bir unsurudur. Bununla birlikte projenin gerçekleşmesi, Ermenistan’ın egemenlik endişeleri, sınır ve gümrük rejimine ilişkin anlaşmazlıklar, İran’ın jeopolitik kaygıları ve Rusya’nın bölgesel nüfuz mücadelesi nedeniyle karmaşık bir süreçtir.

Bu nedenle Türkiye ve Azerbaycan’ın Zengezur konusunu yalnızca “koridor” kavramıyla değil; bölgesel barış, karşılıklı ekonomik fayda ve egemenlik haklarına saygı ilkeleri çerçevesinde ele alması önem taşımaktadır. Aksi takdirde bölgesel bütünleşme projesi, yeni bir rekabet ve gerilim alanına dönüşebilir. Başarılı şekilde hayata geçirilmesi durumunda ise Zengezur bağlantısı, Türk dünyasının fiziki bütünleşmesini hızlandırabilecek ve Orta Koridor’un kapasitesini artırabilecek stratejik bir kaldıraç olacaktır.[21][22]

Orta Koridor ve Türk Dünyasının Jeoekonomik Yükselişi

Çin’den başlayarak Kazakistan, Hazar Denizi, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşan Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı, diğer adıyla Orta Koridor, Türk Devletleri Teşkilatı’nın jeoekonomik dönüşümünün merkezinde yer almaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında kuzey güzergâhındaki siyasi ve güvenlik risklerinin artması,[23] Kızıldeniz ve çevresindeki krizlerin deniz ticaretini olumsuz etkilemesi, alternatif doğu-batı hatlarının önemini artırmıştır.

Dünya Bankası’na göre gerekli altyapı yatırımları, lojistik reformlar ve sınır geçişlerinde koordinasyon sağlanması hâlinde Orta Koridor’daki yük hacmi 2030 yılına kadar üç katına çıkarılabilir ve taşıma süresi yarıya indirilebilir.[24] Bu öngörü, güzergâhın yalnızca transit taşımacılık değil, bölgesel üretim ve ticaret bakımından da önemli bir potansiyel taşıdığını göstermektedir.

Ancak Orta Koridor’un gerçek bir ekonomik kuşağa dönüşebilmesi için liman, demir yolu ve gümrük altyapılarının uyumlaştırılması; Hazar geçişlerindeki kapasitenin artırılması, ortak tarifelerin geliştirilmesi ve bürokratik işlemlerin dijitalleştirilmesi gerekmektedir. Dünya Bankası raporlarında Gürcistan’ın demir yolu ve kara yolu kapasitesinin geliştirilmesinin Orta Koridor’un etkinliği açısından taşıdığı öneme dikkat çekilmektedir.[25] Bu çerçevede 2026 yılında Dünya Bankası desteğiyle başlatılan ve Gürcistan’ın ulaştırma altyapısını da kapsayan yeni çalışmalar, koridor üzerindeki darboğazların giderilmesine yönelik güncel girişimlerden biri olarak değerlendirilebilir.[26]

Türk Devletleri Teşkilatı bu süreçte siyasi eş güdüm sağlayabilecek en uygun kurumlardan biridir. Teşkilatın Orta Koridor üzerindeki devletleri ortak standartlar etrafında bir araya getirmesi,[27] Türk dünyasını yalnızca enerji ve hammadde sağlayıcısı olmaktan çıkararak küresel tedarik zincirlerinin etkin bir aktörü hâline getirebilir.

Enerji, Yapay Zekâ ve Dijital Entegrasyon

Türk devletlerinin önemli petrol, doğal gaz, uranyum ve yenilenebilir enerji potansiyeline sahip olması,[28] enerji iş birliğini Teşkilatın temel stratejik alanlarından biri hâline getirmiştir. Türk Dünyası 2040 Vizyonu ve Teşkilatın diğer temel belgeleri, enerji güvenliğini ve yenilenebilir enerji alanındaki iş birliğini öncelikli hedefler arasında göstermektedir.[29]

Azerbaycan ve Türkistan enerji kaynaklarının Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına ulaştırılması, Türkiye’nin enerji merkezi olma hedefi ile Türk devletlerinin ihracat güzergâhlarını çeşitlendirme arayışını buluşturmaktadır.[30] Ancak bu iş birliğinin yalnızca petrol ve doğal gazla sınırlandırılmaması gerekir. Hazar Havzası’ndaki rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyeli, yeşil hidrojen, elektrik iletim hatları ve kritik mineraller gelecekteki iş birliğinin yeni alanları olabilir.[31]

Teşkilatın dönüşümünün en dikkat çekici yönlerinden biri de yapay zekâ ve dijitalleşmenin ortak gündeme girmesidir. Ekim 2024’te Bişkek’te düzenlenen Türk Devletleri Yapay Zekâ Forumu’na iki yüzden fazla uzman, yetkili ve karar vericinin katılması,[32] bu alandaki kurumsallaşmanın ilk işaretlerinden biri olmuştur.

15 Mayıs 2026’da Türkistan’da yapılan gayri resmî zirvenin “Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma” temasıyla düzenlenmesi[33] ise teknoloji konusunun artık tali bir çalışma alanı değil, Teşkilatın stratejik önceliklerinden biri olduğunu göstermiştir. Zirvede dijital dönüşüm, yenilikçilik, yapay zekâ, bağlantısallık ve sürdürülebilir ekonomik kalkınma alanlarında iş birliğinin güçlendirilmesi hedeflenmiştir.

Ortak dijital ekonomi anlaşmaları, elektronik izin sistemi, gümrük işlemlerinin dijitalleştirilmesi, siber güvenlik koordinasyonu ve Türk dilleri için ortak büyük dil modeli geliştirilmesi gibi projeler; gelecekte Türk dünyasının dijital egemenliği açısından önem taşıyacaktır. Özellikle yapay zekâ alanında ortak veri havuzları, Türk dilleriyle eğitilmiş modeller, siber tehditlere karşı ortak müdahale mekanizmaları ve teknoloji şirketlerini destekleyecek yatırım fonları kurulması, Teşkilatın küresel rekabet kapasitesini artırabilir.

Ortak Finans ve Güvenlik Boyutu

Türk Yatırım Fonu’nun kurulması, Teşkilatın kültürel iş birliğinden ekonomik kurumsallaşmaya geçtiğinin en somut göstergelerinden biridir.[34] Fonun kuruluş anlaşması 16 Mart 2023’te Ankara’da imzalanmış ve anlaşma 12 Aralık 2023’te onaylanarak Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.[35] Fon, Türk devletleri arasındaki ilk ortak finans kuruluşu olarak bölgesel altyapı, ticaret, yatırım ve özel sektör projelerinin desteklenmesini amaçlamaktadır.

Fonun başarılı olması, yalnızca ayıracağı mali kaynağa değil, şeffaf yönetim, profesyonel proje değerlendirmesi ve siyasi müdahalelerden uzak kurumsal bir yapıya sahip olmasına bağlıdır. Türk Yatırım Fonu, Orta Koridor, dijital altyapı, enerji dönüşümü, tarım, su güvenliği ve savunma sanayii gibi alanlarda ortak projeleri finanse edebilirse, Türk dünyası bütünleşmesinin ekonomik temelini güçlendirebilir.

Türkiye-Azerbaycan arasında 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan Şuşa Beyannamesi, müttefiklik ilişkilerinin yanı sıra savunma ve güvenlik alanlarında kapsamlı iş birliği öngörmüş olsa da[36] Teşkilatın NATO benzeri bir kolektif savunma örgütüne dönüşmesi yakın dönemde gerçekçi görünmemekle birlikte imkânsız değildir. Üye devletlerin Rusya, Çin, NATO ve diğer bölgesel aktörlerle farklı ilişkileri bulunmaktadır. Buna karşılık terörizm, aşırıcılık, sınır aşan suçlar, düzensiz göç, siber saldırılar, enerji ve ulaştırma hatlarının güvenliği ile doğal afetler konusunda iş birliği yapılması mümkündür.

2025 Budapeşte Bildirisi’nde[37] savunma sanayii alanındaki çok taraflı iş birliğinin geliştirilmesinin vurgulanması, güvenlik başlığının giderek daha açık biçimde Teşkilat gündemine girdiğini göstermektedir. Ancak bu iş birliği, başka devletlere veya örgütlere karşı kurulmuş askerî blok görüntüsü vermek yerine, üyelerin savunma kapasitelerini ve stratejik dayanıklılıklarını geliştiren esnek bir model olarak şekillenmelidir.

NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği Açısından Değerlendirme

Türk Devletleri Teşkilatı’nın güçlenmesi NATO açısından hem fırsatlar hem de dikkatle yönetilmesi gereken sonuçlar doğurmaktadır. Türkiye’nin Türk dünyasıyla geliştirdiği ulaştırma, enerji ve güvenlik ilişkileri; NATO’nun Karadeniz, Kafkasya ve Orta Asya’ya ilişkin stratejik farkındalığını artırabilir. Türkiye’nin 7-8 Temmuz 2026 tarihlerinde Ankara’da NATO Zirvesi’ne ev sahipliği yapması da ülkenin İttifak içerisindeki jeostratejik konumunun önemini göstermektedir. Bu durum, Türkiye’nin aynı anda hem Atlantik güvenlik mimarisinin merkez üyelerinden biri hem de Türk dünyasının kurumsallaşmasında öncü aktör olabilme kapasitesini ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte Türk Devletleri Teşkilatı’nın NATO’nun Orta Asya’ya uzanan bir aracı olarak algılanması, Rusya ve Çin’in tepki göstermesine neden olabilir.[38] Bu nedenle Türkiye’nin Teşkilat politikası, NATO üyeliği ile Türk dünyasındaki bağımsız iş birliği arayışını dengeli biçimde yürütmelidir.

Çin açısından Orta Koridor, Kuşak ve Yol Girişimi’ni destekleyen alternatif bir bağlantı hattı olduğu ölçüde faydalıdır. Ancak Türk devletlerinin ekonomik ve siyasi koordinasyonunun artması, Çin’in Orta Asya’daki ikili ilişkiler üzerinden kurduğu etkinliği sınırlayabilir. Özellikle kritik mineraller, dijital altyapı, telekomünikasyon, veri güvenliği ve finansman alanlarında Türk devletlerinin ortak hareket etmesi, Pekin karşısındaki pazarlık güçlerini artıracaktır.

Bu nedenle Teşkilatın ne bütünüyle Batı yanlısı bir blok ne de Çin ve Rusya’nın bölgesel projelerine eklemlenen pasif bir yapı olması gerekir. En rasyonel seçenek üyelerin çok yönlü dış politika anlayışlarını koruyan, fakat ortak çıkar alanlarında kolektif pazarlık gücü üreten stratejik özerklik modelidir.

Rusya açısından Türk Devletleri Teşkilatı’nın güçlenmesi, iş birliği imkânları barındıran; ancak bölgesel nüfuz dengeleri bakımından dikkatle izlenen bir gelişmedir. Moskova’nın, Türk devletleriyle tarihsel, ekonomik ve güvenlik ilişkilerini sürdürmeye önem verdiği; bununla birlikte Teşkilatın ulaştırma, enerji ve bölgesel koordinasyon kapasitesindeki artışın Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki geleneksel Rus nüfuzunu etkileyebileceğini değerlendirdiği söylenebilir. Bununla birlikte Rusya, TDT’yi doğrudan kendisine karşı oluşturulmuş bir blok olarak değerlendirmekten ziyade, çok kutuplu uluslararası sistem içerisinde iş birliği yapılabilecek yeni bir bölgesel aktör olarak takip etmektedir.[39]

Avrupa Birliği açısından ise Türk Devletleri Teşkilatı’nın yükselen rolü özellikle enerji arz güvenliği, kritik ulaştırma koridorları ve Orta Koridor’un geliştirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Avrupa’nın alternatif enerji ve ticaret güzergâhlarına yönelmesi, Türk devletleriyle ekonomik ilişkilerin stratejik değerini artırmıştır. Bu çerçevede Avrupa Birliği, TDT’nin bölgesel istikrarı destekleyen, bağlantısallığı güçlendiren ve küresel tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesine katkı sağlayan girişimlerini dikkatle takip etmektedir.[40][41]

Bu tablo, Türk Devletleri Teşkilatı’nın yalnızca Türk dünyasının iç dinamikleriyle açıklanabilecek bir yapı olmaktan çıktığını; Avrasya jeopolitiğinde büyük güçlerin stratejik hesaplarını etkileyen bölgesel bir aktöre dönüştüğünü göstermektedir.

Sonuç

Türk Devletleri Teşkilatı, kuruluşundan bugüne önemli bir dönüşüm geçirmiştir. İlk dönemde ortak tarih, dil ve kültür üzerinden şekillenen iş birliği, günümüzde ulaştırma koridorları, enerji güvenliği, yatırım fonları, dijital ekonomi, yapay zekâ, siber güvenlik ve savunma sanayii gibi stratejik alanlara yayılmıştır. Bu dönüşüm henüz tamamlanmış değildir; ancak Teşkilatın jeoekonomik ve jeopolitik bir aktör olma yönünde ilerlediği açıktır.

Teşkilatın geleceği, yüksek düzeyli zirvelerde verilen siyasi mesajlardan çok, alınan kararların uygulanmasına bağlı olacaktır. Orta Koridor’daki lojistik engellerin kaldırılması, Türk Yatırım Fonu’nun etkin işletilmesi, enerji ve dijital altyapıların birbirine bağlanması, ortak teknoloji politikalarının geliştirilmesi ve güvenlik alanında kurumsal mekanizmaların oluşturulması gerekmektedir.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın temel gücü, ortak kültürel mirasından kaynaklanmaktadır; fakat yalnızca kültürel yakınlık kalıcı bir bölgesel güç üretmeye yetmez. Kültürel kardeşliğin ekonomik karşılıklı bağımlılık, teknolojik kapasite, kurumsal dayanışma ve stratejik çıkar birlikteliğiyle desteklenmesi gerekmektedir. Bu başarıldığı takdirde Türk Devletleri Teşkilatı, Avrasya’daki güç mücadelesinin nesnesi değil, bölgesel düzenin şekillenmesine katkı sunan bağımsız bir aktör hâline gelebilecektir.

21. yüzyıl Avrasya jeopolitiğinde güç kavramı, klasik askerî kapasitenin çok ötesine geçmiş durumdadır. Günümüzün uluslararası rekabetinde ulaştırma ve lojistik koridorlarını yönetebilen, enerji arz ve dağıtım hatlarını yönlendirebilen, dijital teknolojilerde üretim ve yenilik kapasitesi geliştirebilen ve bölgesel iş birliğini güçlü kurumsal mekanizmalarla sürdürülebilir hâle getirebilen aktörler belirleyici olacaktır. Bu çerçevede Türk Devletleri Teşkilatı, ortak stratejik vizyonunu derinleştirip ekonomik, siyasi, teknolojik ve güvenlik alanlarındaki bütünleşmesini güçlendirebildiği ölçüde yalnızca Türk dünyasının değil, Avrasya jeopolitiğinin geleceğini şekillendiren başlıca güç merkezlerinden biri hâline gelebilecektir.

Bu hedefe ulaşılması ise yalnızca ortak tarih ve kültür mirasının korunmasına değil; alınan kararların etkin biçimde uygulanmasına, kurumsal kapasitenin güçlendirilmesine ve üye devletlerin ortak stratejik iradeyi somut iş birliği projelerine dönüştürebilmesine bağlı olacaktır. Bu doğrultuda Türk Devletleri Teşkilatı’nın önümüzdeki dönemde ortaya koyacağı performans, Avrasya’daki yeni jeopolitik dengelerin şekillenmesinde belirleyici unsurlardan biri olmaya adaydır.

Bu bakımdan Türk Devletleri Teşkilatı’nın gelecekteki başarısı, yalnızca kurumsal yapısının büyüklüğüyle değil; ortak iradeyi kalıcı politikalara, ortak vizyonu somut projelere ve bölgesel iş birliğini sürdürülebilir stratejik kazanımlara dönüştürebilme kapasitesiyle belirlenecektir. Bu süreçte Teşkilatın ortaya koyacağı performans, yalnızca Türk dünyasının değil, Avrasya’nın gelecekteki jeopolitik mimarisini de etkileyebilecek önemli unsurlardan biri olacaktır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi ve TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Erkinbek Turgunov, “Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri Arasındaki Diplomatik İlişkilerin 30. Yılı”, Avrasya Araştırma Enstitüsü, 28.03.2022-03.04.2022 No 348, Kazakistan. https://www.eurasian-research.org/wp-content/uploads/2022/05/Haftalik-e-bulten-28.03.2022-03.04.2022-No-348.pdf (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[2] İhsan Bakar, “Jeopolitik Yaklaşımlar Çerçevesinde, Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Türk-Rus Yönelişleri”, T.C. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul, 2006.

[3] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye’nin Türk Devletleri Teşkilatı Politikası”, https://www.mfa.gov.tr/turk-devletleri-teskilati.tr.mfa⁠ (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[4] M. Seyfettin Erol ve Mehmet Şahin, “Bağımsızlıklarının 20. Yılında Orta Asya ve Kafkasya’daki Türk Cumhuriyetlerinin Entegrasyon Süreci (1991 – 2011)”, Karadeniz Araştırmaları, Bahar 2013, S.: 37, ss.: 111-136. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/105791 (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[5] “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin Kurulmasına Dair Nahçıvan Anlaşması”, https://turkicstates.org/u/d/basic-documents-tr/Nahcivan_Anlasmasi_Turkce_20140417_193951.pdf (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[6] Hasan Kanbolat, “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Zirvesi”, ORSAM, 19.10.2011. http://orsam.org.tr/yayinlar/turk-dili-konusan-ulkeler-isbirligi-konseyi-zirvesi/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[7] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek--turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[8] Ömer Faruk Karaman, “Türk Dünyasında Dijital Entegrasyon Arayışı: TDT Zirvesi Ne Vadediyor?”, AA, 15.05.2026. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/turk-dunyasinda-dijital-entegrasyon-arayisi-tdt-zirvesi-ne-vadediyor/3938363 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[9] Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan, “Ilham Aliyev Addressed The Nation”, 10 November 2020. https://president.az/en/articles/view/45924/print (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[10] UTİKAD, “Çin Avrupa Ticaretinde Türkiye Merkezli Orta Koridor Seçeneğini Güçlendiriyor”, 29.06.2026. https://www.utikad.org.tr/Detay/Sektor-Haberleri/41851/cin-avrupa-ticaretinde-turkiye-merkezli-orta-koridor-secenegini-guclendiriyor (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[11] Güray Alpar, “Hint-Pasifik Bölgesi ve ABD’nin Hint-Pasifik Strateji Belgesinin Şifreleri”, 17.04.2022. https://www.sde.org.tr/hint-pasifik-bolgesi-ve-abdnin-hint-pasifik-strateji-belgesinin-sifreleri-konu-325 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[12] Selçuk Kılınç, “Türk Dünyası Dayanışmasının Tarihsel Sürekliliği: 1920’lerden Türk Devletleri Teşkilatı’na”, Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Y.: 2026, C.-S.: 9(1) ss: 105-124. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5356483 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[13] Özge Emine Özçelik, “Türk Devletleri Teşkilatı: Türk Dünyasının Kurumsallaşması Yorum No : 2026 / 65”, AVİM, 12.06.2026. https://avim.org.tr/tr/Yorum/TURK-DEVLETLERI-TESKILATI-TURK-DUNYASININ-KURUMSALLASMASI. (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[14] T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortak Metni Öğretim Programları Ortak Metni 2025”, https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[15] BİA Net Haber Merkezi, “MEB, Müfredatta Orta Asya’yı Neden “Türkistan” Olarak Değiştiriyor?”, 15.10.2024. https://bianet.org/haber/meb-mufredatta-orta-asya-yi-neden-turkistan-olarak-degistiriyor-300726 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[16] Alper Şaşmaz, “Bakan Tekin: Orta Asya Kavramı Yerine ‘Türkistan’ Kavramını Müfredata Ekledik”, AA, 18.11.2025. https://www.aa.com.tr/tr/egitim/bakan-tekin-orta-asya-kavrami-yerine-turkistan-kavramini-mufredata-ekledik/3746939 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[17] Esma Özdaşlı, “İkinci Karabağ Savaşı’nın Türk Dünyasının Bütünleşme (Entegrasyon) Sürecine Etkileri”, Vizyoner Dergisi, Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, Y.: 2025, C.: 16, S.: 48, ss. 1142-1155. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4677801 (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[18] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Devletleri Teşkilatı’nın 12. Zirvesi Gebele’de Gerçekleştirildi”, 07.10.2025. https://turkicstates.org/tr/haber/the-12th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-gabala-azerbaijan (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[19] Mehmet Koç, “GÖRÜŞ - İran Zengezur Koridoru’na Neden Karşı?”, AA, 27.09.2023. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/gorus-iran-zengezur-koridoruna-neden-karsi/3001011 (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[20] Pınar Demir, “Zengezur’un Doğu-Batı Ekonomik Koridorundaki Önemi”, XII. Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu, 21-23 Mayıs 2025 / Niğde. https://www.utudas.org/Makaleler/981278040_XII.%202.%2047.pdf (Erişim Tarihi: 22.07.2026)

