İNANMAYANLAR VE İNANANLAR

Sohbet imkânı bulduğum ünlü bir profesörle konuşurken; “İnançsız insanların en yakınlarını kaybetmenin acısını nasıl telafi ettikleri’nden açıldı.

Öyle ya… Cennet umudu olmayan, âhırette buluşma ümidi taşımayan insanlar nasıl söndürüyordu içindeki ateşi?

Dahası, kendilerinin de bir gün öleceğini bile bile âhıret inancının boşluğunu neyle dolduruyorlar?

“Alkole vuruyorlar kendilerini.” dedi hoca…

Bir gün başlarına gelecek mutlak hakîkati unutmak, hatırlarına getirmemek için bu yola başvurduklarını anlattı. Neşeyi bozan, ağızların tadını kaçıran ölüme karşı beynin ve nefsin bu yöntemi geliştirdiğini ilk kez işittim.

Dahası var… Düşünsenize, her şey dünyada kalacak gibi yaşamışlar, istediklerini yapmışlar…

Bir de yüce kitabımız Kur’ân-ı kerimde ve daha önce insanlığa yollanan bütün kutsal kitaplarda bahsedildiği şekilde, yaptıklarının hesabını verecekler(!)se!

Böyle bir ihtimal, inançsız bir fânîyi nasıl çıldırtmasın?..

Devletimizin mücadelesine doğru bulduğumuz her adımında destek olmayı hem milletimize, hem vicdanımıza görev addediyoruz. Yapamadıklarımız için hayıflanıyor, kendi iç dünyamızda mahcubiyet duyuyoruz.

Yalanın, küfrün oluk gibi aktığı günümüz şartlarında, neyimiz var, neyimiz yoksa Hak yolunda sonuna kadar kullanmakla mükellefiz. Yaptıklarımızı, yazdıklarımızı beğenen olur, beğenmeyen olur… Biz, bize öğretilenlerin ışığında, elimizden gelen gayreti ortaya koymakla memuruz. Gerisi Cenab-ı Hakkın bileceği iş…

Yarın “Elinde bu imkânlar vardı, ne yaptın?” sorusuna vereceğimiz cevaba hazırlanabiliyor muyuz, aslolan bu? Eğer mahşerde bunun cevabını verebileceksek, işte asıl ödül o olacak, biz buna inanıyoruz.

Düğünümüz Var, Peki Ya Yuvamız?

Bir düğün sezonunun daha içerisindeyiz.

Salonlar tutuluyor, davetiyeler hazırlanıyor, gelinlikler, damatlıklar seçiliyor, altınlar hesaplanıyor…

Aileler aylar öncesinde hazırlıklara başlıyor. Birkaç saat düğün için bazen yıllarca ödenecek borçlar altına giriliyor. Herkes düğün nasıl olacak diye konuşuyor. Unutulan şey ise; evlilik bir gün, aile bir ömürdür. Gençlerimizi düğün yapmaya değil, yuva kurmaya hazırlamalıyız.

İslam, evliliği sadece iki insanın hayatlarını birleştirmesi olarak görmez. Evlilik; sevginin, merhametin, sadakatin ve sorumluluğun aynı çatı altında buluşmasıdır. Toplumu oluşturan temel taştır. Bu hakikatlerden git gide uzaklaşıyoruz. Daha yolun başında edinilen borçlar, yola devam ederken sözde eşlerin birbirine üstünlük çabası, ‘’ben çektim kızım/oğlum çekmesin’’ düşüncesinin getirdiği adeta akıl tutulması durumlar bu muazzam müesseseye ciddi zararlar vermektedir. Daha yılı dolmadan gençler ayrılık yollarına düşüyor, rahmet kapısı birden yerini cefaya, yıllar boyu sürecek bedduaya bırakıyor. Oysa bizim irfanımızda Allah, ‘’evlenen ile ev yapana yardım eder’’ desturu vardır. Bu yardımı ziyadeleştirmek ise gençlerin ailelerine düşün mecburi bir görevdir. Bazen öne sürülen özel şartlar, gösteriş delisi istekler evlenmeye niyeti olan gençleri dahi evlilikten soğutuyor. Hayata yeni başlayan, hayatlarını birleştiren gençlere yapılan en büyük kötülük bu olsa gerek. En güzel düğün hazırlığı; sevgi, merhamet, sabır, sorumluktur. Eşyalar zamanla alınır, altın, araba zamanla alınır, para bin olur bazen de bir olur. Allah kerim, her şey yoluna geçer. Sadece İslam ile yoğrulmuş, ilk günden takva tohumları atılmış bir yuvaya niyet edilsin yeter. Elbette insan düğününde sevinecek. Elbette ailesini, dostlarını, akrabalarını davet edecek. Elbette güzel bir merasim yapacak. Fakat mutluluk ile gösteriş arasındaki çizgiyi kaybetmemek gerekiyor. Düğün, yeni bir hayatın başlangıcıdır. Yeni hayatın ilk adımı borçla, israfla ve insanların ne diyeceği endişesiyle atılmamalıdır.

Burada özellikle üzerine durmamız gereken bir diğer husus ise: İmam nikahıdır. Toplumumuzda ‘’imam nikahı’’ olarak tarif edilen nikah akdi, İslam açısından ciddi bir akittir. Nikah; tarafların rızasını, belirli şartları ve sorumlulukları beraberinde getirir. Şakası dahi akdin bozulmasına sebebiyet verebilir. İmam Nikahı isminin almasının sebebi, ecdat bu ulvi görevi imamlara vermesinden dolayıdır. İmamın kıydığı nikah akdi mahalle kadı sicillerine de hemen işlenir ve evlilik resmiyet kazanmış olurdu. Kadı sicillerine işlenmeyen bir evlilik de geçersiz sayılırdı. Bu durum özellikle hanımefendilerin haklarının muhafaza edilmesi için elzem bir durumdur. Tıpkı şu an Diyanet İşleri Başkanlığının personeline, resmi nikah olarak nitelendirdiğimiz medeni nikah akdini görmeden imam nikahı akdini gerçekleştirmemelerini talimat vermesi gibi bir durumdur. Ülkemizde sadece resmi, sadece imam ve her ikisini de yapan üç farklı toplum yapısı vardır. Kıyılan nikah akdi hangi türde olursa olsun unutulmaması gereken en önemli şey; tarafların haklarının muhafaza edilmesidir.

‘’Düğün nasıl olacak?” sorusundan önce: “Evlilik nasıl olacak?” Bunu konuşmalıyız. Eşler birbirleriyle nasıl konuşacak? Bir tartışma çıktığında ne yapacak? İki tarafın ailesi evliliğe ne kadar müdahil olacak? Ekonomik sıkıntılar nasıl aşılacak? Çocuk yetiştirirken hangi değerler esas alınacak? Eşlerden biri hastalandığında diğeri ne yapacak? Birbirlerinin hatalarına karşı nasıl davranacaklar? İşte evlilik bunlardır. Çünkü insanın gerçek karakteri düğün salonunda değil, evinin içerisinde ortaya çıkar. Kalabalığın önünde herkes güler. Asıl mesele, kimsenin görmediği zamanlarda birbirimize nasıl davrandığımızdır.

Aile sadece iki insanın özel hayatı değildir. Aile, toplumun temelidir. Bir çocuk ilk sevgiyi ailesinden öğrenir. İlk merhameti ailesinden görür. İlk saygıyı ailesinde öğrenir. İlk kez “hak” ve “sorumluluk” kavramlarıyla ailesinde tanışır. Bu nedenle aileyi korumak, aslında toplumun geleceğini korumaktır. Bugün aile kurumunu güçlendirmek istiyorsak gençlerin evlenmesini kolaylaştırmalıyız. Anne babalar olarak çocuklarımızdan imkânlarının üzerinde beklentiler istememeliyiz. Gençlerimizi birbirleriyle yarıştırmamalıyız. “Bizim kızımızın düğünü şöyle olacak.” “Bizim oğlanın düğünü bundan aşağı olmaz.” gibi sözlerle gençlerin hayatının ilk adımını ağır bir ekonomik yük hâline getirmemeliyiz.

Yazılan hiçbir yazı bu ulvi hareketi anlatmaya yeterli değildir. Ama kulaklara küpe olmasını istediğim öz cümle ise şudur; zaten aile üzerine amansız bir saldırı var. TV programlarından, LGBT propagandalarına kadar her fırsatta aileyi yıkmak üzere hesaplar yapılıyor.

Gelin bu hesapları kolaylaştırmayın, ailenin kurulması için nefislerinizi bir kenara bırakın ve İslam ile Anadolu irfanına kulak verin…

EKRAN AÇIK, GÖNÜL KAPALI

Evde herkesin elinde bir telefon, gönülde bir kırgınlık.  

Ekran açık. Gönül kapalı.

Evde rollerimiz var.  

Baba rızık peşinde, anne evin direğinde.  

Evlat okur, büyür, hayata hazırlanır.  

Kardeş yoldaş, amca hatır, eş yoldaştır.  

Hepsi birer sıfat. Hepsi birer görev.

Baba, eşine evladına şefkatle davranması gereken.  

Ama ekran araya giriyor.  

Sosyal medyada kahraman, evde yabancı.  

Bir beğeni, bir mesaj, bir "görünmez"lik...  

En çok eşleri yaralayan da babanın yalanları oluyor.  

"Toplantıdayım" deyip kaybolmak.  

Evladın "baba bakar mısın" demesine "sonra" demek.  

Ekran parlıyor, evin içi kararıyor.

Anne hor görülmeden.  

İster evde, ister işte...  

Ev ile yuva arasında mekik dokuyan.  

Tüm gün yorulmuş.  

Bir yandan iş, bir yandan çocuk.  

Bir yandan da ekrandaki kıyas: "Falancanın eşi böyle, evi şöyle"  

Sosyal medyanın olumlusu: Uzakta ki anneyi görmek, dua istemek.  

Olumsuzu: Yetmemek hissi, suçluluk, yorgunluğa bir de kalp kırgınlığı.  

Hata yapsa da baba tarafından hoş görülen.  

Çünkü insan. Robot değil.  

Ekran yorgunluğunu görmez, hoşgörü görmezse o mekik düşer.

Çocuk...  

O da ekranda.  

Baba telefonda, anne telefonda.  

"Benimle oyna" dediğinde cevap: bir baş sallama.  

En çok çocuk öğreniyor: Sevginin ekrandan, ilginin bildirimden geldiğini.  

Sonra o da kapanıyor. Gönlü kapanıyor.

Hor görüldüğü zaman ne olacağı belli.  

Baba ekrana kaçar. Anne ekrana sığınır. Çocuk ekrana gömülür.  

Evde 4 kişi, 4 ayrı dünya.  