[21] Emirhan Yılmaz, “Türkiye, Zengezur Koridoru’nun Açılmasıyla Küresel Tedarik Zincirlerinde Merkez Olabilir”, AA, 15.08.2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiye-zengezur-koridorunun-acilmasiyla-kuresel-tedarik-zincirlerinde-merkez-olabilir/3660256 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[22] BBC News Türkçe, “Zengezur Koridoru Hakkında Neler Biliniyor?”, 08.08.2025. https://www.bbc.com/turkce/articles/c5yp2kw3142o (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[23] Sibel Morrow, “Orta Koridor Türkiye’yi Avrasya Ticaretinin Merkezine Taşıyor”, AA, 11.12.2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/orta-koridor-turkiyeyi-avrasya-ticaretinin-merkezine-tasiyor/3768157 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[24] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru 2030’a Kadar Hacmi Üçe Katlamak ve Seyahat Süresini Yarıya İndirmek İçin Politikalar ve Yatırımlar”, Kasım 2023. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/fbf984be-fa85-4adb-9f62-0f9169d2078b/content (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[25] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru…”

[26] CNN Türk, “Dünya Bankası’ndan Türkiye’ye Rekor Proje Desteği”, 15.04.2026. https://www.cnnturk.com/ekonomi/dunya-bankasindan-turkiyeye-rekor-proje-destegi-2417073 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[27] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye’nin Bağlantısallığı ve Çok Taraflı Ulaştırma Politikası”, t.y. https://www.mfa.gov.tr/turkiye_nin-cok-tarafli-ulastirma-politikasi.tr.mfa (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[28] Ramazan Aslan, “Türk Devletleri Teşkilatı’nın Avrasya’da Artan Önemi: Ekonomi Politik Açıdan Bir Değerlendirme”, Türk Devletleri Teşkilatı (Dünü, Bugünü, Yarını) Özel Sayısı: e96–120, 2025. http://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4451713 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[29] turkicstates.org, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, t.y. https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek--turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[30] Doğanay Yılmaz, “Türkiye’nin Enerji Politikası ve Altyapısı Bağlamında Enerji Hub Potansiyeli”, Ulusal Strateji Araştırmaları Merkezi ULUSAM, Türkiye Politik Çalışmalar Dergisi, C.:1, S.:1, ss.33-48, Y.: 2021. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2286078 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[31] Çiğdem Şahin, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu Öncesi ve Sonrasında TDT Enerji İş Birliği”, XII. Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu, 21-23 Mayıs 2025 / Niğde. https://www.utudas.org/Makaleler/211945134_XII.%202.%2089.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[32] Kırım Haber Ajansı QHA, “Kırgızistan’da Türk Devletleri Teşkilatı Yapay Zekâ Forumu Gerçekleştirildi”, 11.10.2024. https://www.qha.com.tr/turk-dunyasi/kirgizistan-da-turk-devletleri-teskilati-yapay-zeka-forumu-gerceklestirildi-496146 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[33] TÜRKSOY, “Türk Devletleri Teşkilatı Gayriresmî Zirvesi Türkistan’da Düzenlendi”, 16.05.2026. https://www.turksoy.org/haberler/turk-devletleri-teskilati-gayriresmi-zirvesi-turkistanda-duzenlendi (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[34] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Yatırım Fonu”, t.y. https://turkicstates.org/tr/partner-detay/turk-yatirim-fonu (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[35] 13.12.2023 tarih ve 32398 Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/12/20231213-2.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[36] Ferhat Pirinççi, “Şuşa Beyannamesi’nin Anlamı”, SETA, 19.06.2021. https://www.setav.org/Susa-Beyannamesinin-Anlami, (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[37] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Devletleri Teşkilatı Gayriresmi Zirvesi Budapeşte Bildirisi”, 21.05.2025. https://turkicstates.org/tr/haber/budapest-declaration-of-the-informal-summit-of-the-organization-of-turkic-states (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[38] Aleksandr Sotniçenko, “Türk Devletleri Teşkilatı Rusya, Çin ve İran’ı da Kapsamalı”, (Röportajı yapan Işıkgün Akfırat). BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, C.: 5, S.: 4, ss. 398-403. https://briqjournal.com/turk-devletleri-teskilati-rusya-cin-ve-irani-da-kapsamali (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[39] Sotniçenko, “Türk Devletleri Teşkilatı Rusya, Çin ve İran’ı da Kapsamalı”

[40] UTİKAD, “Çin Avrupa Ticaretinde Türkiye Merkezli Orta Koridor Seçeneğini Güçlendiriyor”

[41] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru…”

GÖZLERİM İŞKENCEYE SOKULURKEN GÖR BENİ

Yürürken adım adım, sevdamın hedefine
Düşlerin önüne set, çekilirken gör beni
Umutlarım kalınca, bahtımın insafına
Çaresiz, başım öne, bükülürken gör beni

Karşılık görmeyince, ellerimle imdadım
Yerle yeksan olunca, akla ziyan heybetim
Gücüm aciz kalınca, kesilince süratim
Engeller yollarıma, dikilirken gör beni

Felek galip gelse de, kaşlarımı gerişte
Zerrece ödün vermem, aşka layık duruşta
Değiştirmem imkansız, elimde değil işte
Gariplikten yüreğim, burkulurken gör beni

Bağlarken yollarımı verdiğim şeref sözü
Hüzne nokta koymada, yetmiyor aklın izi
Beşik kertmesi gibi, gamların gülen yüzü
Peşime gölge gibi, takılırken gör beni

Talihsizlik canımı, peşinden sürüyünce
Umutlar birer birer, meçhule yürüyünce
Bulutlar cemalimi lebalep bürüyünce
Gözlerim işkenceye sokulurken gör beni

Hayallerim biterken, yürüdüğüm her izde
Kesilince takatim, kalmayınca güç dizde
Alabora olunca, aşk gemisi denizde
Umudum temelinden, sökülürken gör beni

İnsafa gelmeyince, malum gönül hırsızı
Canıma yüklenmede, bitmeyince arzusu
Ne yapsam dinmeyince, sol yanımın sızısı
Gözyaşlarım yanağa, dökülürken gör beni

Değişmeyince durum, ha bugün, ha yarında
Umutlar tükenirken, ikindi sularında
Gönlümün tadı, tuzu olmayınca yerinde
Taşıdığım emanet, sıkılırken gör beni

Dostları anmayınca, unutunca adını
Mahşere bırakınca, düşünce muradını
Duymayınca hiç kimse, Nurseli feryadını
Yalan dünya üstüme, yıkılırken gör beni

NURSELİ – Nursel SEÇER

100 KİŞİLİK DÜĞÜN... 

1 MİLYON İZLENEBİLİR

Davetiye basılır. Kartvizitle davet gönderilir.  

"Yakınlar gelsin" denir. Salonun kapısı kapatılır.  

Ama en büyük kapı açık unutulabilir: Telefon ekranı.

Düğün başlar. Birileri canlı yayın açabilir. Birileri story paylaşabilir.  

Birileri sahneden video çekebilir. Birileri şarkı söylerken kendini kaydedebilir.  

Bunlar haktır. Emeği göstermektir. Yeter ki kadraj sadece kendine tutulsun.  

Arka planda eğlenen, oynayan, oturan kimse görüntüye girmesin.

Masalar çekilebilir. Çiçekler, kıyafetler, ayakkabılar kaydedilebilir.  

Eğlenirken arka planda oynayan çocuklar, kadınların kıyafetleri kadraja girebilir.  

Telefonu eline alan herkes yayıncı olabilir.  

100 kişilik bir düğün, internette 1 milyon kişi tarafından izlenebilir.

Peki sonra ne olabilir?  

O 10 saniyelik görüntü alınabilir. Sesi kısılabilir. Üstüne başka müzik eklenebilir.  

Çocuğun yüzü yakınlaştırılabilir. Bir kadının kıyafeti kırpılabilir.  

Alay konusu yapılabilir. Ticari amaçla kullanılabilir. Kötü niyetle paylaşılabilir.  

Tehdit için saklanabilir.

O an bir geceliktir. Ama internete düşen görüntü yıllarca kalabilir.  

Silinmeyebilir. Geri alınamayabilir. "Keşke" demeye yer kalmayabilir.

Unutulmasın. Yapılan her paylaşım, o davetiyeyi tüm dünyaya göndermektir.  

Eğlenmek, hatıra biriktirmek güzeldir. Ama paylaşmadan önce iki saniye durup düşünmek gerekir.  

Kendi arkadaşını çekerken arka planda bir çocuğun yüzü var mı?  

Bir hanımın özel kıyafeti görünüyor mu?  

Bir ailenin mahrem anı kayda giriyor mu?  

Giriyorsa paylaşmamak, izin istemek, ya da sadece kendine saklamak en doğrusudur.

Çocukların yüzü, kadınların kıyafeti, ailenin özel günü sosyal medya malzemesi değildir. Emanettir.

Düğünler düğünde güzeldir. Alkışlar salonda yankılandığında kıymetlidir.  

Hatıralar gözde kaldığında berekettir.

En büyük davetiye, farkında olmadan kendi elimizle gönderilebilir.  

Bu yüzden dikkat etmek lazım.  

Paylaşmadan önce düşünmek lazım.  

Bir iki saniyelik kareler, yıllarca süren pişmanlığa sebep olabilir.

Mahremiyete sahip çıkmak, o geceye verilen en büyük değerdir.

İNSANIN “HAYIR” ve “ŞER” İLE İMTİHANI

Allahın sevdiği razı olduğu, hoşnut olduğu iyi, güzel. temiz, faydalı ve helal olan şeylere “Hayır” denir. Allahın sevmediği, razı olmadığı kötü, çirkin, zararlı ve haram olan şeylere de “Şer ” denir.

Hayrı da Şerri de yaratan Allah’tır. Ancak, Allah hayrı, yani iyi ve güzel olan şeyleri razı olarak yaratır. Şerri, yani kötülükleri ve haramları ise insanlar ona yöneldiği için ve onu işledikleri için yaratır. Rabbimizin hayra/iyiye rızası vardır, ama Şerre/kötülüğe rızası yoktur. Allah Kur’anda: “O Allah, hanginizin daha güzel şeyler/işler yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır.” (Mülk-2) buyurduğu gibi Hayır ve Şer insanlar için bir imtihandır. Bu bağlamda kişinin Hayır ve Şer olarak yaptığı her şey onun lehine veya aleyhine olarak kendisine mükafat ve ceza/azab olarak geri döner. Bunu unutmayın! Ya bu dünyada döner, ya da âhirette. Veya tamamı ahirete ertelenebilir. Bu, Rabbimiz Allahın takdirindedir. Ve Rabbimiz Allah bu konuda Kur’anda: şöyle buyurur: “Kim iyi bir iş yaparsa bu kendi lehinedir. Kim de kötü/şer bir iş yaparsa o da kendi aleyhinedir. Senin Rabbin kullarına asla zulmedici değildir.” (Fussılet-46) Ve Rabbimiz Allah, insanlar hayrı ve şerri birbirinden ayırt etsinler ve daima hayra, iyiye yönelsinler diye onlara akıl, ilim ve irade vermiştir, Kitap ve peygamber göndermiştir. Durum böyleyken, insanların pekçoğu her türlü kötülüğü ve haram olan şeyleri yapmaktan çekinmezler. Biliniz ki, geçmişte de günümüzde insanların başına gelen her türlü belâ ve musîbetler; insanların kendi elleriyle yaptıkları yanlışlar ve kötülükler nedeniyledir. İşte, arz ve semada meydana gelen yangınlar, sel felaketleri, kıtlıklar, açlıklar, kuraklıklar, ekonomik sıkıntılar, kavgalar, zorbalıklar, zulümler, cinayetler, tacizler, tecavüzler psikolojik bunalımlar, bulaşıcı hastalıklar gibi kötülükler; insanların Şerre, kötülüklere Haramlara yönelmelerinin sonucudur. Zîra Allah Kur’anda şöyle buyurur: “Başınıza gelen her türlü felaket, kendi ellerinizle yaptıklarınız (yanlışlar) yüzündendir. O, yine de çoğunu affeder” (Şura-30) “İnsanların kendi elleriyle işledikleri kötülükler yüzünden Kara’da ve Deniz’de düzen bozulur. Allah yaptıklarının bir kısmını onlara tattırır ki, belki yaptıkları yanlıştan dönerler.” (Rum-41)

Ve Yüce Allah Kur’anda: “Kim zerre kadar bir iyilik yapmışsa karşılığını mutlaka (mükafat) olarak görür, kim de zerre kadar bir kötülük yapmışsı o da karşılığını mutlaka (azab) olarak görür.” (zilzal -7,8) buyurduğu gibi Hayır ve Şer konusunda insan; kendi iradesiyle yaptıklarından veya sebep olduklarından sorumludur. İşlenen hayır ve Şer bazen sözle olur, bazen fiille, eylemle, davranışla olur. Karşılığını da mükafat veya azab olarak görür. Mesela, sahibinden izinsiz olarak her hangi bir şeyi alan kimse hırsızlık yapmıştır. Hırsızlık Allahın hoş görmediği ve haram kıldığı bir şerdir, yani kötülüktür. O eylemi yapan kişi ondan sorumludur ve karşılığını da ceza ve azab olarak görür. Veya bir kimse aç olan bir insanı doyurursa, bu da Allah katında bir hayır’dır, iyiliktir ve Allah katında karşılığı da rahmet ve mükafattır.. Meselâ; sözle küçük bir selamlaşma bile bir hayırdır, iyiliktir. Veya sözle incitici bir hakaret de şerdir, kötülük.

Hayır ve Şer konusunda insanların yanıldıkları bir husus da şudur: İnsanlar kendilerine isabet eden iyilikler konusunda çoğu kez şükretmeyi pek düşünmezler. Ama, başlarına kötü bir şey geldiği zaman da haddi aşarlar ve; “Şerler, kötülükler ve dertler hep beni buluyor,” derler, Allaha bühtanda bulunurlar, Allahın takdirine rıza göstermezler, şükrü, tevekkelü ve sabrı unuturlar. İlahi imtihanı unuturlar! İnsanların başına gelen bir çok kötülük ve felakette o felaketin fiziki olarak meydana gelmesinde o kişinin açık bir iradesi olmayabilir, ama insanların haddi aşarak yöneldikleri haramlar buna sebep olmuş olabilir. Mü’min buna da çok dikkat etmeli. Rabbimiz Allah Kur’anda: “Andolsun ki, biraz korku ve açlıkla, bir de mallardan, canlardan ve ürünlerden eksilterek sizi deneriz. Sen sabredenleri müjdele.” (Bakara-155) buyurduğu gibi Rabbimiz Allah bazen de kullarının Allaha karşı iman ve takvasını sınamak ve insanlara ders vermek için bazı olumsuzlukarı kullarına tattırır.. Ve yine Rabbimiz Allah başka bir ayette: “.... Bazen sizin “Şer/kötü” olarak gördüğünüz şey, sizin için “Hayır” dır. Ve bazen de “Hayır/iyi” gibi gördüğünüz şey sizin için bir “Şer” dir. Allah onu bilir ama siz bilemezsiniz.” (Bakara-216) buyurduğu gibi başımıza gelen bazı iyi ve kötü olaylarda mutlaka bizler için ders alacak bir hayır yönü vardır.

Bu nedenle başımıza gelen her kötü olay için karamsar ve isyankar olmamalıyız ve Rabbimizin yarattığı her şeyde bizim için bir hayır/iyilik olabileceğini ve ondan alınması gereken bir ders olduğunu bilmeliyiz ve onlardan ders alarak, Rabbimiz Allaha karşı iman ve takvamızı bozmadan, her zaman şerden/haramlardan uzak durmalıyız ve her zaman hayra, iyiye ve salih amellere yönelmeliyiz.

Bu, en güzel davranıştır.

(muallimosman)

ARŞI DELEN BİR ÇIĞLIK: UMUT

Konteynerdi evleri. 

Biri eski, biri yeni. 

Müddet doldu diye yeni bir hayata taşınacaklardı. 

Kutular toplandı, eşyalar sarıldı. Adres değişti ama çocukluk değişmedi.

Umut'un değişmeyen tek şeyi vardı: arkadaşları. 

Eski konteyner kentte bıraktığı gülüşleri.

Anneciğim ne olur, dedi. Son defa göreyim onları. 

Annesi elinden tuttu. "Tamam oğlum" dedi. "Gidelim."

Yola çıkarken annesine baktı. Küçük elleriyle eteğini tuttu ve fısıldadı: 

"Ömrüm gelince ben sana yardım ederim anne."

Gittiler. Toprak kokan avluya. 

Top oynadılar. Koştular. Adı gibi Umut saçtılar etrafa. 

Sonra top yola kaçtı. 

Umut peşinden gitti. 

Bir anda oldu. Bir fren sesi. Bir sessizlik.

Sonra... sonra çığlıklar koptu. 

Öyle bir çığlık ki arşı deldi, gökyüzüne kadar ulaştı. 

Annenin çığlığı, babanın çığlığı birbirine karıştı. 

Polis bile ayıramadı anneyi Umut'un üzerinden. 

Sarılmıştı. Bırakmadı. "Oğlum" dedi sadece. Bin kere "oğlum" dedi.

Şimdi iki konteyner kent arasında bir boşluk var. 

O boşlukta bir top yuvarlanıyor hala. 

Ve o boşlukta bir isim yankılanıyor: Umut.

Annenin son dileği kaldı geriye: 

"Keşke ömrün yetseydi de bana yanımda olsaydın yavrum..."

Anneler, babalar... 

Dayılar, ablalar... 

Sonra hepimiz. 

Çocuklar hepimizin. 

Umut bizim de evladımızdı. 

Onun topu bizim sokağımıza da kaçabilir. 

Onun "son defa"sı bizim kapımızı da çalabilir.

O yüzden lütfen. 

Özellikle yerleşim alanlarında arabalar yavaşlasın. 

Daha dikkatli gidelim. 

Gözlerimiz yolda, gönlümüz çocukta olsun. 

"Sonra bakarım" demeden önce bir kez daha sarılalım. 

Çünkü bazı "son defa"lar bir daha gelmiyor.

Umut ömrü yetmedi annesine yardım etmeye. 

Ama Umut bize bir şey bıraktı: 

Dikkat etmeyi, yavaşlamayı, sarılmayı. 

Mekânın cennet olsun Umut yavrum.

Sen şimdi bir meleksin.

Cennette yerin en güzel köşede olsun.

Annenin duası kanat olsun sana.

Bizim duamız da yol olsun sana.

Adın gibi umut oldun bize.

Ömrü yetmeyen çocuklar, kalanların ömrüne ömür katsın artık.

Ve Rabbim, hiçbir anneyi evladıyla sınama.

Bütün çocuklarımızı görünür görünmez kazalardan, kötülüklerden koru.  

Onların gülüşlerini sol yanımıza emanet et.

Bizleri de onlara layık anne, baba, insan eyle.

Meloni Dönemi İtalya’sı, Roma Mirası ve Türkiye Merkezli Jeopolitik Tartışmalar

İsmail CİNGÖZ

Özet

Bu çalışma, Giorgia Meloni döneminde İtalya’nın Akdeniz ve Afrika merkezli dış politika anlayışını, Roma mirası ekseninde gelişen tarihsel ve jeopolitik tartışmalar çerçevesinde incelemektedir. Araştırmada, Meloni hükümetinin uygulamaya koyduğu Mattei Planı, enerji güvenliği, göç yönetimi ve Akdeniz stratejisi değerlendirilirken, bu politikaların klasik anlamda bir “Yeni Roma İmparatorluğu” projesi olarak nitelendirilemeyeceği; daha çok tarihsel hafıza ile güncel güç ve nüfuz arayışları arasında kurulan sembolik ve jeopolitik bir yaklaşımı yansıttığı ortaya konulmaktadır.