Sofrada sessizlik. Odada ışık değil, ekran parıltısı.

Mesele telefon değil. Mesele ne yaptığımız.  

Sıfat büyük olabilir. Takipçi çok olabilir.  

Ama altında insan yoksa hepsi boş.

Biz önce insan olalım.  

Ekrana değil, göze bakalım.  

Bildirime değil, "nasılsın"a cevap verelim.  

Yalana değil, doğruya sarılalım.  

Önce anlayalım, önce affedelim, önce sarılalım.  

Gerisi sıfat. Gelir geçer.

Hayat bize hep sıfatlar verir, kimilerimiz anne kimilerimiz baba, eş, kardeş, amca…  

Ama bu hayatta bizlere verilen en önemli sıfat insan olmaktır. Kim olursak olalım…  

İnsan olmanın erdemi yoksa, diğer sıfatlarında hiçbir önemi yoktur... 

KAAN’dan KIZILELMA’ya: Türk Savunma Sanayiinin Yeni Jeopolitiği ve Çok Kutuplu Dünyada Türkiye

İsmail CİNGÖZ

1. Giriş

Soğuk Savaş sonrasında uzun yıllar tek kutuplu bir görünüm sergileyen uluslararası sistem, son dönemde Çin’in yükselişi, Rusya’nın yeniden güç projeksiyonu geliştirmesi, bölgesel güçlerin etkinliğinin artması ve teknolojik rekabetin hız kazanmasıyla giderek çok kutuplu bir yapıya evrilmektedir.[¹] Bu dönüşüm, devletlerin uluslararası konumunu yalnızca askerî güçleriyle değil; kritik teknolojileri geliştirme kapasiteleri, savunma sanayii altyapıları ve stratejik özerklik düzeyleriyle de doğrudan ilişkilendirmektedir.

Bu çerçevede savunma sanayii, klasik anlamda askerî ihtiyaçları karşılayan bir üretim alanı olmanın ötesine geçmiş; teknoloji üretimi, ekonomik rekabet, dış politika ve diplomasiyle doğrudan bağlantılı stratejik bir güç unsuruna dönüşmüştür. Kritik savunma teknolojilerini geliştirebilen devletler, kriz dönemlerinde daha bağımsız hareket edebilmekte, uluslararası ortaklıklarını güçlendirebilmekte ve savunma diplomasisini etkin biçimde kullanabilmektedir.[²]

Türkiye, özellikle 2000’li yıllardan itibaren uyguladığı yerli ve millî savunma sanayii politikaları sayesinde bu dönüşümün dikkat çekici örneklerinden biri hâline gelmiştir. Lisans altında üretim yapan bir yapıdan özgün platformlar geliştiren, kritik alt sistemleri tasarlayan ve savunma ürünlerini uluslararası pazarlara ihraç edebilen bir teknoloji ekosistemine geçiş, Türkiye’nin askerî kapasitesi kadar dış politika seçeneklerini de genişletmiştir.[³]

Bu dönüşümün en görünür örnekleri olan KAAN ve KIZILELMA, yalnızca ileri teknoloji platformları değil; Türkiye’nin stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini destekleyen ve uluslararası görünürlüğünü artıran jeopolitik araçlardır.[⁴] Dolayısıyla bu projelerin yalnızca teknik özellikleriyle değerlendirilmesi, uluslararası ilişkiler bağlamındaki stratejik etkilerini açıklamak açısından yeterli değildir.

Bu makale, Türk savunma sanayiinin dönüşümünü uluslararası ilişkiler perspektifinden ele almakta ve “Savunma Jeopolitiği” kavramını analitik bir çerçeve olarak önermektedir. Bu kavram, savunma teknolojilerinin askerî kapasitenin ötesinde; stratejik özerklik, savunma diplomasisi, dış politika ve jeopolitik etki üretme işlevlerini birlikte açıklamayı amaçlamaktadır.

Bu doğrultuda çalışma üç temel soruya cevap aramaktadır:

1. Türk savunma sanayiinin dönüşümü Türkiye’nin stratejik özerkliğini nasıl etkilemiştir?
2. KAAN ve KIZILELMA projeleri Türkiye’nin jeopolitik konumuna hangi açılardan katkı sağlamaktadır?
3. “Savunma Jeopolitiği” kavramı, savunma teknolojileri ile dış politika arasındaki ilişkiyi açıklamak için nasıl bir analitik çerçeve sunmaktadır?

2. Türk Savunma Sanayiinin Dönüşümü: Tedarikçi Devletten Stratejik Teknoloji Üreten Güce

Savunma sanayii, günümüzde devletlerin teknolojik kapasitesini, ekonomik rekabet gücünü ve jeopolitik etkinliğini şekillendiren temel stratejik alanlardan biri hâline gelmiştir. Yapay zekâ, otonom sistemler, elektronik harp, siber güvenlik ve uzay teknolojilerindeki gelişmeler, savunma sanayiinin ulusal güç unsurları içerisindeki ağırlığını artırmıştır. Bu çerçevede devletlerin uluslararası sistemdeki konumu, yalnızca sahip oldukları askerî platformlarla değil; bu platformları geliştirebilecek araştırma-geliştirme, mühendislik ve sanayi altyapısıyla da değerlendirilmektedir.[⁵]

Türkiye açısından bu dönüşümün en önemli kırılma noktalarından biri, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında uygulanan silah ambargolarıdır. Ambargo süreci, dışa bağımlı savunma anlayışının ulusal güvenlik açısından doğurduğu riskleri açık biçimde ortaya koymuş; bunun sonucunda ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve TUSAŞ gibi kurumların oluşturduğu millî savunma sanayii altyapısı geliştirilmiştir.[⁶] Bu kurumsal birikim, zamanla yüksek teknoloji odaklı ve özgün platformlar üretebilen bir ekosisteme dönüşmüştür.

2000’li yıllardan itibaren uygulanan savunma politikaları ise bu yapıyı niteliksel olarak yeni bir aşamaya taşımıştır. Lisans altında üretime dayalı modelden özgün platform geliştiren, kritik alt sistemleri yerli imkânlarla tasarlayan ve savunma ürünlerini uluslararası pazarlara ihraç edebilen bir sanayi yapısına geçiş sağlanmıştır. Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen projeler, yerlilik oranının yükselmesine ve savunma ihracatının istikrarlı biçimde artmasına önemli katkı sağlamıştır.[⁷]

Bu dönüşümün stratejik sonucu, Türkiye’nin savunma alanında dışa bağımlılığını azaltarak karar alma süreçlerinde daha geniş hareket alanı kazanmasıdır. Yerli savunma teknolojileri, yalnızca askerî modernizasyonu desteklememiş; aynı zamanda kriz dönemlerinde tedarik risklerini azaltmış ve Türkiye’nin stratejik özerklik kapasitesini güçlendirmiştir. Böylece savunma sanayii, ulusal güvenlik politikalarının yanı sıra dış politika ve diplomasiyle de doğrudan ilişkili bir stratejik sektör hâline gelmiştir.

Savunma sanayiinin uluslararası etkisi yalnızca teknoloji üretimiyle sınırlı değildir. Savunma ihracatı, ortak üretim projeleri, askerî eğitim faaliyetleri ve teknoloji paylaşımı, devletler arasında uzun vadeli güvenlik ortaklıklarının oluşmasına katkı sağlamaktadır. Bu durum, savunma teknolojilerini ekonomik bir ürün olmanın ötesine taşıyarak dış politikanın tamamlayıcı araçlarından biri hâline getirmektedir.[⁸] Nitekim Amerika Birleşik Devletleri’nin F-35 programı, Fransa’nın Rafale savaş uçağı, Rusya’nın S-400 sistemi ve Çin’in insansız hava aracı ihracatı, savunma teknolojilerinin jeopolitik etki üretme kapasitesini ortaya koyan güncel örneklerdir.[⁹]

Benzer şekilde Türkiye’nin geliştirdiği AKINCI, HÜRJET, MİLGEM, ATMACA, KAAN ve KIZILELMA projeleri de yalnızca savunma ihtiyaçlarını karşılayan platformlar değil; teknoloji üretim kapasitesini artıran, uluslararası görünürlüğü güçlendiren ve savunma diplomasisini destekleyen stratejik araçlar olarak değerlendirilmelidir. Bu çerçevede Türk savunma sanayiinin dönüşümü, sanayi politikalarının ötesinde, Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde daha etkin bir aktör olma hedefini destekleyen uzun vadeli bir devlet stratejisini yansıtmaktadır.

3. KAAN ve KIZILELMA: Türkiye’nin Yeni Jeopolitik Güç Çarpanları

Uluslararası güvenlik ortamında yaşanan teknolojik dönüşüm, devletlerin askerî güç anlayışını yeniden şekillendirmektedir. Beşinci nesil savaş uçakları, yapay zekâ destekli insansız sistemler, ağ merkezli harekât, elektronik harp ve otonom teknolojiler, yalnızca operasyonel üstünlük sağlayan unsurlar değil; aynı zamanda stratejik caydırıcılık ve uluslararası rekabetin belirleyici bileşenleri hâline gelmiştir.[¹⁰] Bu bağlamda Türkiye’nin geliştirdiği KAAN ve KIZILELMA projeleri, savunma sanayiindeki teknolojik dönüşümün yanı sıra ülkenin jeopolitik konumunu güçlendiren stratejik platformlar olarak değerlendirilebilir.

3.1. KAAN: Stratejik Özerkliğin Hava Gücü Boyutu

KAAN, Türkiye’nin beşinci nesil savaş uçağı geliştirme hedefinin somut ürünü olmasının ötesinde, yüksek teknolojiye dayalı savunma ekosisteminin ulaştığı seviyeyi göstermektedir. Düşük görünürlük (stealth), sensör füzyonu, ağ merkezli harekât ve gelişmiş aviyonik sistemler, modern hava muharebesinin temel gereklilikleri arasında yer almaktadır.[¹¹]

Bununla birlikte KAAN’ın stratejik değeri yalnızca teknik özelliklerinden kaynaklanmamaktadır. Proje; motor teknolojileri, aviyonik sistemler, radar, elektronik harp, kompozit malzemeler ve yazılım alanlarında millî bilgi birikiminin geliştirilmesini teşvik ederek Türkiye’nin savunma alanındaki dışa bağımlılığını azaltmaktadır. Bu yönüyle KAAN, yalnızca yeni nesil bir savaş uçağı değil; uzun vadeli stratejik özerkliği destekleyen kapsamlı bir teknoloji programıdır.[¹²]

3.2. KIZILELMA: Geleceğin Hava Muharebe Konseptine Uyum

Savunma teknolojilerindeki en önemli dönüşümlerden biri, insanlı ve insansız platformların birlikte görev yaptığı hibrit harekât anlayışının gelişmesidir. Türkiye’nin bu alandaki en dikkat çekici projelerinden biri olan KIZILELMA; yüksek hız, düşük radar görünürlüğü, yapay zekâ destekli görev yönetimi ve kısa pistli platformlardan operasyon yapabilme kabiliyetiyle klasik silahlı insansız hava araçlarından ayrılmaktadır.[¹³]

Uluslararası güvenlik literatürü, geleceğin hava muharebelerinin insanlı ve insansız sistemlerin birlikte görev yaptığı ağ merkezli operasyon konseptleri etrafında şekilleneceğini ortaya koymaktadır.[¹⁴] Bu çerçevede KIZILELMA, yalnızca yeni bir platform değil; Türkiye’nin geleceğin savaş teknolojilerine uyum sağlayabilen ve bu teknolojileri geliştirebilen ülkeler arasında yer alma hedefinin önemli bir göstergesidir.