Çalışmada Roma mirasının Roma ve Konstantinopolis üzerinden gelişen tarihsel sürekliliği ele alınmakta; 325 İznik Konsili, 1054 Büyük Ayrılık, 1204 Latin İşgali ve 1453 İstanbul’un fethi gibi kritik dönüm noktalarının günümüz dinî ve jeopolitik tartışmalarına etkileri değerlendirilmektedir. Ayrıca Moskova’nın “Üçüncü Roma” söylemi, Ukrayna Ortodoks Kilisesi’nin otosefali süreci, Fener Rum Patrikhanesi ile Rus Ortodoks Kilisesi arasındaki rekabet ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmaları, dinî kurumların uluslararası siyaset ve yumuşak güç politikalarıyla kesişen yönleri bakımından analiz edilmektedir.

Makale, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanını kullanmasının Osmanlı Devleti’nin evrensel hükümdarlık anlayışı içerisindeki yerini değerlendirmekte; İstanbul’un tarihsel mirası ile Ankara’nın modern devlet aklını birlikte ele alarak Türkiye’nin Akdeniz, Karadeniz, Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu ve Afrika’daki çok boyutlu jeopolitik konumunu analiz etmektedir. Sonuç olarak çalışma, günümüzde temel rekabetin yeni bir imparatorluk inşasından ziyade tarihsel hafıza, enerji güvenliği, dinî merkezler, ulaşım koridorları ve bölgesel güç dengeleri üzerinden şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Giorgia Meloni, Roma mirası, Konstantinopolis, Mattei Planı, Akdeniz jeopolitiği, Fatih Sultan Mehmet, Kayser-i Rûm, Ukrayna Ortodoks Kilisesi, Heybeliada Ruhban Okulu, Türkiye.

Giriş

Giorgia Meloni’nin Ekim 2022’de İtalya Başbakanlığı görevini üstlenmesi, İtalyan iç siyasetinin yanı sıra Avrupa Birliği (AB), NATO, Akdeniz ve Afrika politikaları açısından da yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Millî kimlik, egemenlik, muhafazakârlık ve Avrupa medeniyeti kavramlarını siyasal söyleminin merkezine yerleştiren Meloni yönetimi, İtalya’nın Avrupa içindeki ağırlığını artırmaya ve ülkeyi Akdeniz ile Afrika arasında önemli bir enerji, ticaret ve güvenlik merkezi hâline getirmeye çalışmaktadır.

İtalya’nın Akdeniz ve Afrika açılımı, bazı siyasi ve entelektüel yorumlarda ülkenin tarihsel Akdeniz kimliğini yeniden öne çıkaran bir güç arayışı şeklinde değerlendirilmektedir.[1] Ancak Meloni hükümetinin resmî belgelerinde klasik anlamda yeni bir Roma İmparatorluğu kurma hedefi bulunmamaktadır. Bu çalışmada “Yeni Roma” kavramı, somut bir imparatorluk projesini değil; İtalya’nın tarihsel hafızası, millî kimlik anlayışı ve güncel Akdeniz stratejisi arasında kurulan sembolik ve jeopolitik ilişkiyi ifade etmektedir.

Roma mirası Türkiye açısından ayrıca önemlidir. Konstantinopolis, bugünkü adıyla İstanbul, Roma İmparatorluğu’nun doğudaki başkenti olarak yaklaşık bin yıl boyunca bu siyasi geleneğin merkezinde yer almıştır. İstanbul’un 1453’te Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilmesi ve Osmanlı yönetiminin şehir üzerinden geliştirdiği evrensel hükümdarlık anlayışı, Roma mirasının yeni bir siyasi düzen içinde yorumlanmasına imkân vermiştir.

Roma ile Konstantinopolis arasındaki tarihsel rekabet, Katolik ve Ortodoks kiliseleri arasındaki ayrışmayı da şekillendirmiş; Moskova’nın daha sonraki yüzyıllarda kendisini “Üçüncü Roma” olarak konumlandırmasıyla miras tartışması yeni bir boyut kazanmıştır. Ukrayna Kilisesi’nin otosefali (bir Ortodoks kilisesinin başka bir kiliseye bağlı olmaksızın kendi kendini yönetmesi; kilise bağımsızlığı) süreci, Moskova ile Fener Rum Patrikhanesi arasındaki gerilim ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmaları, dinî merkezlerin güncel jeopolitik rekabetlerden bütünüyle bağımsız olmadığını göstermektedir.

Bu çalışma; Meloni döneminde İtalya’nın Akdeniz ve Afrika politikalarını, Roma mirasının Roma ve İstanbul merkezli tarihsel boyutlarını, Katolik-Ortodoks ayrışmasını, Ukrayna Kilisesi ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmalarını, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanını ve Türkiye’nin güncel jeopolitik konumunu ortak bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Roma Mirasının İki Tarihsel Merkezi: Roma ve Konstantinopolis

Roma İmparatorluğu yalnızca bugünkü İtalya’nın başkenti Roma’dan yönetilen bir siyasi yapı olarak kalmamıştır. İmparator I. Konstantin’in Konstantinopolis’i 330 yılında imparatorluğun yeni merkezi hâline getirmesiyle Roma siyasal geleneğinin ağırlık merkezi doğuya kaymıştır.[2] İmparatorluğun 395 yılında doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasının ardından Roma, Batı Roma’nın; Konstantinopolis ise Doğu Roma’nın merkezi olmuştur.[3]

Batı Roma İmparatorluğu’nun 476 yılında sona ermesinden sonra Roma’nın evrensellik iddiası büyük ölçüde Papalık ve Katolik Kilisesi üzerinden sürmüştür. Konstantinopolis merkezli Doğu Roma İmparatorluğu ise 1453 yılına kadar varlığını korumuştur.[4] Bu süreç, Roma mirasının iki temel merkez üzerinden şekillendiğini göstermektedir.

Batı tarih yazımında “Bizans İmparatorluğu” olarak adlandırılan devlet, kendi döneminde bu isimle anılmamıştır. İmparatorluğun vatandaşları devletlerini Roma İmparatorluğu olarak görmüş; kendilerini “Romalılar” anlamına gelen Rhomaioi kavramıyla tanımlamıştır. “Bizans” adı, imparatorluğun yıkılışından sonraki dönemlerde Batılı tarihçiler tarafından yaygınlaştırılmıştır.[5][6][7]

Bu nedenle İstanbul, yalnızca Doğu Roma’nın başkenti değil; bin yılı aşan siyasi, dinî ve kültürel merkezliğiyle Roma medeniyet geleneğinin başlıca tarihsel taşıyıcılarından biridir. Bununla birlikte Roma ve Konstantinopolis’in temsil ettiği miraslar bütünüyle aynı değildir. Roma, Batı Roma geleneği, Papalık ve Katolik dünyası üzerinden süreklilik kazanırken Konstantinopolis, Doğu Roma devlet geleneğinin, Ortodoks Hristiyanlığın ve daha sonra Osmanlı imparatorluk düzeninin merkezi olmuştur. Roma mirası bu bakımdan tek bir şehrin tekelinde değil, farklı dönemlerde farklı aktörler tarafından yeniden yorumlanan çok katmanlı bir tarihsel birikimdir.

Katolik-Ortodoks Ayrışması ve Roma Mirası Üzerindeki Rekabet

Hristiyanlığın kurumsal yapısının şekillenmesindeki önemli dönüm noktalarından biri, İmparator I. Konstantin’in çağrısıyla 325 yılında İznik’te toplanan Birinci Ekümenik Konsil olmuştur. Konsilde İznik İnanç Bildirgesi’nin temel esasları kabul edilmiş, Ariusçuluk reddedilmiş ve İsa’nın Baba ile aynı özden olduğu anlamına gelen homoousios öğretisi benimsenmiştir. Ayrıca kilise teşkilatına ilişkin bazı düzenlemeler yapılmış ve Paskalya tarihinin ortak esaslara göre belirlenmesi kararlaştırılmıştır. Konsil kararları, Roma imparatorluk otoritesi ile kilise arasındaki ilişkinin kurumsallaşmasında önemli bir aşama oluşturmuştur.[8]

Roma ile Konstantinopolis arasındaki siyasi ve dinî rekabet, 1054 yılında yaşanan “Büyük Ayrılık” ile kurumsal bir bölünmeye dönüşmüştür.[9] Roma ile Konstantinopolis arasındaki güvensizlik yalnızca teolojik tartışmalarla sınırlı kalmamıştır. Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Haçlı ordularının 1204 yılında Konstantinopolis’i işgal etmesi, şehirde büyük bir yıkıma ve kültürel yağmaya yol açmıştır. Kiliseler, saraylar ve çeşitli kültür varlıkları yağmalanmış; çok sayıda dinî eser Batı Avrupa’ya taşınmıştır. İşgalin ardından Latin İmparatorluğu’nun kurulması, 1054’te kurumsal hâle gelen Katolik-Ortodoks ayrılığını daha da derinleştirmiş ve iki Hristiyan dünyası arasındaki güvensizliğin kalıcılaşmasına neden olmuştur.[10]

Büyük Ayrılık yalnızca teolojik anlaşmazlıkların sonucu değildir. Papalığın bütün Hristiyan dünyası üzerindeki üstünlük iddiası, Fener Rum Patrikhanesi’nin konumu, kilise yönetimi, imparatorluk otoritesi ve Doğu-Batı rekabeti de bölünmenin temel nedenleri arasındadır.[11] Bu yönüyle 1054 ayrılığı dinî olduğu kadar siyasi bir gelişmedir.

Fener Rum Patrikhanesi, Doğu Roma’nın başkentinde bulunmasının sağladığı tarihsel öncelik nedeniyle Ortodoks dünyasında özel bir konum kazanmıştır. Ancak Ortodoks kilise düzeni, Katolik dünyasındaki gibi tek merkezden yönetilmez. Otosefal kiliseler kendi idari bağımsızlıklarına sahip olmakla birlikte Fener Rum Patriği geleneksel olarak “eşitler arasında birinci” kabul edilmektedir.[12][13][14]

Konstantinopolis’in 1453’te Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra Moskova’daki dinî ve siyasi çevreler Rusya’yı Ortodoks Hristiyanlığın yeni koruyucu merkezi olarak görmeye başlamış; “Üçüncü Roma” düşüncesi Rus siyasi ve dinî geleneğinde etkili bir meşruiyet söylemine dönüşmüştür. Böylece Roma mirası üzerindeki sembolik rekabet üç merkezli bir nitelik kazanmıştır: Roma Katolik dünyasını ve Papalığı, İstanbul Doğu Roma mirasını ve tarihsel Ortodoks önceliğini, Moskova ise Rusya’nın Ortodoks dünyadaki liderlik iddiasını temsil etmiştir.

Günümüzde Vatikan, Fener Rum Patrikhanesi, Rus Ortodoks Kilisesi ve diğer Ortodoks kiliseleri arasındaki ilişkiler yalnızca dinî meselelerle sınırlı değildir. Kiliselerin millî kimliklerin oluşumundaki rolleri ve devletlerle kurdukları ilişkiler, dinî rekabete jeopolitik bir boyut kazandırmaktadır.[15][16] Her dinî faaliyeti devletlerin sınırlarını değiştirmeye yönelik sistematik bir plan olarak görmek de isabetli değildir. Daha doğru yaklaşım, dinî kurumların tarihsel ve sembolik etkilerinin devletlerin yumuşak güç politikalarıyla zaman zaman kesiştiğini kabul etmektir.

Ortodoks Dünyasında Yeni Ayrışma: Ukrayna Kilisesi ve Moskova-Fener Rekabeti

Ortodoks dünyasındaki güncel ayrışmanın en önemli kırılma noktalarından biri, Ukrayna’da Moskova Patrikhanesi’nden bağımsız yeni bir kilise yapılanmasının oluşturulması ve tanınmasıdır. Fener Rum Patrikhanesi Kutsal Sinodu (yüksek rütbeli piskoposlar meclisi), 11 Ekim 2018 tarihli toplantısında Ukrayna Kilisesi’ne otosefali verilmesi sürecini sürdürme kararını teyit etmiş; Kiev Metropolitliği üzerinde Moskova Patrikhanesi’ne yetki tanıyan 1686 tarihli düzenlemenin hükümlerini kaldırdığını ve bazı aforoz kararlarını geçersiz saydığını açıklamıştır.[17]

Rus Ortodoks Kilisesi bu kararın ardından Fener Rum Patrikhanesi ile dinî ilişkilerini kesmiş; Moskova’ya yakın çevreler süreci Rusya’nın tarihsel ve dinî nüfuzuna yönelik bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Bazı din adamları ve yorumcular, Ukrayna’daki kilise bağımsızlığının Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve diğer Batılı güçler tarafından desteklendiğini, hatta Ortodoks dünyasını zayıflatmaya yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olduğunu ileri sürmüştür.[18] Ancak bu görüşler doğrulanmış resmî politikalar değil, bazı siyasi ve dinî çevrelerin jeopolitik yorumlarıdır.

Kiev Patrikhanesi ile Ukrayna Otosefal Ortodoks Kilisesi’nin temsilcileri, 15 Aralık 2018’de Kiev’de düzenlenen Birleşme Konsili’nde bir araya gelerek Epifaniy’i yeni kilisenin başına seçmiştir. Fener Rum Patriği Bartholomeos’un imzaladığı Tomos’un 6 Ocak 2019’da teslim edilmesiyle Ukrayna Ortodoks Kilisesi’ne resmen otosefali statüsü verilmiştir.[19][20]

Bununla birlikte otosefali statüsü tanınan Ukrayna Ortodoks Kilisesi (Orthodox Church of Ukraine–OCU) ile tarihsel olarak Moskova Patrikhanesi’yle bağlantılı Ukrayna Ortodoks Kilisesi (Ukrainian Orthodox Church–UOC), ayrı kurumsal yapılar olarak varlıklarını sürdürmektedir. Dolayısıyla Ukrayna meselesi, tek bir kilisenin Moskova Patrikhanesi’nden ayrılmasından ziyade, aynı ülke sınırları içerisinde tarihsel meşruiyet iddiaları farklı iki büyük Ortodoks yapılanmasının eş zamanlı varlığını sürdürmesi şeklinde ortaya çıkmıştır.

Ukrayna’ya otosefali verilmesi, Makedonya, Karadağ ve Baltık ülkelerindeki çözülmemiş kilise meselelerini de yeniden gündeme taşımıştır.[21] Ocak 2026’da Rusya Dış İstihbarat Servisi, Fener Rum Patriği Bartholomeos’un Baltık ülkelerindeki Moskova bağlantılı yapıları Rus Ortodoks Kilisesi’nden uzaklaştırmaya ve Karadağ Kilisesi’ne otosefali verilmesine hazırlık yapmaya çalıştığını ileri sürmüştür.[22] Patrikhane ise bu iddiaları reddetmiştir. Söz konusu gelişmeler kesinleşmiş bir kilise politikası olarak değil, Moskova-Fener nüfuz mücadelesi kapsamında karşılıklı ileri sürülen iddialar şeklinde değerlendirilmelidir.

Ukrayna Kilisesi meselesi artık yalnızca kanonik yetki tartışması değildir. Fener ile Moskova arasındaki tarihsel öncelik mücadelesi; Rusya-Ukrayna Savaşı, Batı-Rusya rekabeti, millî kimlik inşası ve yumuşak güç politikalarıyla iç içe geçmiştir. Bu bölünme, Roma, İstanbul ve Moskova merkezli tarihsel meşruiyet rekabetinin günümüzdeki yansımalarından biridir.

Heybeliada Ruhban Okulu Tartışmasının Hukuki ve Jeopolitik Boyutları

Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılması meselesi; Türkiye’nin egemenlik hakları, din ve vicdan özgürlüğü, azınlıkların din adamı yetiştirme ihtiyacı, Fener Rum Patrikhanesi’nin statüsü ve Türkiye-ABD ilişkileri çerçevesinde tartışılmaktadır.[23]

Okulun yüksek teoloji bölümünün faaliyetlerinin sona ermesi, 1971 yılında özel yükseköğretim kurumlarının hukuki statüsünü etkileyen gelişmelerle bağlantılıdır. Anayasa Mahkemesinin 12 Ocak 1971 tarihli kararı, özel yükseköğretim kurumlarının mevcut hukuki statüsünü ortadan kaldırmış; karar sonrasında ortaya çıkan mevzuat ve statü sorunu Heybeliada Ruhban Okulu’nun yüksek teoloji bölümünün faaliyetlerini de etkilemiştir.[24] Okulun bir Türk üniversitesine bağlanması veya farklı bir statü altında faaliyet göstermesi seçenekleri gündeme gelmiş, ancak üzerinde uzlaşılmış bir model oluşturulamamıştır. Bu nedenle süreci yalnızca Patrikhane’nin tercihiyle veya tek bir devlet kararıyla açıklamak yetersizdir.

Fener Rum Patrikhanesi ve bazı Batılı devletler, okulun yeniden açılmasını din özgürlüğü ve din adamı yetiştirme hakkı kapsamında değerlendirmektedir. ABD yönetimleri ve çeşitli Amerikan kurumları, uzun süredir okulun yeniden açılmasını din özgürlüğü ve din adamı yetiştirme hakkı çerçevesinde desteklemektedir.[25]

Bazı Türk araştırmacılar, ABD’nin bu desteğini Moskova Patrikhanesi’nin Ortodoks dünyasındaki nüfuzunu dengeleme arayışıyla ilişkilendirmektedir.[26] Bu yorum, Fener Rum Patrikhanesi’nin kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesini, Rus Ortodoks Kilisesi’nin etkisini sınırlamaya yönelik daha geniş bir stratejinin unsuru olarak görmektedir. Dolayısıyla bazı araştırmacılar, ABD’nin Fener Rum Patrikhanesi’ne verdiği desteği Ortodoks dünyasındaki güç dengeleri bağlamında değerlendirmektedir. Ancak ABD’nin Ortodoks dünyasını Fener üzerinden “kontrol etmeyi” amaçladığını kesin bir devlet politikası şeklinde ileri sürmek için yeterli resmî kanıt bulunmamaktadır.

Türkiye bakımından temel mesele, okulun hangi hukuki statüyle faaliyet göstereceğidir. Eğitim sistemi içindeki konumu, Millî Eğitim Bakanlığı veya Yükseköğretim Kurulu ile ilişkisi, yabancı öğretmen ve öğrenci kabulü, denetim mekanizmaları ve Patrikhane’nin uluslararası statü talepleri, konunun egemenlik boyutunu oluşturmaktadır.[27]

Okulun 2026-2027 eğitim-öğretim döneminde yeniden açılabileceğine ilişkin açıklamalar yapılmış olmakla birlikte,[28] açılış takvimi ile hukuki ve idari statü birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Patrikhane tarafından açıklanan hedef, Türk makamlarının bütün düzenlemeleri tamamladığı anlamına gelmez.

Lozan Barış Antlaşması’nın 37-45. maddeleri gayrimüslim azınlıkların dinî ve eğitim haklarına ilişkin genel bir çerçeve sunmaktadır.[29] Ancak Antlaşma’da Heybeliada Ruhban Okulu’nun yükseköğretim statüsü, yabancı öğrenci kabulü veya uluslararası hukuk kişiliği konusunda özel bir hüküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla yeniden açılma modeli, Lozan hükümlerinin yanı sıra Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, eğitim mevzuatı ve egemenlik ilkeleri dikkate alınarak belirlenmelidir.

Bazı akademik çalışmalarda uluslararası veya istisnai bir statü talebinin yabancı öğretmen ve öğrencilere giriş-çıkış, ikamet ve çalışma izinleri bakımından ayrıcalık doğurabileceği tartışılmaktadır.[30] Türkiye’nin hukuk düzeni dışında özel bir alan oluşturabilecek düzenlemeler, eşitlik ve hukuk devleti ilkeleri açısından dikkatle incelenmelidir. Rum azınlığın din adamı ihtiyacının karşılanması meşru bir ihtiyaç olmakla birlikte, okulun Türkiye’nin eğitim ve denetim sisteminden bağımsız uluslararası bir kuruma dönüşmemesi gerekir. Statü, eğitim seviyesi, kabul şartları ve denetim mekanizmalarının açık biçimde kamuoyuyla paylaşılması, olası manipülasyonları da sınırlandıracaktır.