3.3. Savunma Teknolojilerinden Jeopolitik Etkiye

KAAN ve KIZILELMA birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin savunma sanayiindeki dönüşümünün yalnızca askerî modernizasyonla açıklanamayacağı görülmektedir. Her iki proje de teknoloji üretme kapasitesi ile dış politika arasında doğrudan ilişki kuran stratejik araçlardır.

Savunma teknolojileri geliştirebilen devletler, ortak üretim projeleri, savunma iş birlikleri, müşterek eğitim faaliyetleri ve uzun vadeli güvenlik ortaklıkları aracılığıyla uluslararası ilişkilerde daha geniş bir hareket alanı elde edebilmektedir. Bu süreç, savunma sanayiini yalnızca ulusal güvenliği destekleyen bir sektör olmaktan çıkararak, savunma diplomasisi ve jeopolitik etki üretiminin önemli araçlarından biri hâline getirmektedir.[¹⁵]

Bu kapsamda KAAN ve KIZILELMA, Türkiye’nin teknoloji üreten, stratejik ortaklıklar geliştiren ve savunma diplomasisini etkin biçimde kullanabilen bir aktör olarak uluslararası görünürlüğünü güçlendirmektedir. Dolayısıyla bu platformlar, yalnızca yeni nesil savunma sistemleri değil; Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde bölgesel ve küresel etkinliğini destekleyen jeopolitik güç çarpanlarıdır.

4. Çok Kutuplu Dünyada Savunma Diplomasisi ve Savunma Jeopolitiği

Uluslararası güvenlik ortamında yaşanan teknolojik dönüşüm, devletlerin savunma anlayışını ve dış politika araçlarını yeniden şekillendirmektedir. Dijital teknolojiler, yapay zekâ, ağ merkezli harekât, veri yönetimi ve gelişmiş savunma sistemleri, yalnızca askerî kapasiteyi artıran unsurlar değil; aynı zamanda devletlerin stratejik özerkliğini, uluslararası hareket alanını ve savunma diplomasisi kapasitesini etkileyen temel güç bileşenleri hâline gelmiştir. Bu çerçevede savunma sanayii, çok kutuplu uluslararası sistemde yalnızca askerî modernizasyonun değil; jeopolitik etkinliğin ve savunma diplomasisinin de temel araçlarından biri olarak öne çıkmaktadır.[¹⁶] Bu yeni güvenlik ortamı, savunma sanayiini klasik askerî modernizasyon anlayışının ötesine taşıyarak dış politika ve jeopolitik rekabetin temel unsurlarından biri hâline getirmiştir.

Türkiye’nin son yirmi yılda savunma sanayiinde gerçekleştirdiği dönüşüm de bu küresel değişimden bağımsız değildir. Yerli ve millî platformların geliştirilmesi, yalnızca Silahlı Kuvvetlerin operasyonel ihtiyaçlarını karşılamamış; aynı zamanda Türkiye’nin dış politikada daha bağımsız hareket edebilmesine katkı sağlamıştır. Savunma teknolojilerinde dışa bağımlılığın azalması, kriz dönemlerinde karar alma süreçlerini kolaylaştırmış ve stratejik özerkliği güçlendiren önemli bir unsur hâline gelmiştir.[¹⁷]

Savunma sanayiindeki bu gelişim, Türkiye’nin savunma diplomasisi kapasitesini de önemli ölçüde artırmıştır. Son yıllarda insansız hava araçları, zırhlı kara araçları, deniz platformları ve elektronik harp sistemleri alanında gerçekleştirilen ihracatlar, birçok ülkeyle uzun vadeli askerî eğitim, ortak üretim, bakım-idame ve teknoloji paylaşımını içeren güvenlik ortaklıklarının gelişmesine katkı sağlamaktadır. Bu süreç, savunma ürünlerinin yalnızca ekonomik değer taşıyan mallar olmadığını; aynı zamanda dış politika hedeflerini destekleyen stratejik araçlar olduğunu göstermektedir.[¹⁸]

Türkiye’nin Afrika, Balkanlar, Türkistan, Kafkasya ve Körfez ülkeleriyle geliştirdiği savunma sanayii iş birlikleri de bu yaklaşımın somut örnekleri arasında yer almaktadır. Savunma alanındaki ortaklıklar çoğu zaman enerji, ulaştırma, eğitim ve sanayi yatırımlarıyla birlikte ilerlemekte; böylece güvenlik iş birliği daha kapsamlı diplomatik ve ekonomik ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Bu durum, Türkiye’nin dış politikasında sert güç unsurları ile yumuşak güç araçlarının birlikte kullanımının daha görünür hâle geldiğini göstermektedir.[¹⁹]

5. Savunma Jeopolitiği: Analitik Bir Yaklaşım

Uluslararası sistemde savunma teknolojilerinin stratejik öneminin artması, bu teknolojilerin yalnızca askerî kapasite üretimi çerçevesinde değerlendirilmesini yetersiz hâle getirmiştir. Günümüzde savunma sanayii; dış politika, stratejik özerklik, savunma diplomasisi, teknoloji transferi ve uluslararası güç projeksiyonu ile doğrudan ilişkilenen çok boyutlu bir alan niteliği kazanmıştır. Buna rağmen uluslararası ilişkiler literatüründe bu ilişkinin bütüncül biçimde ele alınmasının görece sınırlı kaldığı değerlendirilmektedir.

Bu çalışmanın temel iddiası, savunma teknolojilerinin yalnızca askerî üstünlük sağlayan sistemler olmadığı; aynı zamanda devletlerin dış politika tercihlerini etkileyen, stratejik özerkliklerini güçlendiren ve uluslararası güç dağılımındaki konumlarını yeniden şekillendiren jeopolitik araçlar hâline geldiğidir. Bu nedenle çalışmada önerilen “Savunma Jeopolitiği” kavramsallaştırması, savunma teknolojileri ile jeopolitik güç üretimi arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik analitik bir yaklaşım olarak geliştirilmiştir.

Bu makale kapsamında Savunma Jeopolitiği, bir devletin geliştirdiği savunma teknolojilerini yalnızca ulusal güvenliğini sağlamaya yönelik askerî araçlar olarak değil; stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini destekleyen, dış politika hedeflerini kolaylaştıran ve bölgesel ile küresel ölçekte jeopolitik etki üreten stratejik güç unsurları olarak değerlendirme kapasitesini ifade etmektedir. Bu yaklaşım, savunma teknolojilerini yalnızca güvenlik politikalarının bir bileşeni olarak değil; aynı zamanda uluslararası sistemde güç projeksiyonu ve jeopolitik nüfuz üretiminin temel araçlarından biri olarak ele almaktadır.

Bu çerçevede Savunma Jeopolitiği yaklaşımı, teknolojik bağımsızlık ile stratejik özerklik arasında kurulan ilişkinin savunma diplomasisi aracılığıyla jeopolitik etkiye dönüştüğünü; bu sürecin ise devletlerin uluslararası sistemdeki hareket alanını ve güç projeksiyonu kapasitesini doğrudan etkilediğini ileri sürmektedir. Dolayısıyla savunma teknolojileri, yalnızca askerî kabiliyet geliştiren platformlar değil; devletlerin uluslararası rekabet gücünü ve jeopolitik etkinliğini artıran stratejik güç çarpanları olarak değerlendirilmelidir.

6. Sonuç ve Değerlendirme

Uluslararası sistemin giderek çok kutuplu bir yapıya evrildiği günümüzde, savunma teknolojileri yalnızca askerî kapasitenin değil; dış politika etkinliğinin, stratejik özerkliğin ve jeopolitik nüfuzun da temel belirleyicileri hâline gelmektedir. Bu dönüşüm, savunma sanayiini ulusal güvenlik politikalarının ötesine taşıyarak devletlerin uluslararası sistemdeki konumunu etkileyen stratejik güç unsurlarından biri hâline getirmiştir.

Türkiye’nin son yirmi yılda savunma sanayiinde gerçekleştirdiği dönüşüm, bu küresel değişimin dikkat çekici örneklerinden birini oluşturmaktadır. Yerli ve millî platformların geliştirilmesi, kritik teknolojilerde dışa bağımlılığın azaltılması ve savunma ihracatındaki artış, Türkiye’nin yalnızca askerî kapasitesini güçlendirmemiş; aynı zamanda dış politika araçlarını çeşitlendirmiş, stratejik hareket alanını genişletmiş ve uluslararası sistemde daha etkin bir aktör olarak konumunu güçlendirmiştir.

Bu çalışmada KAAN ve KIZILELMA projeleri, teknik özelliklerinden ziyade uluslararası ilişkiler perspektifiyle değerlendirilmiştir. Yapılan analiz, söz konusu platformların yalnızca yeni nesil savunma sistemleri olmadığını; Türkiye’nin teknoloji üretme kapasitesini geliştiren, savunma diplomasisini destekleyen ve jeopolitik etki alanını genişleten stratejik araçlar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda önerilen “Savunma Jeopolitiği” kavramsallaştırması, savunma teknolojileri ile dış politika arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik özgün bir analitik çerçeve sunmaktadır.

Savunma Jeopolitiği yaklaşımı; teknolojik bağımsızlık, stratejik özerklik, savunma diplomasisi, jeopolitik etki ve güç projeksiyonu arasında karşılıklı etkileşime dayanan bütüncül bir ilişki bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede savunma teknolojileri, yalnızca askerî üstünlük sağlayan sistemler değil; devletlerin uluslararası sistemdeki konumunu güçlendiren, dış politika kapasitesini genişleten ve jeopolitik etkinliğini artıran stratejik güç çarpanları olarak değerlendirilmelidir.

Türkiye’nin ulaştığı savunma sanayii kapasitesi, özellikle Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde geliştirilebilecek ortak üretim, teknoloji paylaşımı, askerî eğitim ve savunma sanayii alanındaki iş birlikleri açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. Bu süreç, teşkilatın güvenlik boyutunun kurumsallaşmasına katkı sağlayabilecek, Türk Dünyası’nda savunma temelli stratejik iş birliğini güçlendirebilecek ve bölgesel istikrarın desteklenmesine zemin hazırlayabilecek önemli bir potansiyel taşımaktadır.

Sonuç olarak, KAAN’dan KIZILELMA’ya uzanan teknolojik dönüşüm yalnızca Türk savunma sanayiinin gelişimini değil; Türkiye’nin çok kutuplu uluslararası sistemde stratejik özerkliğini güçlendiren, savunma diplomasisini etkinleştiren ve jeopolitik konumunu pekiştiren uzun vadeli bir devlet vizyonunun somut yansımasını ifade etmektedir. Bu yönüyle Türk savunma sanayiinin gelişimi, uluslararası ilişkiler literatüründe yalnızca askerî modernizasyon perspektifiyle değil; jeopolitik, savunma diplomasisi, stratejik özerklik ve Türk Dünyası’nın değişen güvenlik mimarisi bağlamında da değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir dönüşüm süreci olarak ele alınmalıdır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi, TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

¹ Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), SIPRI Yearbook 2026, Bölüm 1: “Reflections on the Challenges of Systemic Disruption and the Future of Peace Research”. https://www.sipri.org/yearbook/2026/01(Erişim Tarihi: 07.08.2026).

² Hans Binnendijk, Daniel S. Hamilton and Alexander Yershbow; “Strategic Responsibility: Rebalancing European and Trans-Atlantic Defense” Brookings Institution June 24, 2022. https://www.brookings.edu/articles/strategic-responsibility-rebalancing-european-and-trans-atlantic-defense/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

³ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/storage/img/stratejik-plan-2024-2028.pdf (Erişim Tarihi: 07.08.2026).⁠

⁴ Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ), KAAN Millî Muharip Uçak Programı. https://www.tusas.com/urunler/ucak/ozgun-gelistirme/kaan (Erişim Tarihi: 07.08.2026). TUSAŞ⁠; Baykar Teknoloji, KIZILELMA Millî İnsansız Savaş Uçağı. https://baykartech.com/tr/uav/bayraktar-kizilelma/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁵ Lawrence Freedman, The Future of War: A History (New York: PublicAffairs, 2017), 15–42. Dijital nüsha: https://archive.org/details/futureofwarhisto0000free/page/n5/mode/2up (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁶ Haluk Görgün, “Türk Savunma Sanayii, Ambargolar, Millîleştirme Çalışmaları ve ASELSAN,” Millî Teknoloji Hamlesi, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), DOI: 10.53478/TUBA.978-625-8352-16-0.ch23. h ttps://www.tuba.gov.tr/tr/yayinlar/suresiz-yayinlar/bilim-ve-dusunce/mill-teknoloji-hamlesi/turk-savunma-sanayii-ambargolar-millilestirme-calismalari-ve-aselsan (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁷ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁸ Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), SIPRI Yearbook 2025: Armaments, Disarmament and International Security (Oxford: Oxford University Press, 2025). https://www.sipri.org/yearbook (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

⁹ Benjamin Jensen, Yasir Atalan, Can Mutlu ve Jose M. Macias III, “Competition in the Shadow of Technology”, Center for Strategic and International Studies (CSIS), 16 December 2024. https://www.csis.org/analysis/competition-shadow-technology (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁰ Lawrence Freedman, The Future of War: A History (New York: PublicAffairs, 2017), 171–228. Dijital nüsha: https://archive.org/details/futureofwarhisto0000free/page/n5/mode/2up (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹¹ Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ), KAAN Millî Muharip Uçak Programı. https://www.tusas.com/urunler/ucak/ozgun-gelistirme/kaan (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹² Daniel Fiott, Strategic Autonomy: Towards European Sovereignty in Defence, European Union Institute for Security Studies (EUISS), 2018. EUISS – Strategic Autonomy⁠. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/88f37741-237a-11e9-8d04-01aa75ed71a1 (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹³ Baykar Teknoloji, KIZILELMA Millî İnsansız Savaş Uçağı. https://baykartech.com/tr/uav/bayraktar-kizilelma/ (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁴ Kateryna Bonder and Matt Mande, “Defining Autonomy: Why Software, Not Drones, Will Decide the Next War”, 10.06.2026. https://www.csis.org/analysis/defining-autonomy-why-software-not-drones-will-decide-next-war (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁵ Rachel Ellehuus, “NATO Futures: Three Trajectories”, 21.07.2021. https://www.csis.org/analysis/nato-futures-three-trajectories (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁶ Judith Huismans, Rebecca Lucas, Ondrej Palicka, Sarah Winder, Erik Silfversten; “Conceptualising Digital Capability”, https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA3831-1.html (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁷ T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, 2024–2028 Stratejik Planı (Ankara: SSB, 2024). https://www.ssb.gov.tr/storage/img/stratejik-plan-2024-2028.pdf (Erişim Tarihi: 07.08.2026).⁠

¹⁸ NATO/OTAN, “Defence investment and NATO’s 5% commitment” Updated: 29 June 2026 https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/defence-expenditures-and-natos-5-commitment (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

¹⁹ Daniel F. Runde, “Soft Power and Security”, Center for Strategic and International Studies (CSIS), 16 November 2015. https://www.csis.org/analysis/soft-power-and-security (Erişim Tarihi: 07.08.2026).

ALLAHI HER DÂİM İHLASLA ANIN Kİ, ALLAH DA SİZİ ANSIN!

Yüce Allah Kur’anda şöyle buyurur: “Göklerde olanlar da yer de olanlar da azîz olan Allahı tesbih ederler.” (Haşr-1) Bu bağlamda; tüm varlıkların Allahı tesbih ettiği, andığı bir dünyada insanların Allahın adını anmaktan ve O’nu tefekkür etmekten uzak durması doğru olur mu?.. Elbette olmaz!.. İşte, bu nedenledir ki, Allaha inanan her insan, kendisini yaratan, yaşatan ve rızıklandıran Yüce Allahı her daim tefekkür etmeli, O’nu tâzimle anmalı ve tesbih etmelidir. Çünkü, insanı Allah’a yakınlaştıran, Ona dost kılan, O’nun sevgisine ve rızasına ulaştıran amellerin başında Allahı tefekkür etmek, O’nu hamd ve şükürle anmak gelir!. Kim ihlasla Allahı tefekkür ederek anarsa, Allah da o kimseyi rahmetiyle anar ve rahmetiyle nimetlendirir ve mükafatlandırır. Mağfiretiyle o kimsenin hatalarını ve küçük günahlarını örter, bağışlar!... Yüce Allah, Kur’anda şöyle buyurur: “Öyleyse beni anın ki, ben de sizi anayım… ” (Bakara-152)- “Rabbini hamd ile tesbih et ve O’ndan mağfiret dile!. Çünkü O, tevbeleri kabul edendir.” (Nasr-3)

Temiz bir kalb ile ve tefekkürle Allahı anmak, O’nu tesbih etmek; insanın imanını güçlendirdiği gibi, huyunu ve ahlakını da güzelleştirir!... İnsanın imanı ve ahlakı güzelleştikçe; Allaha olan dostlğu da güzelleşir. Yani biri olursa diğeri de olur! Bakınız, Yüce Allah Kur’anda ne buyurur: "Bilesiniz ki, Allaha dost olanlara korku yoktur; onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar Allaha iman etmiş ve Allah’a karşı gelmekten sakınmış olanlardır.” (Yunus:62-63) Zira, kalbi Allah zikriyle nurlanan insan; daima Allah’ın rızasına uygun sâlih ameller işler.. İnsan, Allahı tefekkür ettikçe, O’nu andıkça O’na olan sevgisi ve muhabbeti de o derece artar, Allahı daha çok hatırlar ve O’na daha çok itaat eder.. Kötülüklerden ve haramlardan daha çok sakınır. İyiliklere ve sâlih amellere daha çok yönelir. Bu da O insanı daha mükemmel hale getirir!... Ama bütün bunlar; Allahı tefekkür ve tesbihatta samimi ve dâim olmakla mümkün olur!.. Kur’anı okuyarak Allahı anmak ve Onu tefekkür etmek Allahı anmanın en güzel ve en feyizli şeklidir.Bunu unutmayın! Zira Kur’an; akıl sahipleri Onu okusunlar, tefekkür etsinler ve ders alsınlar diye indirilmiştir.(Bak Sâd-29)

Müslüman, dünyada kavuştuğu her nimetin ardından mutlaka Allaha şükrederek ve O’nu güzel isimleriyle tesbih ederek anmalı. Zira; yaşarken aldığımız her nefes, soluduğumuz her temiz hava zerresi ve içtiğimiz her temiz su damlası bile Allahı şükürle anmamızı gerektiren binlerce nimetten sadece bir kaçıdır. Ama çok önemlidir!.. Bir düşünün bakalım!.. İçtiğimiz temiz suyun bir bardağını dahi bulamasak, solduğumuz temiz havanın zerreciklerini bulamasak acaba hâlimiz nice olur? Bunu hiç düşündünüz mü?.. Nasıl ki, bu nimetlere her an muhtaç isek, Yüce Rabbimizi anmaya, O’na sığınmaya da her zaman muhtacız!.. Eğer nankörlerden değilsek!.. Bakınız yüce Allah Kur’anda ne buyurur: “Söyleyin bakalım, ektiğinizi şeyleri yerden siz mi bitiriyorsunuz, Yoksa bitiren bizmiyiz? Dilersek biz o ektiklerinizi çer çöp yaparız da sizler bocalayıp kalırsınız ve şöyle dersiniz: “Kesinlikle bizler mahvolduk, çok ziyandayız!” Söyleyin! İçtiğiniz suyu bulutlardan indiren sizmisiniz, yoksa onu indiren biz miyiz? Dileseydik o suyu acılaştırırdık. Öyleyse siz hâlâ şükretmezmisiniz?” (Vâkıa-63-70) Bütün bunları bilip de Allahı anmayanlar, O’na şükür ifadesinde bulunmayanlar, O’nu tesbih etmeyenler, ancak ve ancak nankörlerdir!.. İman ve takvadan nasibi olmayanlardır!.. Rabbimiz Allah başka bir ayette mü’minleri şöyle uyarır: "Ey iman edenler! Mallarınız ve evlâtlarınız sizi, Allahı anmaktan alıkoymasın. Her kim böyle yaparsa, işte onlar hüsrana uğrayanlardır.” (Münafıgun-9)

Allahı tefekkür ve tesbih etmek, anmak; mü’minin kalbini ve ruhunu kötü duygulardan temizler ve yumuşatır. Onu sıkıntılardan ve üzüntülerden de korur… Ona güç ve sabır verir!.. Metanet verir!.. İnsan, en sıkıntılı ve en üzüntülü anlarında bazen sığınacak hiçbir kimseyi bulamaz da hemen Rabbine, Allah’a yönelir ve O’na sığınır, O’nun adını anarak O’ndan yardım ister.. Zira Allah’a inanan her mü’min bilir ki; Yüce Allah merhametlilerin en merhametlisidir!... O, kullarına en çok acıyandır, ençok yardım edendir!.. O, kendisine sığınanları koruyandır. “Allah en iyi koruyandır. O, merhametlilerin en merhametlisidir.." (Yusuf-64) Bütün bu ifadeler göstermektedir ki; Allahı tefekkür etmek ve anmak, Onu güzel isimleriyle tesbih etmek ve O’nu şükranla anmak, zikretmek her mü’minin ana görevidir!. Allah’a inanan her Müslüman eğer yüce Allah’ın rızasını, sevgisini, rahmetini ve mağfiretini kazanmak istiyorsa, huyunun ve ahlakının güzel olmasını istiyorsa, Allah’ın yardımını ve rahmetini, hidayetini arzu ediyorsa, O’nun iman kalesine sığınarak, O’nu her dâim ihlasla ve samimi bir duyguyla anmalı. ve bunda da dâim olmalı.