Fatih Sultan Mehmet ve Roma Mirasının Osmanlı Yorumu

İstanbul’un 1453 yılında fethedilmesi, Doğu Roma İmparatorluğu’nun siyasi varlığını sona erdirirken Roma mirasının yeni bir devlet düzeni içinde yorumlanmasının da önünü açmıştır. Fatih Sultan Mehmet, fetihten sonra “Kayser-i Rûm”, yani “Roma’nın Sezarı” unvanını kullanarak kendisini İstanbul merkezli imparatorluk geleneğinin meşru hükümdarı olarak konumlandırmıştır.[31][32]

Bu unvan yalnızca sembolik bir tercih değildir. Fatih’in İstanbul’u payitaht hâline getirmesi, şehri yeniden imar etmesi ve farklı dinî ve etnik toplulukları buraya yerleştirmesi, evrensel bir imparatorluk merkezi kurma amacını yansıtmaktadır. Fetihten sonra saraylar, külliyeler, askerî ve ticari yapılar inşa edilmiş; şehrin nüfusu ve ekonomik kapasitesi artırılmıştır.[33] Ortodoks Patrikhanesi’nin varlığının korunması, Ermeni Patrikliği’nin teşkilatlandırılması ve Yahudi cemaatinin şehir hayatına dâhil edilmesi de Osmanlı’nın çok dinli ve çok toplumlu yönetim anlayışının göstergeleridir.[34]

Osmanlı Devleti, bu süreçte Türk devlet geleneğini, İslam siyaset anlayışını, İran ve Balkan yönetim tecrübelerini ve Doğu Roma’dan devralınan bazı idari ve sembolik unsurları bir araya getirmiştir. Bu nedenle Osmanlı’yı doğrudan ve kesintisiz biçimde Roma İmparatorluğu’nun devamı saymak yerine, farklı siyasi gelenekleri bünyesinde birleştiren çok katmanlı bir imparatorluk olarak değerlendirmek daha isabetlidir.

Fatih, “Kayser-i Rûm” unvanının yanı sıra “Sultânü’l-Berreyn” ve “Hâkânü’l-Bahreyn” unvanlarını da kullanmıştır. Bu unvanlar Anadolu ve Rumeli üzerindeki hâkimiyetini, Akdeniz ve Karadeniz’e yönelik iddiasını ve İstanbul merkezli evrensel hükümdarlık anlayışını yansıtmaktadır.[35][36] Çağdaş İtalyan kaynaklarında da Fatih’in İstanbul’u fethedip payitaht ilan ettikten sonra kendisini Doğu Roma imparatorlarının halefi olarak gördüğüne ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. Anadolu ve Balkanlar’daki merkezîleşme siyaseti ile Güney Kırım ve Güney İtalya’ya yönelik girişimler bu çerçevede okunabilir.[37] Ayrıca “Kayser-i Rûm” unvanı, Osmanlı’nın Roma mirasını bütünüyle ve tartışmasız biçimde devraldığı anlamına gelmez; İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı yönetiminin evrensel hükümdarlık iddiasını güçlendiren önemli bir meşruiyet aracıdır.

İstanbul’dan Ankara’ya: Tarihsel Miras ve Millî Devlet

Türkiye Cumhuriyeti’nin 13 Ekim 1923’te Ankara’yı başkent ilan etmesi, İstanbul’un tarihsel ve medeniyet merkezliği ile Ankara’nın modern siyasal merkezliği arasında yeni bir görev paylaşımı ortaya çıkarmıştır.

İstanbul; Roma, Doğu Roma ve Osmanlı imparatorluklarının başkenti olarak çok katmanlı bir imparatorluk düzenini ve evrensel siyasi geleneği temsil etmektedir.[38] Ankara ise Millî Mücadele’nin karargâhı, millî egemenliğin sembolü ve Türkiye Cumhuriyeti’nin karar merkezi olmuştur.[39] Başkentin Ankara’ya taşınması, Osmanlı ve daha geniş anlamda Roma-Doğu Roma üzerinden devralınan tarihsel mirasın bütünüyle reddedildiği anlamına gelmez. Güvenlik, coğrafi merkezîlik, Millî Mücadele’nin yönetildiği şehir olması ve yeni devletin millî egemenlik anlayışı Ankara tercihinde belirleyici olmuştur.[40][41]

Cumhuriyet, İstanbul’un temsil ettiği imparatorluk sistemini sürdürmemiş; ancak şehirde biriken devlet, diplomasi, ticaret ve medeniyet tecrübesini de ortadan kaldırmamıştır. Günümüz Türkiye’sinin jeopolitik kimliği bu nedenle İstanbul ve Ankara’nın birbirini tamamlayan birikimleri üzerinden okunabilir. İstanbul tarih, kültür, ticaret ve jeostratejik geçişlerin merkezlerinden biri olmayı sürdürürken Ankara devlet aklının, millî egemenliğin ve siyasi iradenin merkezidir.

Meloni’nin Akdeniz ve Afrika Stratejisi

Meloni döneminde İtalya dış politikasının en önemli unsurlarından biri Akdeniz ve Afrika’ya yönelik açılımdır. İtalyan hükümetinin uygulamaya koyduğu Mattei Planı; enerji, altyapı, eğitim, sağlık, tarım, su kaynakları ve ekonomik kalkınma alanlarında Afrika ülkeleriyle yeni bir iş birliği modeli oluşturmayı amaçlamaktadır.[42]

Adını ENI’nin kurucusu Enrico Mattei’den alan plan, resmî söylemde Afrika ülkeleriyle tek taraflı ve hiyerarşik bir ilişki yerine eşit ortaklık kurulmasını öngörmektedir. Aynı zamanda İtalya’nın enerji kaynaklarını çeşitlendirmek, düzensiz göçü kaynak ve transit ülkelerde sınırlamak, Afrika’daki ekonomik nüfuzunu artırmak ve Avrupa ile Afrika arasında enerji ve ticaret kavşağı olmak gibi somut hedefleri bulunmaktadır.[43]

Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Avrupa’nın Rus enerji kaynaklarına bağımlılığını azaltma arayışı, İtalya’ya yeni bir hareket alanı açmıştır. Cezayir başta olmak üzere Libya, Mısır ve diğer Akdeniz ve Afrika ülkeleriyle geliştirilen enerji ilişkileri, İtalya’nın Avrupa’nın güney enerji kapısı olma hedefini desteklemektedir.[44] Limanlar, enerji bağlantıları ve ulaştırma koridorları üzerinden Avrupa-Afrika bağlantısında daha etkili bir konum elde etme çabası da bu stratejinin parçasıdır.[45] Mattei Planı’nın Avrupa Birliği’nin Global Gateway girişimiyle ilişkilendirilmesi, İtalya’nın ulusal hedeflerini Avrupa ölçeğinde desteklemeye çalıştığını göstermektedir.[46]

Planın başarısı ise mali kaynaklara, Afrika ülkelerinin beklentilerine, Libya’daki siyasi parçalanmışlığa ve Fransa, Çin ve Rusya gibi aktörlerle rekabete bağlıdır. Bu nedenle Meloni’nin politikası klasik anlamda bir “Yeni Roma” projesinden çok; enerji, diplomasi, ticaret, göç yönetimi ve Avrupa siyaseti üzerinden nüfuz artırma stratejisidir.

Türkiye ile İtalya, Akdeniz’in iki önemli NATO ülkesidir. Enerji güvenliği, deniz ticareti, göç, savunma sanayii, Libya, Balkanlar ve Kuzey Afrika’da hem ortak çıkarlara hem de dönemsel rekabet alanlarına sahiptir. İtalya’nın Mattei Planı ile Türkiye’nin Afrika açılımı bazı bölgelerde kesişmekte; Libya ve Doğu Akdeniz iki ülke için hem rekabet hem iş birliği imkânı üretmektedir. Bu tablo, İtalya’nın politikasını Türkiye’ye karşı geliştirilmiş bir kuşatma olarak görmekten ziyade, Ankara’nın diplomatik ve ekonomik kapasitesini güçlendirmesini ve ortak çıkar alanlarını değerlendirmesini gerektirmektedir.

ABD, İtalya ve Türkiye Üçgeni

ABD açısından İtalya ve Türkiye, NATO’nun güney kanadında farklı fakat tamamlayıcı işlevlere sahip iki stratejik ülkedir. İtalya, Orta Akdeniz’deki konumu, NATO üsleri ve AB üyeliği nedeniyle Washington’ın Avrupa güvenlik mimarisindeki temel ortaklarındandır. NATO da İtalya’nın Akdeniz’deki konumunu güney kanadının savunulması açısından önemli görmektedir.[47]

Türkiye ise Karadeniz, Kafkasya, Balkanlar, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’in kesişiminde bulunmaktadır. İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerindeki yetkileri, Türkiye’ye Karadeniz ile Akdeniz arasındaki askerî ve ticari geçişlerde belirleyici bir konum kazandırmaktadır. NATO belgeleri, Türkiye’nin İttifak’a katılımının sorumluluk alanını Karadeniz ve Akdeniz’e doğru genişlettiğini vurgulamaktadır.[48][49]

Washington’ın Roma ve Ankara ile ilişkilerini tek bir “Roma projesi” üzerinden açıklamak yeterli değildir. ABD’nin öncelikleri arasında NATO’nun güney ve güneydoğu kanadının güvenliği, Rusya’nın etkisinin sınırlandırılması, Çin’in artan nüfuzunun dengelenmesi, enerji ve ticaret güzergâhlarının korunması ile Orta Doğu ve Kuzey Afrika kaynaklı risklerin yönetilmesi bulunmaktadır.[50][51]

Türkiye-ABD ilişkilerinde S-400, F-35, Suriye ve terör örgütlerine verilen destek gibi başlıklarda ciddi krizler yaşanmış olsa da stratejik bağlar ortadan kalkmamıştır. Türkiye’nin askerî kapasitesi, boğazlar üzerindeki yetkileri, Rusya ve Ukrayna ile aynı anda ilişki kurabilmesi, Kafkasya’daki etkisi ve enerji koridorlarındaki merkezi konumu Washington açısından önemini korumaktadır.[52] Türkiye-ABD yakınlaşması bu nedenle tek taraflı bağımlılık değil, karşılıklı stratejik ihtiyaçların dönemsel olarak yeniden öne çıkması şeklinde değerlendirilmelidir.

İtalya da ABD açısından Türkiye’nin alternatifi değildir. Roma, Orta Akdeniz ve Kuzey Afrika’ya; Ankara ise Doğu Akdeniz, Karadeniz, Kafkasya ve Orta Doğu’ya açılan iki ayrı stratejik merkezdir.

Roma-İstanbul-Ankara Ekseni

Roma mirasına ve Akdeniz jeopolitiğine ilişkin tartışmalar sembolik olarak üç şehir üzerinden okunabilir. Roma; Batı Roma geleneğini, Katolik dünyasını, Papalığı ve çağdaş İtalyan devletini temsil etmektedir. İstanbul; Doğu Roma İmparatorluğu’nu, Osmanlı Devleti’ni, boğazları ve çok katmanlı medeniyet mirasını taşımaktadır. Ankara ise Türkiye Cumhuriyeti’ni, millî egemenliği ve modern Türk devletinin siyasi iradesini temsil etmektedir.

Günümüzde Roma ile İstanbul arasında doğrudan bir imparatorluk rekabetinden söz etmek mümkün değildir.[53] Bununla birlikte her iki şehir de Akdeniz ve Avrupa tarihinin en güçlü siyasal ve kültürel sembollerinden biri olmayı sürdürmektedir. Ankara ise Türkiye Cumhuriyeti’nin bu tarihsel mirası çağdaş devlet politikalarına dönüştüren karar merkezi konumundadır. Türkiye’nin tarihsel etki alanı, Osmanlı coğrafyasının uzandığı Balkanlar, Kafkasya, Karadeniz, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da farklı toplumlarla kurulan uzun süreli ilişkileri kapsamaktadır. Ancak bu miras, günümüzde egemenlik veya toprak talebinin değil; diplomasi, ekonomik iş birliği, kültürel etkileşim, savunma sanayii, enerji ve ulaştırma ağları üzerinden geliştirilen çok boyutlu dış politikanın tarihsel zeminini oluşturmaktadır. Bu çerçevede Türkiye açısından tarihsel mirasın anlamı, eski imparatorluk sınırlarını yeniden kurmak değil; tarihsel bağların sağladığı stratejik imkânları modern devlet kapasitesiyle bütünleştirmektir. İstanbul’un temsil ettiği medeniyet birikimi ile Ankara’nın temsil ettiği siyasi iradenin uyumu, Türkiye’nin bölgesel ve küresel ölçekte etkin, dengeli ve çok boyutlu bir dış politika geliştirebilmesinin temel unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir.

Sonuç

Meloni döneminde İtalya’nın daha etkili ve Akdeniz merkezli bir dış politika izleme arayışı, Roma mirasına ilişkin tartışmaları yeniden görünür hâle getirmiştir. Mattei Planı, enerji diplomasisi, Afrika açılımı ve göçün kaynak ülkelerde sınırlandırılması hedefi, İtalya’nın Avrupa’nın güneyinde daha güçlü bir aktör olma çabasının somut göstergeleridir. Ancak Meloni yönetiminin bu politikalarını klasik anlamda bir “Yeni Roma İmparatorluğu” projesi olarak nitelendirmek için yeterli kanıt bulunmamaktadır. Bu bağlamda “Yeni Roma” söylemi, somut bir imparatorluk projesinden ziyade İtalya’nın tarihsel hafızası ile güncel güç ve nüfuz arayışları arasında kurulan sembolik ve jeopolitik bir yorum olarak değerlendirilmelidir.

Roma mirasına ilişkin güncel jeopolitik tartışmaların sağlıklı değerlendirilebilmesi için 325 İznik Konsili, 1054 Büyük Ayrılık, 1204 Latin İşgali ve 1453 İstanbul’un fethi gibi tarihsel dönüm noktalarının birlikte okunması gerekmektedir.

Roma mirası yalnızca İtalya’ya ait değildir. Konstantinopolis’in yaklaşık bin yıllık Roma başkentliği, Doğu Roma halkının Roma kimliği, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanı ve Osmanlı’nın İstanbul merkezli evrensel hükümdarlık anlayışı, Türkiye’yi de bu tarihsel tartışmanın önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir. Moskova’nın “Üçüncü Roma” iddiası, Ukrayna Kilisesi’nin otosefali süreci ve Fener-Moskova gerilimi ise Roma mirasının dinî ve siyasi meşruiyet alanında farklı merkezler tarafından sahiplenildiğini göstermektedir.

Günümüzün temel mücadelesi Roma veya İstanbul merkezli yeni bir imparatorluk kurulması değil; İtalya, Türkiye, ABD, Avrupa Birliği, Rusya ve diğer aktörlerin Akdeniz, Karadeniz, Afrika ve Avrasya üzerindeki enerji, güvenlik, ulaşım ve nüfuz rekabetidir. Dolayısıyla mesele, “Yeni Roma kuruluyor” şeklindeki kanıtlanması güç bir iddia üzerinden değil; tarihsel hafıza, medeniyet söylemi, enerji güvenliği, dinî merkezler, NATO dengeleri ve Akdeniz jeopolitiği çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Türkiye açısından asıl hedef, imparatorluk mirasından yeni hâkimiyet alanları üretmek değil; İstanbul’un tarihsel derinliği ile Ankara’nın modern devlet aklını birleştirerek Balkanlar, Kafkasya, Karadeniz, Orta Doğu, Afrika ve Akdeniz’de dengeli, bağımsız ve çok boyutlu bir strateji geliştirmektir. Türkiye, tarihsel mirasını diplomasi, ekonomi, savunma sanayii, enerji, ulaştırma ve kültürel etkileşim alanlarında stratejik bir güce dönüştürebildiği ölçüde Roma-İstanbul-Ankara eksenindeki tartışmaların edilgen değil, belirleyici aktörlerinden biri olacaktır.

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi ve TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Alissa Pavia, “Italy’s Mediterranean Pivot: What’s Driving Meloni’s Ambitious Plan With Africa”, Atlantic Council, 5 Şubat 2024. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/italys-mediterranean-pivot-whats-driving-melonis-ambitious-plan-with-africa/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[2] Aişe Hümeyra Akgün, “Üç İmparatorluğa Başkent Olan İstanbul 11 Mayıs 330 Yılında Konstantinopolis İsmiyle Kuruldu”, Anadolu Ajansı, 11.05.2024. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/uc-imparatorluga-baskent-olan-istanbul-11-mayis-330-yilinda-konstantinopolis-ismiyle-kuruldu/3216508 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[3] “Roma İmparatorluğu Neden İkiye Bölündü?”, Arkeofili, 25.09.2022. https://arkeofili.com/roma-imparatorlugu-neden-ikiye-bolundu/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[4] “Roma İmparatorluğu Neden İkiye Bölündü?”, Arkeofili.

[5] Anthony Kaldellis, Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium, Harvard University Press, 2019.

[6] Judith Herrin, Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire, Princeton University Press, 2007.

[7] Ayrıntılı bilgi için bakınız; Hüseyin Alpaslan “Ermeni İddialarına Tarihi Reddiye”, Nebel Bilimsel Eserler, Ankara, 2026. Sayfa:4.

[8] Hürriyet, “İznik Konsili Nedir, Nerede? İznik Konsili Hristiyanlar İçin Neden Önemli?”, 27.11.2025. https://www.hurriyet.com.tr/bilgi/galeri/iznik-konsili-nedir-nerede-iznik-konsili-hristiyanlar-icin-neden-onemli-43033946/1 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[9] “The Great Schism of 1054”, Western Civilization, Chapter 7: The Byzantine Empire, t.y. https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-westerncivilization/chapter/the-great-schism-of-1054/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[10] Süleyman Onur Geyik, “İstanbul Latin İmparatorluğu Tarihi Kuruluş Devri (1204-1216)”, T. C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul-2021.

[11] Ahmet Hikmet Eroğlu, “Doğu Batı Kiliselerinin Ayrılış Sebepleri”, Dinî Araştırmalar, C. 2, S. 5, Eylül-Aralık 1999, ss. 387-413. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/51610 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[12] Hikmet Yavuz Ercan, “Fener ve Türk Ortodoks Patrikhanesi”, C. 5, S. 8, 01.05.1967, ss. 411-438. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/782758 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[13] Füsun Kavrakoğlu, “Bizans İmparatorluğu 122: Patrikhane 1”, t.y. https://kavrakoglu.com/bizans-imparatorlugu-122-patrikhane-1/amp/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[14] Mehmet Katar, “Ortodoks Kilisesi”, TÜBİTAK Bilim ve Toplum Başkanlığı, Popüler Bilim Yayınları, t.y. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/ortodoks_kilisesi (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[15] Gürsel Tokmakoğlu, “Papa Ziyareti ve Ekümeniklik Konusunun Jeopolitik Etkisi”, Independent Türkçe, 18.12.2025. https://www.indyturk.com/node/769886/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/papa-ziyareti-ve-ek%C3%BCmeniklik-konusunun-jeopolitik-etkisi (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[16] Sonat Kerem, “İstanbul’da İmza Atıldı: Ukrayna’da Bağımsız Kilise Kurulması Neden Önemli?”, BBC Türkçe, 16.12.2018. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-46583594 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[17] Ecumenical Patriarchate, “Announcement of the Holy and Sacred Synod”, 11.10.2018. https://ec-patr.org/en/11/10/00/00/announcement-of-the-holy-and-sacred-synod-11th/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[18] Bojana Stojanovic vd., “Ortodoks Dünyasındaki Bölünme Tehlikesi”, Anadolu Ajansı, 23.10.2018. https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/ortodoks-dunyasindaki-bolunme-tehlikesi/1290116 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[19] Ecumenical Patriarchate, “Patriarchal and Synodal Tomos for the Bestowal of the Ecclesiastical Status of Autocephaly to the Orthodox Church in Ukraine”, 06.01.2019. https://ec-patr.org/en/category/resources-docs/autocephaly-orthodox-church-ukraine/tomos-of-autocephaly/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[20] Ayşe Kayan, “Ukrayna-Rusya Çıkmazında Kilise Savaşları”, Tercüman, 27.07.2025. https://www.tercuman.com/yorum/ukrayna-rusya-cikmazinda-kilise-savaslari-970 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[21] Stojanovic vd., “Ortodoks Dünyasındaki Bölünme Tehlikesi”.