İmanınız kavi, tesbihatınız güzel, ameliniz sâlih, ömrünüz sağlıklı, huzurlu ve feyizli olsun!

Cumanız mübarek olsun! 2026

(muallimosman)

MAHALLİ HEMŞERİCİK YERİNE HATAY  HEMŞERİCİLİĞİ

Hatay.. Sadece bir şehir değil; binlerce yıllık medeniyetlerin, kardeşliğin ve ortak yaşam kültürünün adıdır. Bu kadim coğrafyayı güçlü kılan, farklılıklarımız değil; o farklılıkları aynı çatı altında buluşturabilme irademizdir.

Bugün üzerinde en çok düşünmemiz gereken kavramlardan biri, Hatay hemşericiliği olmalıdır. Çünkü şehirleri büyüten; dar bölgesel bakış açıları değil, ortak aidiyet duygusudur. Bir ilçenin başarısını diğerine rakip görmek yerine, Hatay'ın ortak başarısı olarak değerlendirebildiğimiz gün, gerçek anlamda kalkınmayı da başarmış olacağız.

Özellikle 6 Şubat depremlerinin ardından bir kez daha gördük ki acımız da birdi, umudumuz da… Hiç kimse hangi ilçeden olduğuna bakmadı; herkes Hataylı olmanın sorumluluğuyla birbirine omuz verdi. İşte bize yol gösterecek ruh da budur.

Bu anlayışın, Hatay Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Öntürk'nın hizmet anlayışına da yansıdığını görmek memnuniyet vericidir. Şehrin her noktasına eşit hizmet ulaştırma gayreti, ilçeler arasında ayrım yapmadan hareket etmesi ve "önce Hatay" anlayışını önceleyen yaklaşımı, ortak aidiyet bilincinin güçlenmesine önemli katkı sunmaktadır.

Yerel ve mahallî hemşericilik elbette kültürel bir zenginliktir. Ancak bu zenginlik, ayrışmanın değil, bütünleşmenin vesilesi olmalıdır. Artık "önce benim bölgem" anlayışını geride bırakıp, "Önce Hatay" diyebilmeliyiz.

Hatay'ın bir noktasına yapılan yatırım, aslında bütün Hatay'a yapılan yatırımdır. Bir mahallede yakılan umut ışığı, tüm şehrin geleceğini aydınlatır. Bu nedenle hizmetin de sevginin de adaletin de adresi, Hatay'ın tamamı olmalıdır.

Hatay'ın geleceği; ortak akılda, ortak vicdanda ve güçlü bir Hatay hemşericiliği bilincinde saklıdır. Çünkü biz aynı toprağın insanları, aynı tarihin mirasçıları ve aynı geleceğin yolcularıyız.

Hatay bir bütündür.

Bu bütünün en büyük gücü birlik, beraberlik ve ortak aidiyet ruhudur.

Önce Hatay  daima Hatay...

DUYGUSAL ZEKA BAŞARININ MUTLULUĞUN ANAHTARI VE KANAAT ÖNDERLİĞİ

Bu makaleyi insan ilişkilerinde iddialı olan, liderlik görevi üstlenen, işinde başarılı olmak isteyen, anneler, babalar ve eğitimciler mutlaka okumalı.

Sorunları ve çözüm yollarını çabuk fark edip çözümleme kabiliyetine zeka denir. Ancak zekanın bu süreçte etkisi %20’dir. Yüzde seksenini ise duygusal zeka sağlar. Bir kere şunu bilmeliyiz ki hem IQ dediğimiz zeka ve hem de EQ dediğimiz duygusal zeka geliştirilebilir. Aksi takdirde hayatın dizayn şekli sorgulanırdı. Başarıda duygusal zekanın önemi uzun yıllardır gündemde olduğu halde bizde hala önemine vakıf olunmadığını mevcut çatışma ortamından, birbirine tahammülü olmayan vatandaşlar topluluğunu oluşturmamızdan anlayabiliriz.

Beyin sağ ve sol olmak üzere iki lobdan meydana gelir. Sağ lobu etkin kullananlar yani sol ellerini kullananlarda görsel beceriler baskındır, sol lobu etkin yani sağ elini kullananlarda, ise mantık ve sayısal beceriler etkindir. Ancak burada ayrım kesin değildir, bazılarında görsel ve sayısal zeka da gelişmiş olabilir. Bu, zamanla kazanılmış olabilir, mesela sağ ayağını kullanan bir futbolcunun sol ayağını kullanma çalışmaları yapması gibi.

Buraya kadar anlattıklarımız beynin iki lobu ile ilgiliydi ve hayvanlar için de geçerlidir. Burada kararlar 6 saniye içinde verilir bir süzgeçten geçmez, çoğu zaman sonunda başarısızlık ve pişmanlık ta olabilir. Buradan sonra devreye sadece insanlara verilmiş olan beynin ön lobu devreye girer. Anahtarı doğuştan insana verilmiş olan bu akıl süzgecini aktif hale getirmek bir vicdan ve sorumluluk meselesidir. Buna hidayet de diyebiliriz. İnsan bunu devreye sokarken bir huzur ve mutluluk esintisini, yani tatmin duygusunu yaşar. İnsanlar çoğu zaman bunu aktifleştirme ortamı bulamazlar ve hem kendileri ve hem de çevrelerine kabus yaşatırlar. Aklın mekanı beynin ön lobudur. Hayvanlarla insanlar arasındaki fark akıldır. Ve onları sorumlu yapan da budur. O zaman, on yıllardır duyduğumuz duygusal zekanın bir bakıma aklı ve pozitif duyguları kullanma sanatı olduğunu söyleyebiliriz. Burada hem kendimizin ve hem de çevremizdeki kişi ve nesnelerin yansıttığımız pozitif duygularımızla pozitif yönde etkilenmesi duygusal zekanın konusunu oluşturur. Giderek negatifleşen duygularımız ise duygusal zekamızın giderek düştüğü anlamına gelir. Burada önemli olan duygu halimizin negatif olması durumunda karar ve tepki vermemizin yanlış olduğudur. En az 6 saniye tepki verilmemesi ve karar ve tepki akıl süzgecinden geçtikten sonra verilmesi hatta gereken zaman ne kadar artırılmasını gerektiriyorsa o kadar beklenmesidir.

Bu konuda gelişmeye en büyük katkıyı sağlayacak olan şey empatinin ne olduğunu bilmektir. Empati karşıdaki kişinin yaşadıklarını kendi yaşamış gibi algılamaktır. Bir film izlediğimizde kendimizi filmin kahramanının yerine koymak empatiye iyi bir örnektir. Empati yapmanın sonucu akıl verme olarak sonuçlanmamalıdır. Başarıda teknik ve mesleki bilgi paylaşımlarından ziyade kişisel bağlar kurmak başarı için daha önemlidir.

Duygusal zekası yüksek olan insanların ortak özellikleri bilgi birikimlerinin yüksek olmasıdır. İkisi bir arada bilge kişiliği oluşturur. Onun için insan daima bilgiye aç olmalıdır. İnsanların çatışmasından nemalananlar cehaleti, ve nefreti savunur. Onun için insan daima bilgiye aç olmalıdır. İki arka lob yani amigdala öfkenin, stresin kaynağı ve adrenalin ve benzeri hormonların ve dış algıların yönettiği alandır. Buna nefsi emare de denir,  hayatta kalmayı,  çoğalmayı, türlerin geleceğini garanti altına almaya programlanmıştır. Ön frontal lob ise aklın merkezi olarak amigdalayı kontrol altına alır. Yani biz duygusal zekaya, gerçek insan olmaya geçiş olarak ta bakabiliriz.

Çatışmayı yönetmenin başlangıcında fiziksel başvuru araçlarımızdan biri nefes tekniğidir, diyaframdan yavaşça nefes almak, kısa bir süre nefesi bekletmek ve yavaşça nefesi bırakmak ve bunu birkaç defa yapmak öfkeyi kontrolde önemli katkı sağladığı gibi birçok fiziksel ve psikolojik rahatsızlıkları da kontrol altına almada önemli bir araçtır, bir de karar vermeden önce pozitif etki yapacak bir ritüel benzeri bir davranışa şartlanmak, mesele belli bir duayı yapmayı adet edinmek önemli bir katkı sağlar. Pozitif davranışı başkalarının başlatmasını beklemeden direksiyonun başına geçmek tüm çevrenize bir güven ve rahatlama sağlayacaktır. Ancak bu, bir lider olma egosunu, manevi tatmin görüntüsünü yansıtmamalıdır. İlk pozitif cümle sizden gelmeli. Aynı zamanda yüzünüz ve mimikleriniz, cümlelerinize başlamadan rahatlama mesajını vermelidir. Aslında duruş çoğu zaman cümlelerden çok etkilidir. Bu misyonu yüklendiğinizde şunu bilmelisiniz ki, siz bu mesajı alanlar açısından artık bir dayanaksınız ve asla öfkenizi bu insanlar görmemeli, zira bu insanlar üzerinde bir kıyamet etkisi yapar, hatta suratınızı asmanız bile… Onların doğru bildiği her şey değişmiş olur. Araba devrilmiştir. Yada böyle bir görevi başlangıçtan yüklenmeyin karşınızdaki insanların dünyasını yıkmayın.