[22] Yorgo Kırbaki, “Fener ile Moskova Savaşı Yeniden Kızıştı”, Hürriyet, 14.01.2026. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/fener-ile-moskova-savasi-yeniden-kizisti-43083979 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[23] “Patrikhane’nin Çift Cepheli Krizi: Moskova’yla Husumet, Ankara’yla İhtilaf”, Cumhuriyet, 26.06.2026. https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/patrikhane-nin-cift-cepheli-krizi-moskova-yla-husumet-ankara-yla-ihtilaf-2515617 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[24] Münir Yıldırım, “Dünden Bugüne Heybeliada Ruhban Okulu Sorunu ve Etrafındaki Tartışmalar”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 15, S. 2, ss. 383-400, 2006, https://dergipark.org.tr/en/pub/cusosbil/article/59912?utm_source=chatgpt.com (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[25] Emruhan Yalçın, “Heybeliada Ruhban Okulu’nun Yeniden Açılması”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 41, Mayıs 2008, ss. 125-158. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22532 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[26] Yalçın, “Heybeliada Ruhban Okulu’nun Yeniden Açılması”.

[27] Tayfur Yumuşak, “Açılması Planlanan Heybeliada Ruhban Okulu Bakımından Talep Edilen Uluslararası Hukuki Statünün Tartışılması”, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 28, S. 1, ss. 288-306, Haziran 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/iibfdkastamonu/article/1856097 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[28] İHA, “Heybeliada Ruhban Okulu Eylülde Açılıyor: Patrik Bartholomeos’tan Atina’da Açıklama”, 11.05.2026. https://www.iha.com.tr/istanbul-haberleri/heybeliada-ruhban-okulu-eylulde-aciliyor-patrik-bartholomeostan-atinada-aciklama-421689777 (Erişim Tarihi: 18.07.2026)

[29] Lozan Barış Antlaşması, Lozan, 24.07.1923, md. 37-45. https://www.ismetinonu.org.tr/lozan-baris-antlasmasi-tam-metni/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026).

[30] Yumuşak, “Açılması Planlanan Heybeliada Ruhban Okulu Bakımından Talep Edilen Uluslararası Hukuki Statünün Tartışılması”. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[31] Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 17-29.

[32] Anthony Kaldellis, The New Roman Empire: A History of Byzantium, Oxford University Press, New York, 2024, ss. 885-896.

[33] Samet Şahin, “İmparatorluklar Başkenti: Fetih’ten Sonra İstanbul’un İmarı”, Tarih-i Kadim, 31.03.2018. https://www.tarihikadim.com/imparatorluklar-baskenti-fetihten-sonra-istanbulun-imari/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[34] Öznur Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci: İskân, İdare ve İmar Açısından”, Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2012.

[35] “İki Karanın Sultanı, İki Denizin Hakanı, Kayser-i Rûm: Fatih Sultan Mehemmed Han”, Dünya Bizim, 29.05.2022. https://www.dunyabizim.com/iki-karanin-sultani-iki-denizin-hakani-kayser-i-rum-fatih-sultan-mehemmed-han (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[36] Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci”.

[37] Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci”.

[38] T.C. İstanbul Valiliği, “Üç İmparatorluğa Başkentlik Yapan Şehir: İstanbul”. https://www.istanbul.gov.tr/uc-imparatorluga-baskentlik-yapan-sehir-istanbul (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[39] Cihan Kalem, “Başkentin İstanbul’dan Ankara’ya Taşınması Süreci: İç ve Dış Tepkiler, 1919-1930”, İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.

[40] Bilâl N. Şimşir, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 7, S. 20, ss. 189-222, 01.03.1991.

[41] Oğuz Aytepe, “Ankara’nın Merkez ve Başkent Olması”, DergiPark C. 9, S. 33, 01.03.2004. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22575 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[42] Presidency of the Council of Ministers, “Mattei Plan for Africa: Objectives and Focus Areas”, Governo Italiano. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[43] Fuat Emir Şefkatli, “Meloni’nin Türkiye Ziyareti ve İtalya’nın Afrika’daki Mattei Planı”, SavunmaTR, 02.03.2024. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[44] Giulia Daga ve Pier Paolo Raimondi, “Mediterranean Transitions: From the Gulf to the Sahel, the Role of Italy and the EU”, 2024. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[45] Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation, Mediterranean Connectivity: New Opportunities for Trans-Mediterranean Cooperation, 2025. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[46] Presidency of the Council of Ministers, “President Meloni’s Press Statement at ‘The Mattei Plan for Africa and Global Gateway: A Common Effort with the African Continent’”, 20.06.2025. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[47] NATO, “Italy and NATO”, NATO History. https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/italy-and-nato⁠� (Erişim Tarihi: 17.07.2026).

[48] NATO, “Welcome to Türkiye”, 14.05.2025. https://www.nato.int/en/multimedia/multimedia/videos/2025/05/14/welcome-to-turkiye (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[49] NATO, “Türkiye and NATO”, NATO History. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[50] NATO, NATO 2022 Strategic Concept. https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts/nato-2022-strategic-concept (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[51] NATO, “Strategic Concepts”, güncelleme tarihi 18.07.2022. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[52] NATO, “Welcome to Türkiye”

[53] Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation, Mediterranean Connectivity: New Opportunities for Trans-Mediterranean Cooperation, 2025. https://www.researchgate.net/publication/396357673_Mediterranean_Connectivity_New_Opportunities_for_Trans-Mediterranean_Cooperation_and_the_Role_of_Italy_and_Egypt (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

Eğitimde ana, baba ve öğretmen...

“Eğitim” kelimesinin, eski literatürümüzdeki adı “Terbiye”dir. “Terbiye” ise: “Kişiyi, yavaş yavaş, rûhen ve bedenen yetiştirmek, olgunlaştırmak” şeklinde tarif edilmektedir.

Eğer bir insan, “edebli bir insan” hâline getirilebilirse, eğitimde istenilen hedefe kavuşulmuş demektir.
Son Peygamber olan sevgili Peygamberimiz, kendisini bir muallim (eğitimci) olarak tanıtmış, eğitimcilik vasfını, gönderiliş sebepleri arasında zikretmiş, hayatı boyunca bunu tatbik etmiş ve muvaffakiyeti târihen sâbit, başarısı dost-düşman herkes tarafından kabûl edilmiş bir eğitimcidir. Eğitimde, onun bu başarılarından istifâde etmek lâzımdır.
O, 23 senede, 150 bin mübârek insan, güzîde sahâbe meydâna getirmiştir. Onlar da, kırk-elli sene gibi çok kısa zaman zarfında, gâyet mahdût imkânlarla, Endülüs'ten Çin'e kadar olan geniş coğrafî bölgeleri fethedip oralara ilim, irfân, ahlâk, fazîlet, medeniyet, adâlet, hakkâniyet, insanlık, insan hakları, nûr ve hidâyeti, tek kelimeyle söylemek gerekirse, Allahü teâlânın mukaddes dîni olan İslâmiyyet’i götürmüşlerdir.
Dost-düşman herkesçe bilindiği gibi, Peygamberimizin ve O’nun izinden giden âlim ve velîlerin, nasıl kâmil cemiyetler meydâna getirdikleri açıkça ortadadır.
İşte bütün bunlardan anlaşılıyor ki, eğitimde işin esâsı, hem kendisine faydalı, hem de âilesine, milletine, vatanına ve devletine faydalı unsurlar meydâna getirmektir. İşte millî eğitimimizdeki ana hedef de bu olmalıdır...
Geleceğimizin temînâtı olan gençlerimizi, millî, mânevî ve kültürel değerlere uygun yetiştirmek, anne-baba, dede-nene, eğitimci, resmî ve sivil kuruluşlar ve topyekûn cemiyet/toplum olarak hepimizin görevidir...
Esefle görüyoruz ki, gençlerin dînî ve ahlâkî değerlerden uzaklaşmaları, örf ve âdetlerimize uymayan davranışları benimsemelerine, zararlı akım ve alışkanlıkların tuzaklarına düşmelerine yol açmaktadır... Bizim millî kültürümüz, yüce dînimizle âdetâ bütünleşmiş ve yine güzel dînimizin prensipleriyle yoğrulmuştur.

Sevgi, saygı ve fedâkârlığın geliştirilmesinde, cemiyet/toplum hayâtımızın âhenkli ve sağlam bir şekilde devâm ettirilmesinde, gençlerimizin ve çocuklarımızın yetiştirilmesinde, mânevî değerlerimizin ve millî kültürümüzün katkısı çok büyüktür.

Almanya’dan Notlar: Müslümanlar

Yaklaşık üç aydır Almanya’dayım. Burada bulunduğum günler boyunca sadece eğitim almadım; şehirleri dolaştım, camileri, sokakları, gençleri ve insanların hayatlarını da okumaya çalıştım. Her yolculuk insana yeni yeni şeyler kazandırır; fakat bazı yolculuklar bakış açılarını değiştirir. Zannedersem Almanya tecrübem de tam olarak böyle oldu.

Dışarıdan bakıldığında Almanya; düzeni, disiplini ve güçlü ekonomisiyle öne çıkan bir Avrupa ülkesi olarak görülüyor. Bu düzenin içerisinde milyonlarca Müslümanın sessiz ama dikkat çekici bir varlığı da bulunuyor. Yaklaşık yetmiş yıllık göç hikayesi, bugün artık misafir işçilikten kalıcı bir toplumsal yapıya dönüşmüş durumda. Değişen dünya şartları her iki toplumu da yeni konumlar edinmelerine sebep olmuştur. Özellikle Almanya’daki Müslümanların konumları hakkında camiler en çok dikkatimi çeken yerler olmuştur.

Almanya’da camiler sadece namaz kılınan mekanlar değil; toplumun kalbinin attığı bir mekandır. Çocukların Kur’an öğrendiği sınıflar, gençlerin sosyalleştiği gençlik merkezleri, çeşitli gençlik sosyal tesisleri, yaşlıların yalnızlıklarını unuttukları buluşma noktaları, kişisel ihtiyaçların giderildiği; berber salonundan, kasabına kadar hayatı oluşturan her türlü mekanizmayı içerisinde bulunduran modern bir külliye formatındadır. Her cami yönetimi içerisinde bulunduğu imkanlar doğrultusunda hareket etmektedir. Bazen bunlardan daha az imkanlar olurken, bazen de bunlardan çok daha fazla imkanlara sahip olmaktadırlar. Özellikle DİTİB camilerinde gördüğüm çalışmalar, Avrupa’da din hizmetlerinin ne kadar büyük bir sorumluluk taşıdığını bana yeniden gösterdi. Din görevlileri yalnızca vakit namazlarını kıldırmıyor; aynı zamanda bir öğretmen, bir rehber, bir ağabey ve çoğu zaman bir aile danışmanı gibi toplumun her kesimine dokunmaya çalışıyor.

Bunlara rağmen beni en çok düşündüren ise gençlerdi. Burada yetişen hali hazırda ki dördüncü kuşak olan bir genç, aslında iki dünyanın tam da ortasında büyüyor. Evinde farklı, okulunda farklı bir kültürle karşılaşıyor. Ailesinden aldığı değerlerle içinde yaşadığı toplumun beklentileri arasında denge kurmaya çalışıyor. Bu kolay bir imtihan değil. Tam da bu yüzden camilerin gençlere yönelik faaliyetlerini son derece kıymetli buluyorum. Türkiye’de de bu durumun böyle mühim olması gerekir. Basit bir gençlik kampı dahi bir bakmışsınız cami kapısını aralamıştır. Vaaz dilinin geride bırakıldığı, kalpten çıkan her cümlenin kalbe girdiğini fark edildiği bir konuşma dili çok gencin kalbinde yer eder. Ama unutulmaması gerekir ki kalp soğuduğunda gençler uzaklaşır. Bu yüzden aynı zamanda akla da hitap etmek gerekir. Silinen her soru işareti daha güçlü bir iradenin tecellisi olarak ortaya çıkar. Gençlerin yetişmesi, yetiştirmesi irşat faaliyetlerinin ta kendisidir.

Unutulmaması gereken bir diğer husus ise; İber Yarımadasında Müslümanlar yaklaşık 800 yıl hüküm sürdü. Eşsiz bir medeniyet kurdular. Kurulan bu düzen bütün Avrupa’nın şekillenmesine vesile oldu ve bugünkü ferah düzen ortaya çıktı. İber Yarımadasında ki nüfusumuzun yok olmasına sebep olan şeyleri iyi bellemeli ve dönemimizde bu hususlardan uzak kalmayız. 8 asır karşısında 70 yıl çok az bir dönemdir.

İbn Haldun hazretlerinin de dediği gibi; geçmişler geleceğe suyun suya benzemesinden daha çok benzer…

EMROLUNDUĞUN GİBİ DOĞRU OL!.

RabbimizYüce Allah Kuranda: “(Yâ Muhammed!) Öyle ise; Emrolunduğun gibi doğru ol!

Tevbe edip senin yanında olanlar da doğru olsunlar. Doğruluktan ayrılmayın! Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı görmektedir.” (Hûd-112) buyurduğu gibi “Doğru olmak.” Allahın emridir. Pekî doğruluk nedir? İnsanın; düşüncesinde, inancında, söz ve davranışlarında, iş ve işlemlerinde samimi, dürüst, ölçülü ve âdil olmasına ‘Doğruluk’ denir. Doğruluğun ölçüsü Kuran ve Sünnettir. Yani, Allahın emirleri yasakları ve peygamberimizin öğütleridir. Bu bağlamda insan; Allahın emrettiği gibi düşüncesinde, imanında, ibadetlerinde, söz ve davranışlarında iş ve işlemlerinde daima samimi, dürüst, ölçülü ve edepli olmalıdır.

İşte; Doğruluk budur. Biliniz ki; gerçek huzurun ve gerçek saadetin anahtarı; Doğruluk’tur. Bir gün bir adam peygamberimize geldi ve şöyle dedi: “Ey Allah’ın Rasûlü! Bana öyle bir öğüt ver ki, ben başka bir öğüde ihtiyaç duymayayım.” Peygamberimiz bu kişiye: “Allaha inandım, de! Sonra da doğru ol! Bu sana yeter.” buyurdu. Peygamberimiz başka bir hadisinde ise şöyle buyurur: “Doğruluktan ayrılmayın! Ççünkü doğruluk iyiliğe, iyilik de insanı Cennete götürür. İnsan doğru olmaya devam ederse, Muhakkak ki o kimse Allah katında “Doğrular” arasına yazılır.”

Doğruluğun zıddı ise yalancılık, hilebazlık, sahtekarlık, riyâkarlık, iki yüzlülük ve düzenbazlıktır. Nasıl ki, Doğruluk insanı feyizli ve faziletli kılarsa, Yalan da insanı sahtekar, riyâkar, ikiyüzlü, kötü ve günahkar kılar. “Bizi aldatan bizden değildir” diyen Peygamberimiz şöyle buyurur: “Yalandan sakının! Çünkü yalan kötülüğe, kötülük ise insanı Cehenneme götürür. İnsan yalan söylemeye devam ederse, Şüphesiz ki, o kimse, Allah katında yalancılar arasına yazılır.” Yukarda da ifade ettiğimiz gibi Doğruluk insanı iyiliğe ve Cennete götürür, yalan da insanı kötülüğe ve cehenneme götürür. Şunu iyi biliniz ki; Dünyada ve ahirette faziletin ve erdemin ölçüsü “Doğruluk” tur. İnsan imanında, ibadetlerinde ahlakında ve işinde, söz ve davranışlarında daima samimi, dürüst, âdil, ölçülü ve edepli olursa, yani doğru olursa; O kimse doğrulardan olur. Ve Rabbimiz Allah Kur’anda: “Rabbimiz Allah’tır deyip, sonra da doğru olanlara korku yoktur. Onlar üzülmeyecekler de..” (Ahkaf-13) buyurduğu gibi doğruluğun Allah katında her zaman güzel bir değeri, güzel bir karşılığı ve güzel bir mükafatı vardır. Bu nedenle emrolunduğumuz gibi doğru olalım inşaallah!

İmanınız kavi, sözünüz ve davranışlarınız doğru, ameliniz/işiniz doğru, ömrünüz doğru, huzurlu feyizli ve bereketli olsun.

Âhiret makamınız Cennet olsun inşaallah!

Cumanız mübarek olsun! 2026

(muallimosman)

Unutulan İnsanlık, Dinmeyen Acı:  Soykırımı ve Uluslararası Toplumun Vicdan Sınavı

* ​11 Temmuz 1995 tarihi, modern insanlık tarihinin en karanlık, en utanç verici sayfalarından birinin yazılmaya başladığı gündür.

* Avrupa’nın ortasında, Birleşmiş Milletler’in (BM) gözü önünde ve "güvenli bölge" ilan edilen bir sığınakta, 8 binden fazla Bosnalı Müslüman (Boşnak) erkek ve çocuk, General Ratko Mladiç komutasındaki Sırp güçleri tarafından sistemli bir şekilde katledildi. Srebrenitsa’da yaşananlar, sadece yerel bir savaş suçu değil; II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa topraklarında gerçekleşen en büyük toplu katliam ve uluslararası mahkemelerce tescillenmiş bir soykırımdır.

* Bu trajediyi kınamak, yalnızca geçmişe dair bir muhasebe değil, insanlığın ortak onurunu koruma görevidir. ​Srebrenitsa, insanlığın barbarlığa karşı direnişinin kırıldığı yerdir. Sırp ayrılıkçıların kasabayı kuşatmasının ardından, silahlardan arındırılmış ve uluslararası korumaya güvenmiş binlerce sivil, BM barış gücü askerlerinin üssüne sığınmıştı. Ancak ne uluslararası hukuk ne de insan hakları beyannameleri, o savunmasız insanları korumaya yetti. Hollandalı barış gücü askerlerinin sığınmacıları Sırp güçlerine teslim etmesi, uluslararası toplumun ve küresel güvenlik mekanizmalarının iflas ettiğinin en somut kanıtı oldu.

* Srebrenitsa, adaletin sustuğu, vicdanların karardığı ve barbarlığın kurumsallaştığı bir nefret organizasyonuna dönüştü. ​Bu katliamı lanetlemek, sadece canice katledilen 8.372 ruhun hatırasına duyulan saygının bir gereği değildir; aynı zamanda bu nefreti doğuran ideolojiyi reddetmektir. Srebrenitsa’da hedeflenen şey, yalnızca bir grubun fiziksel varlığı değil, bir halkın kültürel, dini ve tarihi kimliğiydi. Yıllar boyunca toplu mezarlardan çıkarılan, kimlikleri ancak DNA testleriyle tespit edilebilen ve her yıl 11 Temmuz’da Potoçari Anıt Mezarlığı’nda toprağa verilen her bir kurban, insanlığın ortak hafızasında kapanmayacak bir yara olarak kalacaktır.

* Bu vahşeti planlayanlar, uygulayanlar ve sessiz kalarak ortak olanlar, insanlık vicdanında sonsuza dek mahkûm edilmiştir.
​Bugün Srebrenitsa’yı anmak ve bu soykırımı en güçlü ifadelerle kınamak, nefret söylemlerine ve aşırılıkçılığa karşı koruyucu bir kalkan oluşturmak anlamına gelir.

* Dünyanın neresinde olursa olsun, etnik veya dini kimliği nedeniyle bir topluluğu hedef alan her türlü politikanın karşısında durmak zorundayız. Srebrenitsa, ders alınmadığı takdirde tarihin ne kadar hızlı tekerrür edebileceğini gösteren acı bir anıttır.

* ​Sonuç olarak, Srebrenitsa Soykırımı’nı unutmamak, unutturmamak ve bu vahşeti lanetlemek medeni bir dünyanın en asli görevidir.  sorumluluktur. Srebrenitsa’da hayatını kaybeden tüm masumları saygı ve rahmetle anıyor; bu insanlık dışı soykırımı nefretle kınıyoruz. İnsanlığın bir daha böyle bir karanlığa gömülmemesi için Srebrenitsa’nın çığlığı kulaklarımızdan asla silinmemelidir.

​​​​​ŞEMSETTİN GÜNAY

​15 Temmuz gecesi 3 değişik insan tipine şahit oldum.

​Bunlardan birincisi Cesurlardı.