Başkaları için yapmanız gereken şeyi önce kendiniz için yapın, kendi yolunu bulamamış kişi başkasına kılavuzluk yapamaz. İlk yardımı çocuğunuzdan önce kendinize yapmalısınız, yoksa bilinciniz kaybolduğunda ona da yardımcı olamazsınız. Bir de bazen kötü niyetli kişiler sizin geçimsiz olarak algılanmanızı isteyebilir. Bu tip provokasyonlara da düşmemek gerekir. Öfkeyi kontrole geçiş yeniden duygusal zekayı ön plana çıkarmak, yani yeniden insan olmaya geçiştir. İnsan bazen hayvansal yaşar, bazen insan olduğunu hatırlar.

Çok kararlı ve vakar içinde duruş en üretken olunan haldir. Bu anda başarının tadı içinizde huzur esintileri estirir. İçinizden dahi başkaları hakkında kötü düşünceler geçirmek motivasyonunuzu bozar. Onlar için dua edin, bir gün onları da size dua ederken bulabilirsiniz. Buna ayna nöron da denir. Kötü duygu ve davranışlardan ( mesela kendini asabi olarak nitelemek gibi) vazgeçmemek öğrenilmiş çaresizlik olarak algılanır. Ve bu kişinin kendine kurduğu bir tuzaktır. Mucitler deneme tekrarından vazgeçmedikleri için mucit olmuşlardır. Bizim için de kötü özelliklerden vazgeçme deneyimimizin tekrar sınırı olmamalıdır.

Bazen çatışma ortamında kendinizi bulmanız kader olur ancak bunu yönetmek sonunda büyük başarılara kapı açar. Çatışmanın oluşması iyi yönetimine vesile olmuştur. Burada sabrın sonu selamete çıkmıştır. Yani öncelikle 6 saniyelik öfke süreci sakin kalınarak aşılmış ve sonra da başarı meyvesi olgunlaşmıştır.

İnsanlar hayata başlarken bir başlatıcı dokunuşa muhtaç olarak yaratılmıştır. Çoğu zaman birinin, mesela bir öğretmeninin pozitif dokunuşu onun hayatını değiştirmiştir. Burada en önemli unsur ona ayrıcalık tanımak değil, herkes gibi kabul edildiğini hissettirmektir. Yapılan en önemli yanlışlardan biri engellilere ayrıcalık tanınmasının onları incitmesidir. Bir ülkede yaşayan herkesin beklediği şey her vatandaş gibi tanınmaktır, etnik yada inanç kimliği ile tanınmak değildir. Bunlar telafi edilemez yaralar açar. Burada aranan şey kişinin kendi istediği gibi kendini tanımlama özgürlüğüdür. Bunun başkalarınca tanınması ihsanına ihtiyacı yoktur. Başarıda en büyük etken güven inşa etmektir.

Çalışanlar tatmin olmalıdır. Bu, her zaman ücretle ilgili olmaz; çalışma ortamı, arkadaşlık ortamı, takımdan sayılmak, onur kırıcı davranışlar zaten söz konusu bile olamaz, çalışma sürecinde aklını meşgul edecek bir esinti bile hissetmemelidir. Bir denizin fırtınadan sonra sakinleşmesi, her insanın yaşadığı fırtınalı süreçlerin tatmin olup sakinleşmesi gibidir. Bunlar kararlıdır. Halinden tatmin olmuştur, razıdır ve kendisinden de razı olunmuştur. Saflıktadır, yani içinde ve davranışında bir iki yüzlülük yoktur. Karşı tarafın ikiyüzlülüğünü bile yok ve önemsiz sayar. Bu insanları ahmak sanmamalıdır. Bu sürecin yolunda gitmesi için devletin de vergi açlığından tatmin olup, ekonomik zenginleşmeye fırsat tanımasının önemi büyüktür.

Duygusal zekayı duygularla hareket etmemek olarak algılamamalıyız. Duygusal zeka, pozitif duygulara sahip olup bu duyguların yönlendirmesiyle pozitif davranışların çevremize pozitif etki yapma kabiliyetidir.

Unutmayalım İnsan değişirse dünya değişir. Kendi dünyamızı kuralım. Bu başkalarına rakip olmak değildir.

Mehmet Haşmet KOLAĞASI

Rakamla anlaşılmaz, altının beşten farkı
Başlangıcın sonudur, toprağın taştan farkı
Düşünce düşte olur, gerçeğin düşten farkı
Dengenin hükmü kalkar, poz olmaz kura karşı
Gönül yükünü yıkar, naz olmaz yâre karşı

Akıllı olanların, sermayesi yok değil
Olmayınca darası, can bedene yük değil
Varlığın hikmetini, düşünenler çok değil
Hiçlik olsa hiç yoktan, az olmaz kâra karşı
Nereden bilsin şeytan, biz olmaz bire karşı

Yakışan budur ele, el olur ele eller
Yangınların dilini, hâlinden bilir küller
Aldığımız her nefes, ömrümüze el sallar
Ayazdan pay misali, buz olmaz kar’a karşı
Görünen köy misali, giz olmaz sırra karşı

Hayra alamet değil, boşa hayal kuruşlar
Yolumuza yük olur, akla ziyan görüşler
Hallacı Mansur gibi, olmayınca duruşlar 
Boşuna efeleniş, söz olmaz nura karşı
Avamdaki direniş, tez olmaz zora karşı

Nefsin emrindeki ben, depremlerle yarışır
Onu ıslah etmeye canlar boşa uğraşır
Caddeler ve sokaklar, birbirine karışır
Temelden sallanınca, iz olmaz yere karşı
Sonunda küllenince, köz olmaz nâra karşı

Hoşgörü boyasıyla, boyanınca Nurseli
Yolun sustuğu yere, dayanınca Nurseli
Erenlerin sesiyle, uyanınca Nurseli 
Hoşgörüde artı bu, göz olmaz köre karşı
Güzel insan şartı bu, haz olmaz dar’a karşı

NURSELİ – Nursel SEÇER

BİR BAŞIMIZI KALDIRIP YAPILAN ANLAŞMALARI GÖREBİLSEK

ŞEMSETTİN GÜNAY

                Birkaç gün önce tüm Türkiye’nin ve gelecek nesillerimizin kaderini etkileyecek, belki de ülkemizi süper lige taşıyacak 4 adet anlaşma imzalandı.

                İmzalanan bu anlaşmalar kamuoyunda ya yeterince anlaşılmadı veya değeri takdir edilmedi.

                Hatta Ak Parti teşkilatlarında bile yeterince gündem olamadı. Bu kadar önemli ve değerli anlaşmaların yeterince gündem olamaması doğrusunu isterseniz beni bir hayli şaşırttı.

                Bunlardan üçü Irak başbakanı ülkemizi ziyaret ettiğinde kamuoyuna açık bir şekilde imzalandı.

                Birincisi, daha önce Misakı Milli sınırları içerisinde bulunan ve Lozan anlaşmaları sonrasında adeta petrol gelirlerinden %10 hisse karşılığı devredilen Musul ve Kerkük konusunda yapılan anlaşmaydı.

                Bilindiği gibi Musul ve Kerkük İngilizlere petrol gelirlerinin %10 hissesi karşılığında devredilip, sonra bir katakulli ile bu hisseler 500 bin sterlin karşılığında verilmişti. Neredeyse bir yıllık geliri karşılığı satılan bu hisseler Ülkemizi büyük bir gelirden mahrum etmişti.

                Yeni yapılan anlaşmayla Musul Petrollerinin %15 hissesi yeniden satın alınmış, gelecek nesillerimize güzel bir hediye sunulmuştur. Bu petrol geliri ülkemize sürekli akan bir döviz fırsatı yakalatmış, dışa bağımlı enerji açığımızın bir kısmını karşılamıştır.

                İkincisi ve yine en önemli maddelerden birisi günlük ihtiyacımız olan 1 milyon varil alım anlaşmasının yapılmasıdır. Bugün dünyada Hürmüz Boğazı krizinden kaynaklanan büyük bir petrol açığı oluşmuştur. Petrolün fiyatından daha önemlisi petrol tedarik sorunu olmuştur. Birçok ülke akaryakıt satışlarına kısıtlamalar getirmiş, Avrupa ve Asya ülkeleri yeni tedarik kaynakları arayarak ne yapacaklarını şaşırmışlardır.

                Kimi akaryakıt satışlarını kısıtlamış, kimi de karneyle satışa başlar duruma gelmişlerdir. Fiyatların fırlaması bir yana petrol tedariğinde ciddi sıkıntılar baş göstermiş, petrol stoklarının sonlarına gelmişlerdir.

                Türkiye’nin bu aşamada tüm günlük ihtiyacı kadar petrol tedarik anlaşması yapması muazzaam bir olaydır. Pazartesinden beri günlük 750 varil ülkemize akmaya başlamıştır. Ülke insanımız Şubat ayından beridir devam eden Hürmüz Boğazı krizinden şimdiye kadar alınan tedbirlerle fiyat artışları dışında etkilenmemiş, yakıt tedariğinde sorun yaşamamıştır.

                Bu anlaşmayla bundan böyle de yaşamayacağının garantisi oluşturulmuştur. Enerjimiz kesintisiz süregelecektir.

                Üçüncü anlaşma Kalkınma Yolu projesidir. Uzun zamandır gündemde olan ve bir çok görüşmeler yapılan bu önemli proje Irak’lı bir bakanın provake etme girişimine rağmen imzalanmıştır. Bu proje adeta yeni bir ipek yolu projesidir.

                Gerçekleştiğinde Ülkemiz Ortadoğu ve Avrupa için bir ticaret merkezi olacak, Ortadoğunun petrol dahil tüm ticaret malları bu yol üzerinden Avrupa’ya ulaşırken, Avrupa aynı yol üzerinden kendi ticaret mallarını Ortadoğuya akıtabilecektir. Ülkemiz neredeyse yeni bir Dubai olmaya aday olacaktır. Kişi başına düşen milli gelirimiz hızla artacak, bu coğrafyadan yoksulluk tamamen kalkacaktır. Ülkemiz açısından çok büyük bir potansiyel çıkarlar olacaktır.

                Diğer bir dördüncüsü ise Bulgaristan ile yapılan petrol arama anlaşmasıdır.

                Türkiye Bulgaristan deniz sahasında petrol arayacak, bulunan petrolün %33’üne kendisi sahip olacaktır. Böyle bir anlaşma ilk defa yapılmakta ve kendi yerli sondaj gemilerimiz ile gerçekleşecektir. Gel de bu sondaj gemilerimizin fikir ve icra sahibi Berat Albayrak’ı minnet ile anma.

                Ülkemizin tüm geleceğini etkileyecek olan bu anlaşmalardan sonsuz mutluluk duyuyorum. Ülkemize hayırlı olmasını diliyorum.