​Televizyonlardan darbe sözcüğünü duyar duymaz sokaklara fırlayan, Cumhurbaşkanının “meydanlara çıkın” mesajını aldığında sel olup caddeleri ve meydanları ellerinde Türk Bayrakları dışında herhangi bir silahı olmadan dolduran insanlar.

​Onları gâh bir tankın önüne yatarken, gah kendilerini hain kurşunlara siper ederken, gah eline aldığı taşı uçağa fırlatırken, gah tankın üzerini battaniye ile kapatırken gördük ve bu çılgın insanlara şahit olduk.

​Onlara sizler ister vatansever deyin, ister yurtsever deyin, isterseniz çılgın Türkler deyin farketmez. Ben onların tümüne Cesurlar adını veriyorum. Bir başka güzeldi O insanlar bu gecede. Gözlerinde korku yoktu, başları dik göğüsleri siperdi ve meydanlar Onlarla doluydu. Kimi ailesiyle birlikteydi, kimi de ailesini evinde bırakıp herşeyi göze alarak meydanlardaydı.

​Onlar Cesurlar, Onlar kahramanlardı…

​Onlar kimi şehadetleriyle, kimi yaralanarak gazilik ünvanlarıyla, kimi de meydanları doldurarak gelecek nesile bir vatan bıraktılar.

​İkici sınıf insanlar ise korkaklardı.

​Bunlar darbeyi tasvip etsin veya etmesin evlerinden çıkmayı, rahatlarını bozmayı göze alamayanlardı. Kimi televizyonlarının başında gelişmeleri izliyor, kimi koltuklarında kahvelerini yudumluyor, kimi çıktığı tatil köşelerinde elinde içeceğiyle daha kaç gün tatil yapabileceğini hesaplıyordu.

​Sabahı kimin kazanacağı önemli değildi. Kendileri sabah kim kazanmışsa onun yanında hizalanmakta beis görmemekteydi. Bunlar kazanana göre darbeciden daha darbeci olabilir veya vatanseverden çok daha vatansever olarak yerini alabilirdi. Yeterki rahatı bozulmasın, yeterkibulunduğu makama halel gelmesin, yeterki kazananlar kendisini yanlarında görsünler. Her zaman ben merkezli bir dünyaları olmuştur. Kendilerine dokunmayan yılanın kaç yıl yaşadığı çok umurlarında değildir.

​Bunlar tankların arasından sıyrılarak geçmesini çok iyi bilirler. Konuştuklarında ise mangalda kül bırakmazlar.

​Bir üçüncü sınıf ise Hainlerdi.

​Bunlar darbe sözcüğünü duyar duymaz sosyal medyayı kaplamışlardı.

​Kimisi “Oh ya! Nihayet televizyonda Atatürk’ün adını doyasıya duymaya başladım” diyerek darbeyi alkışlayan mesajlar atıyor, kimi sokaklara ve meydanlara inen halkı korkutmak için “evlerinizden çıkmayın, başınız belaya girer” diyor, kimisi bulunduğu düğünde darbe haberini alınca “Koyun bir mezdeke, doyasıya oynayalım” diye haykırıyordu.

​Ferit Lif’in de yazısında konu ettiği gibi bir muhtara albay elbisesi giydirilip 300 kişi bulması öğütleniyor, verilecek silahlarla Hatay’da bir katliama başlaması söyleniyordu.

​Bir hafta öncesinden askerden arındırılmış sınırlardan kime yol verileceği halen bilinmezliğini koruyor. İşid ve PKK/PYD’ye yol açık görülüyordu.

​Bu hainler için hiçbir şeyin önemi yoktu. İsrail dahil her türlü güçle işbirliği yapılabilir, vatan satlığa çıkartılabilirdi. Kimi Tayyip karşıtlığını vatan hainliğine kadar indirgeyebilmişti.

​İşte böyle bir geceydi O gece…

​Sabah Cesurların zaferiyle sonuçlandı. Ne mi oldu daha sonrası;

​Devam eden demokrasi toplantılarında bu ikinci ve üçüncü kategoride yer alanları protokol bölümlerinde en ön sıralarda gördük. Kurulan platformlara çıkıp en ateşli konuşmaları yaparken seyrettik. Kahramanlık hikayeleriniyüksek sesle bağırarak anlatırken dinledik.

​Peki Cesurlar… Onlar kalabalığın en arkasında bu şarlatanları acı gözleriyle izliyorlardı. Yine sessiz, yine durgun…

​Bugün 10. Yılını anıyoruz. Değişen bir şey oldu mu? Bilmiyorum.

​Ancak benim aklımda kalanlar bunlardı…​​​15.07.2026

Nereye baksak, hangi sosyal medya sayfasına dokunsak karşımıza hep aynı kelime çıkıyor: "İyileşmek."

Spiritüel yaşam koçları, kitaplar ve videolar sürekli bir şeyleri şifalandırmamız, dönüştürmemiz gerektiğini söylüyor. Peki dürüst olalım; bu kelimeyi her duyduğunuzda içinizde hafif bir yorgunluk, hatta gizli bir direnç beliriyor mu? "Ben gerçekten hasta mıyım ki sürekli iyileşmeye çalışıyorum? Birileri beni sürekli bozuk ya da eksik mi ilan ediyor?" diye sormak geçiyor mu içinizden?

Çok haklısınız. Çünkü modern dünya bize iyileşmeyi pazarlarken, farkında olmadan önce "hasarlı" olduğumuza inanmamızı istiyor. Oysa gerçek bambaşka...

Fark Etmek, Özgürleşmenin İlk Adımıdır

Her sabah Instagram hesabımda zihinsel farkındalık egzersizleri paylaşıyorum. Çünkü fark etmek; hayatımızı nasıl inşa edeceğimizin ilk adımıdır. Bugün sabah bana bir haller geldi ve kendimle derin bir istişare yaptım. Sosyal medyadaki reelsakışlarını sorguladım: Neden insanlara sürekli "hasta" veya "eksik" algısı verilerek iyileşmekten bahsediliyor?

Ben Instagram hesabımda kendi sorgulayışlarımı, kendi hatalarımı ve toplumda gördüğüm eksik durumların kişide bıraktığı izleri nasıl hafifletebileceğimizi konuşuyorum. Aslında benim bu mesleğe adım atmamdaki en büyük sebep de tam olarak budur. Şimdi gelin, gerçek manada fark edip birlikte özgürleşelim.

Sen Bozuk Bir Robot Değilsin

Spiritüel alanda iyileşmek, bozuk bir robotu tamir etmek değildir; akordu kaçmış değerli bir enstrümanı yeniden hizalamaktır. Siz bozuk değilsiniz, biz bozuk değiliz. Sadece üzerimizde başkalarına ait yükler var.

Bugün yaptığım anket sonuçlarına göre değerlendirecek olursam; aile baskısı ve toplumsal beklentiler nedeniyle birçok insan, kendi hayatını yaşadığı için suçluluk hissediyor ya da kendi hayatını yaşayamamanın verdiği prangalarla boğuşuyor. İşte o yüklerden özgürleşmek = İyileşmek ve şifalanmaktır.

Sevgili okuyucu,

Şimdi arkana yaslan ve derin bir nefes al. Kendini sürekli tamir etmeye çalışmaktan, her gün yeni bir "eksiğini" bulup onu düzeltmek için hırpalanmaktan yorulmadın mı?

Lütfen hatırla: Sen tamir edilmesi gereken bozuk bir robot değilsin. Sen sadece bu hayat yolculuğunda, üzerine bazen başkalarının yükleri binmiş, bazen rüzgardan akordu kaçmış çok değerli bir enstrümansın.

Bugün kendine bir şefkat borcun var: Kendine "hasarlı" muamelesi yapmayı bırak. İyileşmek; yeni bir "sen" inşa etmek değil, zaten hep orada olan, o pırıl pırıl ve tam olan özüne şefkatle geri dönmektir.

Akorunu yap, yüklerini sevgiyle bırak ve kendi eşsiz melodini çalmaya devam et. Sen zaten bu halinle çok güzelsin.

Gamze Arslan 

Yaşam ve Farkındalık Koçu 

(Benden bana,Bizden size gelsin)

Sizin Çocuklarınıza Küsme Hakkınız Yok

Bir yetişkin kırıldığında kabuğuna çekilebilir, kapıyı çarpıp gidebilir ya da sessizlikle cezalandırmayı seçebilir. 

Yetişkinlerin dünyasında "küsmek", bir savunma mekanizması veya bir tepki biçimidir. 

Ancak söz konusu kendi çocuğunuz olduğunda, böyle bir hakkınız yoktur.

Çünkü ebeveynin küsmesi, bir çocuk için sadece bir dargınlık değil; güvenli limanın yok olması, sevginin geri çekilmesi ve varoluşsal bir tehdittir.

Sessizlik En Ağır Cezadır

Bir çocuğa bağırmak ebeveynlik eksiğidir, ancak onunla iletişimi tamamen kesmek ve ona yokmuş gibi davranmak duygusal bir cezalandırmadır. Yetişkinler sessizliği bir "ders verme" yöntemi olarak görebilir. Çocuklar ise bunu "Ben değersizim, sevilmiyorum ve eğer hata yaparsam tamamen yalnız kalırım" şeklinde tercüme eder. Sizin birkaç saatlik sessizliğiniz, onun küçücük dünyasında koca bir depreme dönüşür.

Koşulsuz Sevgi Şarta Bağlanamaz

Çocuklar, anne ve babalarının sevgisinin kalıcı olduğunu bilerek büyümek zorundadır. Onlara küstüğünüzde, sevginizi ve ilginizi bir ödül mekanizması haline getirirsiniz. "Uslu olursan seninim, hata yaparsan seni yalnız bırakırım" mesajı, kalıcı kaygılara yol açar. Oysa ebeveynlik, çocuk hata yaptığında bile elini tutabilmeyi gerektirir.

Rehber Rolünüzü Terk Etmeyin

Siz onun arkadaşı değilsiniz; siz onun rehberisiniz. İki arkadaş küsebilir çünkü aralarında eşit bir ilişki vardır. Ebeveyn ve çocuk arasında ise güç dengesi eşit değildir. Çocuk, duygularını nasıl yöneteceğini henüz bilmeyen bir çıraktır. Usta küserse, çırak yönünü kaybeder. 

Siz küstüğünüzde, ona problem çözmeyi değil, sorunlardan kaçmayı ve duvarlar örmeyi öğretirsiniz.

Kırılabilirsiniz Ama Uzaklaşamazsınız

Elbette ebeveynler de insandır; kırılabilir, yorulabilir ve öfkelenebilirler. Ancak bunu ifade etmenin yolu sessiz bir duvar örmek değildir. "Şu an çok öfkeliyim, biraz sakinleşmeye ihtiyacım var, sonra konuşacağız" demek bir yetişkin davranışıdır. Küsmek ise çocuksu bir tepkidir. Çocuktan olgunluk beklerken, ebeveynin çocuklaşması kabul edilemez.

Unutmayın, çocukların sığınacağı başka bir anne-baba yok. Siz ona sırtınızı döndüğünüzde, onun bakabileceği başka hiçbir yön kalmaz. Çocuklarınıza kızın, onları eğitin, sınır koyun ama asla onlara küsmeyin. Çünkü sizin sevginiz, onların bu hayattaki tek mutlak güvenliğidir.

Son Söz:Bu yazım; kırılan çocuk yanıma, benim gibi erken yaşta olgunlaşmak zorunda kalan Güzel Ruhlu Kadınlara ve tüm Ebeveynlere gelsin...

Gamze Arslan

Yaşam ve Farkındalık Koçu 

Benden bana,Bizden size gelsin

15-16 Temmuz 2016 tarihleri arasında Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde kendilerini Yurtta Sulh Konseyi olarak tanımlayan bir grup asker tarafından Türkiye'de yaşanan askerî darbe girişimi yapıldı. Türk Silahlı Kuvvetlerinin resmî internet sitesi ve TRT'de yayınlanan bildiride ordunun yönetime el koyduğu ifade edilerek ülkede sıkıyönetim ve sokağa çıkma yasağı ilân edildiği açıklandı. İstanbul'daki Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet köprüleri, kapatıldı. Muğla'nın Marmaris ilçesinde bir otelde bulunan Cumhurbaşkanına  karşı suikast girişiminde bulunuldu. Genelkurmay Başkanı, Kara Kuvvetleri Komutanı, Havap Kuvvetlerip Komutanı, Jandarma Genel Komutanı, Genelkurmay II. Başkanı, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri ve bâzı üst düzey komutanlar; darbeye kalkışan askerler tarafından rehin alındı.
Bu darbe girişimiylep karşı karşıya kalan Türkiye, milleti ve devletiyle omuz omuza verdiği direniş ve mücadeleyle bütünp dünyaya örnek teşkil etmiştir. Türk demokrasisini hedef alan bu hain girişim, Türk halkının demokrasiyi ve seçilmiş iradeyi korumak için direnişle geri püskürtülmüştür. O gün bilinen 252 kişi şehid ve 2193 kişi gâzi oldu. Darbe girişiminde 50.000 kişi tutuklandı ve 152.000 kamu personeli görevlerinden ihraç edildi. 289 dâvâ açıldı, 1.634’ü müebbet, 4.891 suçlu hüküm giydi. Cezaevine 30.000 kişi girdi. 8.000 kişi yurtdışına kaçtı.

"Irahan" (reyhan) derlerdi, toprak gönüllü güngörmüş eski doğurgan analarımız.
(Aslında bu ıtırlı bitkinin botanik ve biyolojik tanımla genel adı fesleğendir.) 
Her Anadolu anasının mutlaka kapısının önünde veya çitle çevrili arka bahçesinde bir karık (maşala) ekili maydanozu, ırahanı olurdu.
Öğleyin, Kahramanmaraş yöre ağzıyla dibineyakma (salçalı pilav)ın ya da tereyağlı bulgur pilavının yanında salataya doğramak için önlüğünü kuşanarak bir tutam biçip gelmeleri adettendi.
Yerli ve pembe tonda domatesle onun salataya verdiği lezzet, elbette ki damağın kontrolünden kaçmazdı. Ayrıca kış için kurutulup yemeklere katılması, çeşni-i garnitürden sayılırdı.

Irahan kokardı eli nasırlı çilekeş analarımız. Toprak kokardı mütemadiyen gün yanığı kavruk tenleri... Bazen de fesiyle hicabından göstermediği kâkülünün arasına takarlardı buruşup kuruyuncaya dek.

Akşama kaynatılan Toyganın içineyse reyhangillerden nane (dağ reyhanı) katarlardı. Haricen “yarpuz”da denilirdi söz konusu ıtırlı bitkiye

Hülasa işi zordu Anadolu analarının. Bağ/bostan arası, tarla/takım arası, tandır/ekmek arası mekik dokurlardı gün boyu. Bîtap düşerlerdi yorgunluktan.

Onlar, ala şafakta kalkar gümbür gümbür yayık yayarlardı. inek sağar, ahır süpürürlerdi. Tezek yaparlardı mal gübresinden. Azık taşırlardı bağ belleyen, harman hasatla uğraşan heriflerine ve aile bireylerine. Yolma yolarlardı sarı sıcağın altında, dilleri ve damakları kuruyarak... Sadakat ve şefkat timsaliydi yavrularına, yuvalarına ve yastık arkadaşlarına karşı.

Anişe'ydi, Haççe'ydi, Fadime'ydi, Iraz'dı, Döndü'ydü, Döne'ydi Ummuhan'dı, Ismıkan'dı adları... Çeşme başlarının sülün gibi kızları ve tay gibi taze geliniydiler vaktiyle…

Ancak, düğünlerde ve bayramlarda giyerlerdi sandıklarında sakladıkları çiçek motifli mor fistanlarını. Kına yakarlardı nasırlı ellerine ve bir telini dahi göstermekten hicap duydukları mısır püskülü misüllü mor saçlarına.

Eşkin kısrak gibiydiler buğulu gözlerle sabaha uyandıklarında... Dünyanın tonlarca ağır yükü omuzlarındaydı.
Folluktan yumurta toplamayı, gurk bastırmayı, civciv saymayı ihmal etmezlerdi yaşamlarında. 
Bereketin sembolü ve doğurganlığın mücessem haliydiler analarımız. Hele de bir dulda da için için ağlarken, bir damla gözyaşları cehennemi söndürmeye muktedir, volkanik duygularla mündemiç analarımız.
Ahiret yurduna göçen kavruk renkli gün yanığı görsel kesafetinde teni toprak kokan, ırahan kokan analarımıza ve ninelerimize gani rahmetle...

Öpüyorum yosunlu mezar taşlarından... Ara ki bulasın onları…

Tarla cömertliğinden, balkonda saksıya sığdırmaya çalıştığım bir kök reyhana bakarak, maziye dalmamın zaruret saati ve hicran günüymüş, bugünkü içsel yaşadıklarım.

Mor reyhandan mülhem, “Mor Elif“ diye latifeyle taçlandırdığım ve uzaktan görünce bu şekilde ünlediğim canım anam ne kadar da özledim seni ne kadar da…

Saksıya akıttım gözyaşlarımı…

                                                                    Ahmet Süreyya DURNA

Herkes her gün sadece bir iyilik yapsa, dünya daha güzel, insanlar daha mutlu olurdu. Belki savaşlar bir anda bitmez, yoksulluk tamamen ortadan kalkmaz; ama insanların kalbindeki umut yeniden filizlenir. Çünkü iyilik, en güçlü bulaşıcılığa sahip davranıştır. Bir tebessüm başka bir tebessümü, bir yardım başka bir yardımı, bir güzel söz başka bir güzel sözü doğurur.

Oysa çoğu zaman iyiliği büyük fedakârlıklar gerektiriyormuş gibi düşünüyoruz. Hâlbuki bir gönül almak, bir yaşlıyı dinlemek, bir çocuğu sevindirmek, bir ihtiyaç sahibine destek olmak, bir kırgınlığı bitirmek ya da tanımadığımız birine samimiyetle selam vermek de iyiliktir. Bazen bir insanın hayatını değiştiren şey, sadece zamanında söylenmiş güzel bir cümledir.

Yaradan da bizden bunu istemiyor mu? Yeryüzünde iyiliği yaymayı, adaletle davranmayı, merhameti çoğaltmayı ve birbirimize faydalı olmayı.

İnsan, yalnız kendisi için yaşadığında eksik ve huzursuzdur; başkalarına dokunduğunda ise tamamlanarak mutlu olur. Çünkü iyilik, sadece karşı tarafı değil, onu yapanın da kalbini doyurarak hayatını güzelleştirir.
Bugün kendimize şu soruyu soralım:

"Ben bugün kimin hayatına küçük de olsa bir güzellik kattım/katabilirim?"
Belki de dünyayı değiştirecek büyük adım, her sabah evden çıkarken vereceğimiz şu kararla başlayacaktır:

"Bugün en az bir iyilik yapacağım inşallah."

Çünkü daha güzel bir dünya, başkalarının değişmesini beklemekle değil; bizim attığımız küçük ama samimi adımlarla kurulacaktır.

Her şey bütünün hayrına olsun.

Antakya’da bir yer vardı.  
Adını duyan herkesin aklına ilk künefe kokusu, sonra da kalabalık 
50 küsür yıl boyunca şehrin kalbi orada attı.

Köprübaşı...

Tam karşısında Ulu Cami vardı.  
Yılların camisi. Dimdik ayakta. Sanki bize "unutmayın" der gibi her gün oradaydı.  
Köprüden geçmeden önce şadırvanında yüzünü yıkamadan olmazdı. Bir avuç su, bir "Bismillah". Ondan sonra adım atılırdı o köprüye.

Sonrası hep Köprübaşı’ydı.

Sağ tarafta kocaman PTT, tam karşısında belediye.  
Sol tarafta ise Antakya’nın, Hatay’ın en ünlü künefecileri.  
Sıcak tepsiden dumanı tüten künefe. Üstüne dökülen şerbetin sesi. Yanında Maraş dondurması.  
Künefe yemeden Köprübaşı’ndan geçmek olmazdı. "Bir dilim daha" diyenler, "sonra rejime başlarım" diyenler... hepsi oradaydı. Orası künefenin, dondurmanın, tatlı sohbetin merkeziydi.

Hemen yanında oyuncakçılar. Vitrinlerde uçan helikopterler, pilli arabalar. Bayram öncesi çocukların gözleri orada kalırdı.  
Biraz ileride yeraltı çarşısı. Antakya’nın ilk yeraltı çarşısı oradaydı. Züccaciye dükkanları, çeyizlikler, ışıldayan tabaklar. Gelinlik telaşı, çeyiz telaşı hep oradan geçerdi.