                Keşke muhalefetimiz de kendi iç kavgalarını sonlandırıp bizimle birlikte sevinçlerini izhar etseler.

04.08.2026

ALLAH SEVGİSİ OLAN YERDE İYİLİK ve FAZİLET OLUR

İslam dininde, Allahı sevmek çok önemlidir. O’na karşı kusur ve günah işlemekten sakınmak ve hayâ etmek de çok önemlidir.

Allah’a gerçekten inanan ve O’nu seven bir insan, O’na isyan etmekten, O’nun yasak ve haram kıldığı, günah saydığı çirkin şeyleri, kötülükleri ve haramları işlemekten de korkar ve sakınır. Yüreği Allah sevgisi ve Allaha hesap verme korkusuyla çarpan bir kalbte, asla kötülük duygusu bulunmaz. Çünkü; Allah sevgisi ve Allah korkusu, insanı her türlü kötülükten, ve günahtan korur. İnsanı haya ve fazilet sahibi yapar.

İnsan nasıl ki, sevdiklerine karşı bir hata ve kusur işlemekten sakınıyorsa, kendisini yaratan, yaşatan ve nimetlendiren Rabbine karşı da hata ve kusur işlemekten sakınmalı ve korkarmalı. Yüce Allah şöyle buyurur: “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının, O’na dost olmak için bir vesile/sebep arayın ve O’nun yolunda mücadele edin ki, kurtuluşa eresiniz.” (Mâide-35) Ayrıca Rabbimiz Yüce Allah, haramlar ve kötülükler konusunda kullarını uyarırken de şöyle buyurur: “Kim Rabbine suçlu/günahkar olarak gelirse, bilsin ki, Cehennem onun içindir. Orada ne ölür, ne de yaşar.(devamlı azab içinde olur)” (Tâha-74)

Yüce Allah, kullarına mükafatını ve cennetini müjdelerken de bunu ümit vererek müjdeler ve şöyle buyurur: “Allah kendisine inananları ve sâlih amel (iyi işler) işleyenleri, imanlarına karşılık, altlından ırmaklar akan Cennetlerinde nimetlendirir.” (Yunus-9) Bu bağlamda insan; Bu dünyada yapacağı ibadetlerle ve sâlih amellerle, faydalı güzel işlerle Allah’ın rızasını, sevgisini, rahmetini ve mükafatını kazanma ümidini taşır. Böyle toplumlarda daima iyilikler ve faziletler olur.

Şunu iyi biliniz ki, Allah, Cennetini ancak, kendisine inanan ve kendisinin razı olduğu şeyleri (Sâlih amel) yapan kullarına ihsan edecektir. Sakın ha insan, yaptığı onca ibadetlere ve tesbihatlara bakarak kibirlenip, böbürlenerek Cenneti hak ettiği gafletine kapılıp, da günahları işleme hususunda Allah’tan korkmazlık etmesin.

Allah’a karşı hayasızlıkta bulunmasın!.... Eğer insan, Allah sevgisi ile Allah korksunu yüreğinde aynı anda taşıyarak yaşarsa, Allah, o kimseyi korktuklarından emin eyler ve ümit ettiği güzel şeyleri de nasibeder.

Bir gün peygamberimiz, hasta ve ölmek üzere olan bir genci ziyareti esnasında ona sordu: “Kendini nasıl hissediyorsun?” O genç şöyle dedi: “Yâ Rasûlüllah! Allah’tan ümidim var ama, günahlarımdan dolayı korkuyorum” dedi. Bunun üzerine peygamberimiz ona şöyle buyurdu: “Bir kulun kalbinde “korku” ve “ümit” bir arada bulunursa Allah, o kimseye ümit ettiği şeyi nasibeder ve korktuğu şeyden de emin eyler.” Âlemlere rahmet olarak gönderilen sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed aleyhisselam bile kalbi hep korku ve ümitle çarparak yaşamıştır. Hz.Âişe, çok bulutlu bir havada peygamberimizi hüzünlü bir hâl üzere görünce; “Ey Allah’ın Rasûlü! İnsanlar bir bulut görse yağmur yağacak diye sevinir.

Sen niçin böyle hüzünlü görünüyorsun?” dedi. Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Yâ Âişe! O bulutlarda ilahi bir azâb olmadığını bana kim garanti edebilir? Geçmişte pekçok kavim rüzgar ve bulutla gelen ilahi azabla helâk edilmedi mi?” Kalbinde Allah sevgisi ve Allah korkusu olmayanların yüreğinde insan sevgisi, merhamet ve hoşgörü duygusu da olmaz.

Böyle insanlar Rablerine karşı saygısız ve hayâsız oldukları gibi insanlara ve diğer varlıklara karşı da saygısız ve merhametsiz olurlar. Bu nedenle ecdadımız; “Kork, Allah’tan korkmayandan.” demiştir. Bu konuda Milli şâirimiz M.Âkif Ersoy şöyle der: “Ne irfandır ahlâka veren yükseklik, ne vicdandır.-Fâzilet hissi insanda Allah korkusundandır.-

Yüreklerden çekilmiş farzedilsin Havfi Yezdân’ın- Ne irfanın kalır tesiri katiyen ne vicdanın.” Peygamberiimizin ifadesiyle; “Kalbinde Allah sevgisi ve Allah korkusu olan bir mü’minin sevgisi ve merhameti; arz ile sema arasını kuşatacak kadar geniş olur.” Çünkü, böyle insanların yüreğinde Allah’a karşı hesap verme korkusu ile Allah’ın sevgisini ve rızasını kazanma ümidi vardır.

Bırakın insanları incitmeyi ve üzmeyi Hz.Süleyman gibi bir karıncayı dahi incitmezler.

Çünkü Allah sevgisi ve Allah korkusu, insanı merhametli ve faziletli kılar.Yemeleri için Hz.Âişenin ikram ettiği üç hurmayı, kendisi de aç olduğu hald üçünü de aç olan iki çocuğuna bölüştürüp yediren ve kendisi yine aç olaarak yoluna devam eden annenin merhameti gibi. (Bu durumu gören Hz.Âişe onlara üç hurma daha vermiştir) Bir Şam yolculuğunda devesine kölesiyle sırayla binen Hz.Ömer’in bu davranışı da onun kalbindeki Allaha hesap verme korkusu ile Allah’ın sevgisini ve rızasını kazanma arzusu idi.

Yüreğinizde feyizli bir iman ile birlikte Allah sevginiz de her zaman dâim olsun inşaallah!

(muallimosman )

Zaferler Ayı Ağustos

Ağustos ayı, Anadolu’nun kapılarını barışa ve adalete açan şanlı milletimizin, hakkı hâkim kılma yolunda kazandığı nice zafere şahittir.

İmanımız ve istiklâlimiz, vatanımız ve istikbalimiz için nice zor zamanları göğüsledik. Sabrettik, canla başla mücadele ettik ama hiçbir zaman yılmadık, yıkılmadık, ümitsizliğe kapılmadık. Allah’a güvendik ve O’nun yardımıyla Malazgirt’ten Mohaç’a, Sakarya’dan Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ne kadar şan ve şerefle dolu nice sayfayı tarihimize ekledik.

    Vatan, Cenâb-ı Hakk’ın insana bahşettiği en değerli nimetlerden biridir. Çünkü vatan, güvendir, huzurdur, umuttur, namustur. Bu aziz vatan, Allah’a verdiği ahdi tutup canından vazgeçen şehitlerimizin, cepheden cepheye koşan gazilerimizin mukaddes emanetidir. İstiklal Marşımız, bu gerçeği şöyle anlatır: 

    Bastığın yerleri “Toprak!” diyerek geçme, tanı! Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı. Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı. Verme, dünyaları alsan da, bu cennet vatanı. 

    O halde, her akşam bağrında güvenle uyuduğumuz, her sabah seherinde özgürlüğe uyandığımız bu cennet vatanın kıymetini bilelim. Vatan sevgimizden aldığımız güçle, gece gündüz demeden milletimizin iyiliği, mutluluğu, refahı için çalışalım. Birliğimizi, dirliğimizi ve kardeşliğimizi her türlü menfaatin üstünde tutarak koruyalım.

Vatanımızın her karış toprağını ve milletimizin her bir ferdini korumanın boynumuzun borcu olduğunu unutmayalım.

AYNI ENKAZIN TOZUNU YUTTUK... 

Hatay ve çevresinde unutulmayacak büyük bir yıkım oldu. 

Ev yoktu, yurt yoktu, düzen yoktu. Zengin de fakir de aynı çadıra girdi. Aynı yağmurda ıslandı. Aynı soğukta titredi. O gün kimse kimin neyi var diye sormadı. Çünkü kiracı da ev sahibi de aynı enkazın tozunu yuttu.

Sonra devlet el uzattı. Önce çadır, sonra konteyner. Konteynerde elektrik de vardı, su da vardı. Gıdalar geldi, kapılar çalındı. "Yalnız değilsiniz" dendi. Sonra TOKİ’nin ihtişamlı 3+1’leri yükseldi. Tuğla tuğla umut örüldü. Evi olan evine çıktı. Köyde evi yıkılan köyde yaptı. Konteynerde bekleyen de bekledi.

Ve geldik bugüne. 

Konteyner kapıları kapanıyor. "Süre bitti" dendi. İnsanlar anahtarını aldığı TOKİ evine geçmek zorunda. Ama evin kirası bir ayda 7-8 binden 15-20 bine kadar çıktı.

Bir de bunun üstüne ne var? 

Aidatı var. Elektrik faturası var. Su faturası var. Doğalgaz faturası var. İnternet, çöp vergisi... Liste uzayıp gidiyor. 

Peki bu vatandaş ne yapsın? 

Asgari ücret belli. Emeklinin maaşı belli. Maaş eline geçer geçmez bu faturalarla bu kirayla eriyip gidiyor. Konteynerden çıkan bir aile 15-20 bin kira + faturaları nasıl ödesin? Nereye gitsin? Kime dert yansın? 

Bu evler afetin yarasından çıktı. Bu duvarlar dayanışmayla örüldü. Şimdi aynı dayanışmayı sürdürme zamanı.

Fırsat bu değil. 

Deprem bizi eşitledi. Kiracıyı da ev sahibini de aynı hizaya getirdi. Şimdi sıra bizde. Yine aynı safta durmaya.

Ev sahibi kardeşim, kiracı kardeşim... 

Hepimiz aynı memleketin insanıyız. Aynı acıdan geçtik. Herkesin kendince derdi, kendince hesabı var. Kimseyi suçlamadan, sadece hatırlatmak için söylüyorum.

Bir ev sahibi kiracısına kapısını çaldığında bir kahve ikram edecek kadar hatır bilsin. 

Bir kiracı da ev sahibinin mülküne gözü gibi bakacak kadar vefalı olsun. 