Köşede Milli Piyango bayileri. "Şansımıza yaver giderse" diye bilet alanlar. Künefeden çıkar çıkmaz "bir tane de şans bileti alalım" diyenler.  
Jetonlu telefon kulübeleri. "Anne geldim" diyen asker sesleri. Askerler yemin töreninden sonra hep oradaydı. Aileler kucaklaşır, fotoğraf çeker, bir bardak su içerdi.

Gençler orada buluştu. "Köprübaşı’nda bekliyorum" cümlesi 50 yıl boyunca hiç değişmedi.  
Büyüklerimiz oraya oturdu. Elinde tesbih, yüzünde güneş.  
Emekliler dinlendi. Arabalar geçti. Otobüsler durdu. Çocuklar koştu.

Bir kuşak değil, bir nesil geçti oradan.  
Anne geçti, baba geçti, evlat geçti.  
Amca geçti, dayı geçti, teyze geçti.  
Nişanlısıyla el ele geçen de oldu, torunuyla yürüyen de.  
Kimi okula, kimi askere, kimi işe... kimi de sadece künefe kokusuna ve hatıraya.

Deprem geldi. Şehir yıkıldı.  
Ama Köprübaşı dimdik ayakta kaldı. Enkazın ortasında bize "ben buradayım" dedi.  
Şimdi ise kepçeler giriyor. Beton düşüyor.  
Demek ki zamanı gelmiş. Demek ki yıkmak değil, onarmak için.

Çünkü Hatay yeniden ayağa kalkıyor.  
Hayaller kuruldu, umutlar yeşerdi.  
Depremde yıkılmayan bu köprü, şimdi geçmişle birlikte sökülüyor.  
Daha güzel günlere, daha güzel bir köprüye yer açmak için.

Köprübaşı gidiyor ama içimizde kalıyor.  
Ulu Cami’nin gölgesinde, şadırvanın suyunda, künefenin şerbetinde kalıyor.  
Dondurmanın soğukluğunda, piyango biletinin umudunda kalıyor.  
Bizim çocukluğumuzda, gençliğimizde, bugünümüzde kalıyor.

Güle güle Köprübaşı.  
Sen Antakya’nın en çok ayak izi olan yerin.  
Yıkıldın belki, ama hatıran yıkılmadı.  
Ve biliyoruz ki; senin yerine gelen köprü, senin taşıdığın umutları da taşıyacak.

Daha güzel günlere... Daha güzel köprülere...

İsmail CİNGÖZ

Giriş

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Doğu Avrupa ve Avrasya'da etnik kimlik, özerklik ve devlet egemenliği tartışmaları yeni bir siyasal dönemin temel meseleleri hâline gelmiştir. Moldova Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Gagavuz Türklerinin statüsü ise silahlı çatışmaya dönüşme ihtimali bulunan bir uyuşmazlığın müzakereyle çözülmesi bakımından dikkat çekici bir örnek oluşturmuştur.

23 Aralık 1994 tarihinde Moldova Parlamentosu tarafından kabul edilen “Gagavuzya’nın Özel Hukuki Statüsü Hakkında Kanun”, Gagavuz halkına idarî, kültürel ve siyasî yetkiler tanımış; Moldova’nın toprak bütünlüğü ile Gagavuz kimliğinin korunması arasında denge kurmuştur.[1] Türkiye’nin Kişinev Büyükelçiliği de bu modeli, etnik bir meselenin barışçıl yöntemlerle çözüme kavuşturulmasının başarılı örneklerinden biri olarak değerlendirmiştir.[2]

Buna rağmen Moldova Anayasa Mahkemesinin 9 Temmuz 2026 tarihinde Gagavuzya’nın seçim ve idarî yetkilerine ilişkin bazı hükümleri iptal etmesi, özerkliğin geleceğini yeniden tartışmaya açmıştır.[3] Karar, Gagavuzya’nın anayasal statüsünü ortadan kaldırmamakla birlikte seçim yönetimi, kamu düzeni ve bazı kamu görevlilerinin atanmasına ilişkin yetkileri merkezî kurumlara bırakarak Kişinev ile Komratarasındaki gerilimi artırmıştır.[4]

Bu çalışma, Gagavuzya’nın tarihsel gelişimini, 1994 özerklik modelini ve 2026 Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında ortaya çıkan hukukî ve siyasî tabloyu; uluslararası hukuk, Avrupa Birliği (AB) süreci, Rusya faktörü ve Türk dünyasının yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. Çalışma yapılırkentarihsel analiz, karşılaştırmalı hukuk incelemesi ve belge analizi yöntemi kullanılmıştır.

Gagavuz Türklerinin Tarihsel Gelişimi

Gagavuzlar, Türkçe konuşan ve büyük çoğunluğu Ortodoks Hristiyan inancına mensup bir Türk topluluğudur. Kökenleri konusunda farklı görüşler olsa da Oğuz-Türk bağlantısı literatürde yaygın biçimde kabul edilmektedir.[5][6][7]Balkanlar’daki Gagavuz topluluklarının önemli bir bölümü, 19. yüzyılın başlarında Rus İmparatorluğu’nun Besarabya’yayönelik iskân politikaları sonucunda bugünkü Moldova’nın güneyine yerleşmiştir.[8]

Sovyet döneminde Gagavuz kimliği varlığını korumuş olsa da dil, kültür ve siyasal temsil alanlarında çeşitli sınırlamalarla karşılaşmıştır. 1980’lerin sonundaki Glasnost ve Perestroyka reformları, Gagavuz millî hareketinin örgütlenmesine imkân sağlamıştır. Moldova’da Romencenin resmî dil hâline getirilmesi ve Romanya ile birleşme ihtimalinin gündeme gelmesi ise Gagavuz toplumundaki kimlik ve güvenlik kaygılarını güçlendirmiştir.[9][10]

Bu ortamda 19 Ağustos 1990 tarihinde “Gagavuz Halkının Moldova Cumhuriyeti’nden Bağımsızlığı ve Özgürlüğü Bildirgesi” kabul edilerek Gagavuzya Cumhuriyeti’nin Sovyetler Birliği içerisinde yer aldığı ilan edilmiştir. Uluslararası toplum tarafından tanınmayan bu yapı, Moldova yönetimi ile Gagavuz temsilcileri arasında yürütülen görüşmeler sonucunda silahlı çatışmaya başvurulmadan çözüme kavuşturulmuştur.[11] Uzlaşma, 23 Aralık 1994 tarihli özel statü kanunuyla hukukî zemine oturtulmuştur.

1994 Gagavuz Özerklik Modeli

Moldova Parlamentosunun kabul ettiği 344-XIII sayılı Kanun, Gagavuzya’yı Moldova Cumhuriyeti içerisinde “özel hukukî statüye sahip özerk bölgesel birim” olarak tanımlamıştır.[12]Kanun ile Gagavuzya’ya Halk Meclisini oluşturma, başkanını doğrudan halk oyuyla seçme, eğitim, kültür ve yerel ekonomi alanlarında düzenleme yapma, Gagavuzca, Moldovaca ve Rusçayı resmî dil olarak kullanma, yerel bütçeyi hazırlama ve uygulama yetkileri tanınmıştır.

Kanun’un kendi kaderini tayin tartışmaları bakımından en dikkat çekici hükmü 1. maddede yer almaktadır:

“Moldova Cumhuriyeti bağımsız devlet statüsünü kaybetmesi hâlinde Gagavuz halkı kendi kaderini tayin hakkını kullanabilir.”[13]

Bu hüküm, Moldova’nın Romanya ile birleşmesi ihtimaline karşı Gagavuz toplumuna güvence sağlamak amacıyla kabul edilmiştir. Dolayısıyla Gagavuzya’nın özerkliği yalnızca idarî bir düzenleme değil, Moldova’nın toprak bütünlüğünü koruyan tarihî bir uzlaşma niteliğindedir.

Özerklik Modelinin Uluslararası Hukuktaki Yeri

Uluslararası hukuk, devletlerin bünyesindeki topluluklara doğrudan ve genel bir “özerklik hakkı” tanımamaktadır. Buna karşılık azınlık hakları, demokratik temsil, kültürel kimliğin korunması, yerel yönetim ve kendi kaderini tayin ilkeleri çerçevesinde farklı özerklik modelleri geliştirilmiştir.[14]

Özerklik, ayrılma hakkından farklı olarak bir topluluğun mevcut devlet sınırları içerisinde belirli idarî, kültürel veya yasama yetkilerine sahip olmasını ifade eder. Bu modeller, devletlerin toprak bütünlüğü ile etnik, dilsel veya bölgesel toplulukların kimlik ve temsil talepleri arasında denge kurmayı amaçlamaktadır.

Gagavuzya, Moldova’nın üniter devlet yapısı içerisinde organik kanunla kurulmuş ve anayasal güvenceye bağlanmış özel statülü bir özerk bölgesel birimdir. Anayasal güvence, özerkliğin varlığını korumakta; fakat bütün yetkilerin değiştirilemez olduğu anlamına gelmemektedir.

Gagavuzya’nın yetkileri ise Güney Tirol ve Aland Adaları gibi geniş yasama ve mali yetkilere sahip ileri özerklik örneklerinden daha sınırlıdır. Katalonya geniş fakat tartışmalı bir anayasal statüye, Nahçıvan ise kendi Ali Meclisi ve Bakanlar Kurulu bulunan anayasal özerk cumhuriyet statüsüne sahiptir. Bu örnekler aynı hukukî yapıya sahip olmamakla birlikte Gagavuzya, yasama ve mali özerklik bakımından sınırlı; idarî, kültürel ve sembolik temsil bakımından ise belirgin yetkilere sahip bir modeldir.

Gagavuzya modeli, uluslararası hukukla bağdaşan anayasal bir özerklik örneğidir. Lakin yetki alanının merkezî düzenlemelerle sürekli daraltılması, Moldova’nın iç hukuku yanında hukukî güvenlik, azınlık hakları ve Avrupa Konseyi standartları bakımından tartışma doğurmaktadır.[15]

9 Temmuz 2026 Kararının Hukukî, Siyasî ve Jeopolitik Sonuçları

Moldova Anayasa Mahkemesi, 9 Temmuz 2026 tarihli kararıyla Gagavuzya’nın seçim ve idarî yetkilerine ilişkin bazı düzenlemeleri Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiştir. Kararda seçimlerin yönetimi, kamu düzeni, devlet güvenliği ve bazı üst düzey kamu görevlilerinin atanmasına ilişkin yetkilerin merkezî anayasal kurumlara ait olduğu belirtilmiştir.[16]

Mahkeme, Gagavuzya’nın özerk statüsünün devam ettiğini ve anayasal güvence altında bulunduğunu da teyit etmiştir. Buna karşılık Gagavuzya Halk Meclisi, kararın 1994 tarihli uzlaşmayı ve özerkliğin kurumsal temellerini zayıflattığını savunmuştur.[17] Dolayısıyla kamuoyunda kullanılan “Gagavuzya’nın özerkliği kaldırıldı” ifadesi hukukî bakımdan isabetli değildir. Daha doğru tanımlama, özerk yönetimin bazı seçim ve idarî yetkilerinin merkezî devlet organlarına devredilmiş olmasıdır. Bununla birlikte kararın siyasî etkisi hukukî kapsamından daha geniştir.

Moldova yönetimi kararın seçim güvenliği, kamu düzeni, yasa dışı siyasî finansman ve dış müdahaleyle mücadele amacı taşıdığını savunmaktadır. Gagavuz yönetimi ise merkezîleşme yönündeki düzenlemeleri 1994 uzlaşmasının tek taraflı biçimde aşındırılması olarak değerlendirmektedir.

Devletler, anayasal düzenleri çerçevesinde idarî yapılanmalarını değiştirme yetkisine sahiptir. Bu nedenle Moldova’nın özerk yetkileri daraltması, uluslararası hukukun doğrudan yasakladığı bir fiil olarak nitelendirilemez. Bu yetki sınırsız değildir; hukukî güvenlik, ölçülülük, demokratik temsil, anayasal sadakat ve tarihî uzlaşmaya saygı ilkeleri gözetilmelidir.[18]

Gagavuzya’nın statüsü sıradan bir yerel yönetim düzenlemesi değildir. Kapsamlı değişikliklerin yalnızca merkezî organların tek taraflı kararlarıyla değil, Kişinev ile Komrat arasında kurumsal müzakere yoluyla gerçekleştirilmesi daha meşru, anlaşılabilir ve sürdürülebilir olacaktır.

Kararın siyasî sonuçları Moldova’nın iç dengelerini de etkileyebilir. Gagavuz toplumunun tamamını güvenlik tehdidi veya Rusya yanlısı bir kitle olarak gören yaklaşımlar, merkezî yönetime duyulan güveni zayıflatabilir. Özerk kurumların etkisizleştirildiği algısı ise merkez karşıtı ve kimlik temelli söylemleri güçlendirebilir. Gagavuz toplumunun bütünü Rusya yanlısı kabul edilemez; lakin bazı siyasî çevrelerin Moskova ile yakın ilişkileri Rusya’ya nüfuz imkânı sağlamaktadır.

Rusya açısından Kişinev-Komrat gerilimi önemli bir propaganda ve nüfuz alanıdır. Moldova yönetiminin özerk kurumlara yönelik müdahaleleri, Moskova tarafından “Batı yanlısı hükûmetin Gagavuzları baskı altına aldığı” söylemiyle kullanılabilir. Rusya, Gagavuz kimliğini ortaya çıkaran aktör değildir; ama mevcut kimlik ve temsil sorunlarını Moldova’nın AB yönelimini zayıflatmak amacıyla araçsallaştırabilir.

Gagavuzya’da Rusçanın yaygın kullanılması, Rus medyasının takip edilmesi ve Rusya ile tarihî, toplumsal ve ekonomik bağların bulunması Moskova’ya önemli bir nüfuz etki alanı sağlamaktadır. Geçmişte bölgede Rusya, Belarus ve Kazakistan’ın oluşturduğu Gümrük Birliği’ne yakınlaşma taleplerinin ve bağımsızlık tartışmalarının gündeme gelmesi de bu yönelimi beslemiştir.[19]

AB ise meseleyi yalnızca azınlık hakları çerçevesinde ele almamaktadır. Avrupa Komisyonunun 2024 Moldova Raporu, Gagavuzya’nın özerk statüsü ve kültürel haklarının genel olarak korunduğunu belirtmekle birlikte bölgedeki başkanlık seçimlerine ilişkin usulsüzlük iddialarına dikkat çekmiştir.[20]Komisyonun 2025 değerlendirmesinde ise Gagavuzya Başkanı’nın merkezî hükûmet üyeliğine alınmaması, yasa dışı siyasî finansman davası, bölgesel yayın kuruluşları üzerindeki siyasî etkiler ve Moldova-Gagavuzya çalışma grubunun faaliyetlerinin durması gibi sorunlar kaydedilmiştir.[21]

Bu değerlendirmeler, AB’nin Gagavuzya meselesine seçim güvenliği, dış müdahale, dezenformasyon ve hukukun üstünlüğü perspektifinden de yaklaştığını göstermektedir. Bununla birlikte güvenlik kaygıları, bölgesel kimlik ve demokratik temsil taleplerini bütünüyle ikinci plana itmemelidir. Moldova yönetimi, Rusya yanlısı siyasî ağlarla mücadele ederken Gagavuz kimliği ve özerkliği arasında açık bir ayrım yapmalıdır.

Türkiye ve Türk Dünyasının Tutumu: Diplomatik İhtiyat mı, Stratejik Sessizlik mi?

Gagavuzların Türk kökenli bir topluluk olması, meseleyi Türkiye ve Türk dünyası bakımından yalnızca Moldova’nın iç hukukuna ilişkin bir konu olmaktan çıkarmaktadır. Buna rağmen Türkiye ve Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) tarafından 9 Temmuz 2026 tarihli karara karşı sert veya ortak bir siyasî tepki verilmemiştir.

Bu tutum, Gagavuz halkına yönelik ilgisizlikten çok devlet egemenliği, toprak bütünlüğü ve iç işlerine karışmama ilkelerinin öncelenmesiyle açıklanabilir. TDT’nin kurucu belgelerinde egemen eşitlik, uluslararası sınırların dokunulmazlığı ve devletlerin toprak bütünlüğüne saygı temel ilkeler arasındadır.[22]

Gagavuzya bağımsız bir devlet veya TDT bünyesinde temsil edilen özerk bir yapı değildir. Moldova da Teşkilatın üyesi ya da gözlemcisi değildir. Dolayısıyla TDT’nin doğrudan siyasî taraf hâline gelmesi, Moldova’nın iç işlerine müdahale şeklinde yorumlanabileceği gibi başka ülkelerde yaşayan Türk toplulukları bakımından emsal oluşturabilir.[23]

Gagavuzya’nın Türk dünyasıyla kurumsal ilişkileri daha çok kültür, dil, eğitim ve kalkınma alanlarında gelişmiştir. Gagavuz temsilciler TÜRKSOY faaliyetlerine katılmış; Gagavuz kültürü ve dilinin korunmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür.[24][25]

Türkiye ise Moldova ile ilişkilerinde iki amacı dengelemektedir: Moldova’nın egemenliği ve toprak bütünlüğünü desteklemek, Gagavuz Türklerinin kültürel kimliği ile ekonomik ve sosyal gelişimine katkı sunmak. Türkiye-Moldova ilişkilerinin stratejik ortaklık düzeyine taşınması ve Ankara’nın Moldova’nın toprak bütünlüğünü açıkça desteklemesi bu yaklaşımın temelini oluşturmaktadır.[26][27]

Türkiye’nin Gagavuzya politikasında eğitim, sağlık, altyapı, içme suyu, yerel yönetim kapasitesi ve kültürel miras projeleri öne çıkmaktadır.[28] Bu politikanın amacı Gagavuzya’yıMoldova’dan koparmak değil, Gagavuz toplumunun Moldova sınırları içerisinde kimliğini koruyarak refah ve güvenlik içinde yaşamasını desteklemektir.

Dolayısyla Türkiye’nin gelişmeleri doğrudan “özerkliğin kaldırılması” olarak tanımlaması hukukî bakımdan güçtür. Ne var ki özerkliğin kâğıt üzerinde korunurken idarî ve siyasî içeriğinin aşamalı biçimde zayıflatılması ihtimali Ankara tarafından yakından takip edilmelidir.

Türkiye ve TDT; Moldova’nın egemenliğine açıkça saygı gösterirken Gagavuzların dil, eğitim, kültür ve yerel temsil haklarını desteklemeli, Kişinev-Komrat diyaloğuna katkı sunmalı, Gagavuz Türkçesinin korunmasına yönelik projeleri, bursları, öğrenci değişimlerini ve yerel kalkınma programlarını artırmalıdır. Bu destek programlarıMoldova’nın anayasal düzenine müdahale şeklinde değil; kültürel hakların korunması ve taraflar arası diyaloğun teşviki biçiminde yürütülmelidir.

Türk dünyasının ihtiyatlı tutumu anlaşılabilir olsa da öte yandan uzun süreli sessizlik, Gagavuz toplumunda terk edilmişlik duygusu oluşturabilir. Türkiye, taraflardan birinin sözcüsü olmak yerine tarihî bağları ve Moldova ile geliştirdiği ilişkiler sayesinde kolaylaştırıcı diplomasi yürütebilir.

Olası Gelecek Senaryoları

1. Diyalog ve Avrupa standartları temelinde yeni uzlaşma

En olumlu senaryo, Moldova-Gagavuzya ortak çalışma mekanizmalarının yeniden işletilmesi ve Anayasa Mahkemesi kararının sınırlarının açık kanunlarla belirlenmesidir. Merkezî devletin güvenlik ve ulusal seçim yetkileri korunurken Gagavuzya’nın kültür, eğitim, yerel temsil ve idarî özerklik alanları güvence altına alınabilir.

Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı, Gagavuzya’nınetnik-bölgesel statüsünü doğrudan düzenlememekle birlikte seçilmiş yerel organlar, yeterli mali kaynaklar ve merkezî müdahaleye karşı yargısal korunma bakımından tamamlayıcı ilkeler sunmaktadır.[29] Moldova bu Şart’a taraf olduğundan yerel özerklik ilkelerini uygulamakla yükümlüdür.[30] AB üyelik süreci yalnızca merkezî kurumları güçlendiren değil, yerinden yönetimi ve demokratik temsili sağlamlaştıran bir imkân olarak kullanılabilir.

2. Özerkliğin fiilen işlevsizleştirilmesi

Bu senaryoda Gagavuzya’nın adı ve kurumları varlığını sürdürür; ama karar alma, bütçe kullanma ve yerel yöneticilerin belirlenmesine katılma yetkileri aşamalı biçimde azaltılır. Böyle bir gelişme, özerkliğin hukukî olarak korunmasına rağmen siyasî ve idarî içeriğinin boşaltılması anlamına gelir.

3. Gerilimin Rusya-Batı rekabetine dönüşmesi

Kimlik sorunları, ekonomik sıkıntılar ve siyasî temsil taleplerinin dış aktörlerin müdahalesine daha açık hâle gelmesi, Moldova’nın AB üyelik sürecini zorlaştırabilir. Transdinyester meselesi nedeniyle zaten kırılgan olan ülkenin istikrarı daha fazla tehdit edilebilir.[31] Bu durumda Gagavuzya, yerel bir özerklik meselesi olmaktan çıkarak Rusya-Batı rekabetinin yeni cephelerinden birine dönüşebilir.

Sonuç

Gagavuzya’nın özerkliği, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ortaya çıkan kimlik ve egemenlik sorunlarının silahlı çatışmaya dönüşmeden çözülebilmesinin önemli örneklerinden biridir. 1994 tarihli Özel Hukukî Statü Kanunu, Moldova’nın toprak bütünlüğünü korurken Gagavuz halkına kimliğini, dilini ve yerel kurumlarını yaşatabileceği bir alan sağlamıştır. Bu yönüyle Gagavuzya modeli, sıradan bir yerel yönetim düzenlemesinden çok karşılıklı tavizlere dayanan tarihî bir uzlaşmadır.

Moldova Anayasa Mahkemesinin 9 Temmuz 2026 tarihli kararı Gagavuzya’nın özerk statüsünü kaldırmamış; ancak bazı seçim ve idarî yetkileri merkezî devlet organlarına devrederek özerkliğin geleceğine ilişkin kaygıları artırmıştır. Moldova’nın seçim güvenliği, yasa dışı siyasî finansman ve dış müdahaleyle mücadele kaygıları anlaşılabilir ve iç hukuk açısından meşru kabul edilebilir olmakla birlikte bu gerekçeler özerk kurumların sürekli biçimde etkisizleştirilmesine dönüşmemelidir. Gagavuz siyasî aktörler de özerkliği dış güçlerin Moldova üzerindeki nüfuz mücadelesinin aracına dönüştürecek politikalardan kaçınmalıdır.

Türkiye ve Türk dünyasının hedefi Moldova’nın toprak bütünlüğünü tartışmaya açmak değil; 1994 uzlaşmasının ruhunu korumak, Gagavuzların kültürel ve idarî haklarını desteklemek ve Kişinev-Komrat diyaloğuna katkı sunmak olmalıdır. Gagavuzya meselesinin kalıcı çözümü ne katı merkezîleştirmede ne de ayrılıkçı siyasette bulunmaktadır. 

Kalıcı çözüm, Moldova'nın egemenliği ile Gagavuzya'nınözerkliğini karşı karşıya getirmekten değil; 1994 uzlaşmasının ruhunu koruyarak günümüz şartlarına uyarlanacak yeni bir Kişinev-Komrat mutabakatı oluşturabilmekten geçmektedir.Bu nedenle Gagavuzya örneği, yalnızca Moldova'nın iç hukukunu ilgilendiren bir idarî mesele değil; çok katmanlı güvenlik, azınlık hakları ve Avrupa bütünleşmesi arasındaki hassas dengeyi yansıtan güncel bir uluslararası yönetişim sorunu olarak değerlendirilmelidir.

​​:

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Law No. 344-XIII on the Special Legal Status of Gagauzia (Gagauz-Yeri), Parliament of the Republic of Moldova, 23 December 1994, https://www.mskgagauzia.md/wp-content/uploads/2020/02/Zakon-344-angl.pdf(Erişim Tarihi: 12.07.2026).
[2] “Büyükelçimiz Sayın Gürol Sökmensüer’in Gagauzya’ya Özel Hukuki Statü Tanıyan Kanun’un 23 Aralık 1994 Tarihinde Moldova Parlamentosunda Kabul Edilmesi Münasebetiyle Yayınlanan Mesajı”, Türkiye Cumhuriyeti Kişinev Büyükelçiliği, 23.12.2019, https://kisinev-be.mfa.gov.tr/Mission/ShowAnnouncement/366753 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[3] Moldova Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı, “The Constitutional Court Admittedthe Complaint Filed by the Minister of Justice”, 9 July 2026, https://www.justice.gov.md/en/content/constitutional-court-admitted-complaint-filed-minister-justice (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[4] QHA, “Moldova Anayasa Mahkemesi: Gagauzya, Seçimleri Bağımsız Olarak Düzenleyemez!”, 10.07.2026, https://www.qha.com.tr/turk-dunyasi/moldova-anayasa-mahkemesi-gagauzya-secimleri-bagimsiz-olarak-duzenleyemez-528482(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[5] Pavel Vintilă, “The Ethnopolitical Identity of the Gagauz: Between the Russian World and European Integration”, Inclusivity, 1, 2025, ss. 141-158, https://doi.org/10.58603/RXBQ3649; https://inclusivity.uoradea.ro/storage/issues/2025/1/2025-issue_1-pavel-vintila.pdf(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[6] Ahmet Uslu, “Gagavuzların Tarihsel Gelişimi, Kültürel Dinamikleri ve Modern Toplum Yapısının Çok Boyutlu Analizi”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale, 2025.
[7] Selcen Özyurt Ulutaş, “Gagauz Türkleri: Tuna ile Dinyester Arasında Kalan Coğrafyada Varlıklarını Sürdürebilmiş Nadir Türk Topluluklarından Biri”, Türk Dünyası Ansiklopedisi, 15.07.2025, https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/8082/Gagauz-T%C3%BCrkleri(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[8] Ahmet Uslu, a.g.t.
[9] Ali Servet Öncü, “1991-1995 Yılları Arası Türkiye-Moldova İlişkileri ve Gagauzlar”, Gazi Türkiyat, Güz 2014/15, ss. 87-104, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/76867 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[10] Erdem Yılmaz, “23 Aralık Gagavuz Türklerinin Bağımsızlığı”, TUDPAM, 26.12.2023, https://tudpam.org/23-aralik-gagavuz-turklerinin-bagimsizligi/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[11] Erkin Öncan, “35 Yıl Önce Bugün, Avrupa’da Bir Türk Cumhuriyeti Kuruldu: Moldova Değil, Sovyet Vatandaşıyız”, Independent Türkçe, 19.08.2025, https://www.indyturk.com/node/763562/haber/35-y%C4%B1l-%C3%B6nce-bug%C3%BCn-avrupada-bir-t%C3%BCrk-cumhuriyeti-kuruldu-moldova-de%C4%9Fil-sovyet (Erişim Tarihi: 13.07.2026)
[12] Law No. 344-XIII, md. 1-15
[13] Law No. 344-XIII, md. 1/4
[14] Dilan Mızrak, “Özerkliğin Uluslararası Hukukun Kaynakları Bakımından Değerlendirilmesi ve Bölgesel Özerk Yapıların Uluslararası Yargı Mekanizmaları Karşısındaki Konumu”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 24, S. 40, 2019, ss. 73-108, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/832121 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[15] News.by, “Moldova Restricts Gagauzia from Holding Elections Through ItsOwn Central Electoral Commission”, 09.07.2026, https://news.by/eng/news/v_mire/moldova-restricts-gagauzia-from-holding-elections-through-its-own-central-electoral-commission (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[16] Tribuna, “Several Provisions on Gagauzia’s Electoral and AdministrativePowers Struck Down by Court”, 9 July 2026, https://tribuna.md/en/2026/07/09/ministerul-justitiei-hotararea-cc-ofera-o-clarificare-necesara-pentru-aplicarea-coerenta-a-constitutiei-si-pentru-un-cadru-juridic-previzibil/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[17] Dmitry Kalak, “The Gagauzia People’s Assembly’s Response to the Decisionof the Constitutional Court of Moldova”, Logos Press, 10 July 2026, https://logos-pres.md/en/news/the-gagauzia-peoples-assemblys-response-to-the-decision-of-the-constitutional-court-of-moldova/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[18] İbrahim Nanecioğlu, “Moldova’dan Gagavuz Türklerinin Özerklik Haklarını Tartışmaya Açan Karar”, NNC Haber, 12.07.2026, https://www.nnchaber.com/moldova-dan-gagavuz-turklerinin-ozerklik-haklarini-tartismaya-acan-karar (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[19] İlyas Kemaloğlu, “Gagavuzya Özerk Bölgesi ve Bölgedeki Bazı Sorunlar”, ORSAM, 09.10.2013, https://orsam.org.tr/yayinlar/gagavuzya-ozerk-bolgesi-ve-bolgedeki-bazi-sorunlar/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[20] European Commission, Commission Staff Working Document, Republic of Moldova 2024 Report, Brussels, 30.10.2024, SWD (2024) 698 final, ss. 40-41, https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/858717b3-f8ef-4514-89fe-54a6aa15ef69_en?filename=Moldova%20Report%202024.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[21] European Commission, Commission Staff Working Document, Republic of Moldova 2025 Report, Brussels, 04.11.2025, SWD (2025) 758 final, https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/23fa6af0-89b3-4532-a3d9-d1638727d14c_en?filename=moldova-report-2025.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[22] Elmar Mammadyarov, “The Turkic Council: A Rising Actor in RegionalCooperation in Eurasia”, Fifth Summit of the Turkic Council: A Rising Actor in Regional Cooperation in Eurasia, ss. 5-8, https://turkicstates.org/u/d/publications/5-zirvesinde-turk-konseyi-ingilizce-ozel-yayin-3-en.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[23] Michael Wood, “Non-Intervention: Non-Interference in Domestic Affairs”, Princeton University, https://pesd.princeton.edu/node/551 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[24] TÜRKSOY, “Tarihçe”, https://www.turksoy.org/tarihce (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[25] “Gagavuz Yeri (Moldova) Başkanı İrina Vlah TÜRKSOY’u Ziyaret Etti”, TÜRKSOY, 27.07.2022, https://www.turksoy.org/haberler/gagavuz-yeri-moldova-baskani-irina-vlah-turksoyu-ziyaret-etti (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[26] Zuhal Demirci, “Türkiye-Moldova İlişkileri Stratejik Ortaklık Düzeyine Taşındı”, Anadolu Ajansı, 20.10.2018, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkiye-moldova-iliskileri-stratejik-ortaklik-duzeyine-tasindi/1287600 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[27] “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Moldova Cumhurbaşkanı Sandu ile Görüşmesine İlişkin Açıklama”, Türkiye Cumhuriyeti İletişim Başkanlığı, 17.04.2026, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdoganin-moldova-cumhurbaskani-sandu-ile-gorusmesine-iliskin-aciklama (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[28] Ahmet Uslu, a.g.t.
[29] “Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı”, Türkiye Belediyeler Birliği, https://www.tbb.gov.tr/tr/avrupa-yerel-yonetimler-ozerklik-sarti (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[30] Elnur İsmayıl, “Bölgesel Güç Rekabetinde Moldova’nın Güvenliği ve Ayrılıkçı Bölgeler Sorunu”, Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 19, Kasım 2024, ss. 1-26, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4063036 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[31] Dmitri Chirciu, “Rusya: Transdinyester Sorununu Güçle Çözme Girişimleri, Moldova İçin Olumsuz Sonuçlar Doğuracak”, Anadolu Ajansı, 21.04.2026, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/rusya-transdinyester-sorununu-guccle-cozme-girisimleri-moldova-icin-olumsuz-sonuclar-doguracak/3913920 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, yalnızca alınan kararlarla değil, Türkiye'nin uluslararası alandaki ağırlığıyla da dikkat çekti. Dünyanın en güçlü ülkelerinin liderleri aynı masada buluşurken, Türkiye'nin stratejik konumu ve üstlendiği rol bir kez daha öne çıktı.
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Türkiye'nin NATO'nun en büyük ordularından birine sahip olduğunu, savunma sanayisinde son yıllarda büyük ilerleme kaydettiğini ve "Türkiye'nin NATO'daki liderliğinin önemli olduğunu" ifade etti. Türkiye'nin zirveye ev sahipliği yapmasının da bunun açık bir göstergesi olduğunu vurguladı.

ABD Başkanı Donald Trump ise zirvenin ardından yaptığı değerlendirmede Ankara'daki organizasyonu "çok başarılı" olarak nitelendirirken, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a ev sahipliği için teşekkür etti. Erdoğan için "güçlü bir lider" ifadelerini kullanan Trump, Türkiye'nin önemli bir ülke olduğunu dile getirdi. Bu açıklamalar gösteriyor ki Türkiye artık sadece bulunduğu coğrafya nedeniyle değil; savunma sanayisi, diplomatik girişimleri ve bölgesel etkisiyle de uluslararası karar mekanizmalarında dikkatle takip edilen bir ülke konumundadır.

Türkiye'nin güçlü olduğu her platform, milletimizin gururudur. Dileğimiz, bu etkinin barışa, güvenliğe ve ülkemizin menfaatlerine katkı sağlayarak daha da güçlenmesidir.

Yazar Mustafa ALDIÇ

Ali CEREN yazdı..

Ankara'da gerçekleştirilen NATO Liderler Zirvesi, yalnızca diplomasi açısından değil, Türkiye'nin kültürel ve gastronomik zenginliğinin dünyaya tanıtılması bakımından da tarihi bir fırsattı. Dünyanın en güçlü ülkelerinin liderleri aynı masada buluşurken, Türkiye de mutfağını uluslararası vitrine çıkardı. Ancak o sofralarda dikkat çeken büyük bir eksiklik vardı: Hatay.
Evet, masada Türkiye'nin dört bir yanından seçilmiş lezzetler vardı.
Hizan Karakovan Balı, Maraş Dondurması, Tokat Yaprağı, Urla Sakız Enginarı, Ezine Peyniri, İzmir Tulumu, Kars Gravyeri, Antep usulü kuru dolma ve nakış dolma, Antalya hibeşi, Anadolu aşı, Ezogelin çorbası, Uşak tarhanası, keşkek, İzmir köfte, tantuni, kıymalı pide…
Peki ya Hatay?
Sadece Hatay Kırma Zeytini…
UNESCO Gastronomi Şehri unvanına sahip, yüzlerce yıllık mutfak kültürüyle dünyanın sayılı gastronomi merkezlerinden biri kabul edilen Hatay'ın; künefesi, tepsi kebabı, kağıt kebabı, oruğu, humusu, zahteri, biberli ekmeği, kaytaz böreği, sürkü, küflü sürkü, tuzlu yoğurdu ve daha onlarca eşsiz lezzeti neden o sofralarda yer bulamadı?
İşte asıl sorgulanması gereken konu budur.
Bu organizasyon başka bir ülkede yapılmadı.
Türkiye'nin ev sahipliğinde, Ankara'da gerçekleştirildi.
Dünyanın gözü Türkiye'nin üzerindeydi.
Peki Türkiye'nin gastronomi başkentlerinden biri olan Hatay neden kendi ülkesinin ev sahipliği yaptığı bu dev organizasyonda hak ettiği şekilde temsil edilmedi?
Daha da önemlisi…
Hataylı ustalar neden o mutfakta yoktu?
Bugün Hatay, Avrupa Birliği coğrafi işaret tescilleri konusunda Türkiye'nin en hızlı yükselen şehirlerinden biri.
Hatay Künefesi, Hatay Kaytaz Böreği, Hatay Sürk Peyniri, Antakya Küflü Sürkü derken yeni tesciller de yolda.
Avrupa Hatay mutfağını tescillerken, Türkiye'nin en önemli uluslararası organizasyonlarından birinde Hatay'ın yalnızca kırma zeytinle temsil edilmesi gerçekten düşündürücüdür.
Bu sadece bir yemek meselesi değildir.
Bu bir temsiliyet meselesidir.
Bu bir tanıtım meselesidir.
Bu, Hatay'ın hak ettiği değeri görüp görmediğinin göstergesidir.
Depremin ardından ayağa kalkmaya çalışan Hatay'ın en güçlü markalarından biri mutfağıdır. Sanayisini yeniden kurabilirsiniz, yollarını yeniden yapabilirsiniz, binalarını yeniden inşa edebilirsiniz. Ama Hatay'ın yüzyılların birikimiyle oluşmuş mutfak kültürü zaten hazır bir dünya markasıdır.
İşte tam da bu nedenle NATO Zirvesi gibi organizasyonlar Hatay için eşsiz fırsatlardır.
Ne yazık ki bu fırsat değerlendirilememiştir.
Şimdi herkesin sorması gereken soru şudur:
Bu tablonun sorumlusu kim?
Hatay mutfağını ulusal ve uluslararası platformlarda temsil etmekle görevli kurumlar mı?
Gastronomi dernekleri mi?
Yerel yöneticiler mi?
Turizm paydaşları mı?
Yoksa Hatay'ın mutfağını doğru platformlara taşıyacak organizasyonları oluşturamayanlar mı?
Yıllardır "UNESCO Gastronomi Kenti" unvanıyla övünüyoruz.
Her yıl gastronomi festivalleri düzenliyoruz.
Paneller yapıyoruz.
Lezzet günleri organize ediyoruz.
Fuar fuar geziyoruz.
Sosyal medyada binlerce paylaşım yapıyoruz.
Peki sonuç nerede?
Dünyanın en önemli diplomasi organizasyonlarından biri Türkiye'de yapılıyor.
Onlarca devlet başkanı aynı sofraya oturuyor.
Ve Hatay mutfağı o sofrada neredeyse hiç yok.
O halde şu soruyu sormak herkesin hakkıdır:
Biz gerçekten Hatay mutfağını tanıtıyor muyuz, yoksa sadece gastronomi günleri düzenleyerek kendi kendimizi mi alkışlıyoruz?
Festival yapmak elbette önemlidir.
Ancak asıl başarı; dünyanın izlediği sofralarda yer alabilmektir.
Hatay'ın tanıtımı yalnızca şehir içinde düzenlenen etkinliklerle olmaz.
Gerçek tanıtım, uluslararası organizasyonlarda görünür olabilmektir.
Hatay'ın lezzetlerini dünyaya taşıdığımızı söylüyoruz.
Peki dünyanın gözünün çevrildiği organizasyonlarda neden görünmüyoruz?
Neden bir künefe ustası NATO mutfağında değildi?
Neden bir kaytaz böreği ustası o sofraya davet edilmedi?
Neden tepsi kebabı, humus, biberli ekmek ya da kağıt kebabı dünyanın liderlerine sunulmadı?
Bu sorular cevapsız bırakılmamalıdır.
Çünkü tanıtım; afiş bastırmakla, festival yapmakla, birkaç gün süren etkinliklerle olmaz.
Tanıtım; dünyanın en prestijli sofralarında yer alabilmektir.
Bugün NATO Zirvesi'nde yer alamayan bir mutfak için yarın "Dünya bizi tanımıyor." diye yakınmanın da hiçbir anlamı kalmaz.
Hatay mutfağı geri planda bırakılacak kadar sıradan değildir.
Tam tersine, Türkiye'nin dünyaya gururla sunabileceği en güçlü gastronomi markalarından biridir.
Sorun mutfakta değildir.
Sorun, Hatay mutfağını hak ettiği yere taşıyamayan temsil anlayışındadır.
Artık ilgili kurumların, gastronomi temsilcilerinin, meslek odalarının, turizm paydaşlarının ve karar vericilerin bu tabloyu ciddiyetle değerlendirmesi gerekiyor.
Çünkü Hatay artık mazeret değil, sonuç görmek istiyor.
Hatay'ın mutfağı yalnızca gastronomi festivallerinin afişlerinde değil, Türkiye'nin ev sahipliği yaptığı en prestijli uluslararası organizasyonların başköşesinde yer almalıdır.
Bunu sağlayamayanlar da çıkıp kamuoyuna şu sorunun cevabını vermelidir:
Hatay'ın eşsiz mutfağı NATO Zirvesi'nin sofrasına neden giremedi?
Kalın SAĞ’lıcakla…