7-8 binden 15-20 bine çıkarmak kolay. Ama o arada sıkışan bir annenin duası var. Bir babanın "yetişemiyorum" feryadı var. Elini uzatacak kimsesi olmayan bir ailenin çaresizliği var. 

Bugün gösterilen bir kolaylık, yarın bir ömürlük gönül borcu olur. 

Çünkü dünya dönüyor. Bugün veren, yarın alan olur.

Unutmayalım. Kiracı ve ev sahibi olarak aynı enkazın tozunu yuttuk. Aynı çadırda dua ettik. 

Şimdi aynı memlekette omuz omuza durmayı da sürdürelim. 

Zor günler dayanışmayla aşılır. Gelin bu zor günü de birlikte atlatalım.

Yarım Kalan Stratejik Hayallerden Küresel Savunma Gücüne: Türk Savunma Sanayiinin Tarihsel Yolculuğu

İsmail Cingöz

Giriş

Bir devletin askerî gücü yalnızca sahip olduğu silahların sayısıyla değil, ihtiyaç duyduğu silah ve sistemleri ne ölçüde kendi imkânlarıyla tasarlayabildiği, geliştirebildiği, üretebildiği ve sürdürülebilir biçimde kullanabildiğiyle ölçülmektedir; çünkü başka ülkelerden satın alınan askerî kapasite, tedarikçi devletin siyasi iradesinden bütünüyle bağımsız değildir. Buna karşılık millî savunma sanayii; caydırıcılığın yanı sıra dış politika hareket serbestisi, teknolojik gelişmişlik, ekonomik katma değer ve stratejik özerklik üretmektedir. Dolayısıyla savunma sanayii, bir ülkenin jeopolitik gücünün temel unsurlarından biridir.

Türkiye’nin bu alandaki serüveni yeni değildir. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Mustafa Kemal Atatürk’ün tam bağımsızlık anlayışı ekonomik ve teknolojik bağımsızlığı da kapsarken, havacılık ve savunma sanayii bu düşüncenin stratejik alanlarından biri olarak görülmüştür.[1] 1925 yılında Türk Tayyare Cemiyeti kurulmuş; aynı dönemde askerî fabrikalar, mühimmat tesisleri ve havacılık yatırımları geliştirilmiştir.[2] Devlet yatırımlarının yanı sıra Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ, Şakir Zümre ve Nuri Killigil gibi girişimciler de Türkiye’nin kendi uçak, silah ve mühimmatını üretebilmesi için önemli teşebbüslerde bulunmuşlardır.

Cumhuriyet’in ilk döneminde başlayan yerli savunma girişimleri, sonraki yıllarda değişen güvenlik anlayışı ve tedarik politikaları nedeniyle sürdürülebilir bir yapıya dönüşememiştir. Özellikle II. Dünya Savaşı sonrasındaki güvenlik ortamı, Türkiye’nin Batı ittifak sistemine yönelmesi, 1947’den itibaren başlayan Amerikan askerî yardımları ve 1952’de NATO üyeliğiyle birlikte değişen tedarik modeli, savunma ihtiyaçlarının karşılanmasında dış kaynakların ağırlığını artırmıştır.[3]

Burada üzerinde durulması gereken mesele, yalnızca bazı fabrikaların kapanması veya bazı girişimcilerin desteklenmemesinden ibaret değildir. Asıl mesele; yetişmiş insan gücü, mühendislik tecrübesi, üretim kültürü, yan sanayi ve teknolojik bilgi birikiminin nesilden nesile aktarılmasını sağlayacak savunma sanayii sürekliliğinin yeterince kurumsallaştırılamamış olmasıdır.

Vecihi Hürkuş: Uçmak Yetmedi, Uçağı da Yapmak Gerekiyordu

Türk havacılık tarihinin sembol isimlerinden Vecihi Hürkuş, yalnızca savaş pilotu değil, aynı zamanda uçak tasarımcısı ve girişimciydi. Osmanlı Ordusu’nda askerî kariyerine astsubay olarak başlamış, daha sonra tayyareci olarak görev yapmış; Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele’de görev alan Hürkuş, savaş sonrasında Türkiye’nin kendi uçağını üretmesi gerektiği düşüncesine yönelmiş ve 1924 yılında Vecihi K-VI’yı tasarlayıp üretmiştir.[4]

Ancak Türkiye’de henüz üretilen bir uçağın uçuşa elverişliliğini değerlendirecek yeterli teknik ve hukuki altyapının bulunmaması önemli bir sorun oluşturmuştur. Vecihi K-VI için uçuş izni talep edildiğinde, uçağı değerlendirebilecek teknik personelin bulunmadığı gerekçesiyle süreç uzamış; Hürkuş 28 Ocak 1925’te uçağıyla izinsiz uçmuş ve bunun sonucunda cezalandırılmıştır.[5]

Bu hadise Türk savunma ve havacılık tarihindeki temel sorunlardan birini göstermesi açısından önemlidir: Hiçbir teknolojik girişim, onu destekleyen hukuk sistemi, devlet politikaları ve kurumsal yapının sağladığı imkânların ötesinde gelişemez.

Vecihi Hürkuş daha sonraki yıllarda da çalışmalarından vazgeçmemiş, yeni uçaklar tasarlamış, havacılık okulu kurmuş ve Türkiye’de sivil havacılığın gelişmesi için çaba göstermiştir. Fakat şahsi gayret ve girişimcilikle başlayan bu tecrübe, sürdürülebilir büyük ölçekli bir uçak üretim sanayiine dönüşememiştir.

Sonuç olarak Vecihi Hürkuş örneğinde mesele yalnızca bir öncünün karşılaştığı bürokratik güçlükler değildir. Daha geniş açıdan bakıldığında sorun; yenilikçi girişimci, devlet, üniversite, finansman, kullanıcı makam ve sanayi arasında uzun vadeli bir teknoloji ekosisteminin henüz oluşmamış olmasıdır.

Nuri Demirağ: Uçak Fabrikasından Gök Okulu’na

Nuri Demirağ’ın girişimi ise Türk havacılık tarihinde çok daha geniş kapsamlı bir sanayileşme modeli ortaya koymuştur. Demiryolu yatırımları nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine “Demirağ” soyadı verilen Nuri Bey, Türkiye’nin havacılık ihtiyacının bağışlarla yabancı uçak satın alınarak karşılanmasını yeterli görmemiş; uçakların Türkiye’de üretilmesi gerektiğini savunmuştur.

Bu düşünce doğrultusunda 1936’da İstanbul Beşiktaş’ta uçak üretim tesisini kurmuş, Yeşilköy’de ise uçuş sahası ve Gök Okulu oluşturmuştur. Türk Hava Kurumu (THK) tarafından 65 planör ve 10 uçak sipariş edilmiş; planörler teslim edilmiş ancak uçak siparişleri konusunda yaşanan anlaşmazlık Demirağ’ın havacılık girişiminin geleceğini önemli ölçüde etkilemiştir.[6]

Demirağ’ın tesislerinde geliştirilen Nu.D.36 eğitim uçağının yanı sıra Nu.D.38 çift motorlu yolcu uçağı, dönemin Türkiye’si açısından ileri bir teknolojik girişimdi. Fakat THK ile yaşanan sipariş anlaşmazlığı, test ve kabul süreçlerindeki problemler, Nu.D.36 uçağının kabul test uçuşunun ardından iniş yaparken pilot ve mühendis Selahattin Alan’ın yaşadığı ölümcül kaza ve kamu kurumlarından beklenen yeni siparişlerin gelmemesi girişimin ekonomik sürdürülebilirliğini zayıflatmıştır.[7]

Nuri Demirağ örneği savunma sanayii açısından son derece öğreticidir; çünkü savunma ve havacılık sektöründe yalnızca fabrika kurmak yeterli değildir. Üretilen platformun yaşaması için devletin uzun vadeli sipariş politikası, Ar-Ge finansmanı, test ve sertifikasyon sistemi, yetişmiş mühendis kadrosu ve ihracat kanallarının birlikte çalışması gerekir.

Böylece Demirağ’ın yaşadığı tecrübe, Türkiye’nin uçak yapamadığını değil; uçak üretme kabiliyetini sürekli bir sanayi politikasına dönüştüremediğini göstermektedir.

Şakir Zümre ve Yerli Mühimmat Sanayiinin Kaderi

Cumhuriyet’in ilk dönem savunma sanayii öncülerinden Şakir Zümre de özel sektör eliyle silah ve mühimmat üretiminin önemli temsilcilerindendir. 1925 yılında faaliyete başlayan fabrikasında çeşitli mühimmat, bomba ve patlayıcıların üretilmesi, henüz sanayileşme sürecinin başındaki Türkiye açısından önemli bir gelişmeydi.[8]

Erken Cumhuriyet döneminde devlet eliyle Ankara, Kırıkkale ve diğer merkezlerde savunma sanayii tesisleri kurulurken, Şakir Zümre gibi özel girişimcilerin faaliyet göstermesi, savunma sanayiinin yalnızca kamu fabrikalarına dayalı olmayan daha geniş bir üretim modeline dönüşme ihtimalini ortaya çıkarmıştı.

Ancak II. Dünya Savaşı sonrasında uluslararası sistem değişmiş, Türkiye’nin güvenlik politikası giderek Amerika Birleşik Devletleri (ABD) merkezli Batı güvenlik mimarisiyle bütünleşmiştir. Özellikle 1947’den itibaren Amerikan askerî yardımlarının başlaması, Türk ordusunun kısa sürede modernizasyonuna katkı sağlarken, uzun vadede yerli üretim açısından farklı sonuçlar ortaya çıkarmıştır.[9]

Müttefik ülkelerden yardım veya uygun koşullarla sağlanan silah ve mühimmat karşısında henüz ölçek ekonomisine ulaşamamış yerli özel üreticilerin rekabet edebilmesi oldukça güçtü. Şakir Zümre’nin fabrikasının zaman içerisinde savunma üretiminden uzaklaşarak farklı sivil ürünlere yönelmesi, dönemin savunma sanayii politikasındaki dönüşümün sembolik örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Burada Amerikan yardımını tek başına “yerli savunma sanayiini ortadan kaldırmak için hazırlanmış bir politika” şeklinde yorumlamak tarihsel süreci fazlasıyla basitleştirecektir. Zira Türkiye, II. Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği kaynaklı ciddi güvenlik kaygıları yaşamış ve ordusunu hızla modernize etme ihtiyacı duymuştur. Ancak kısa vadeli askerî gerekliliklerle uzun vadeli teknolojik bağımsızlık arasında kurulması gereken denge sağlanamadığında, dış tedarik yerli sanayinin gelişmesini sınırlandırabilmektedir.

Sorun tam da burada ortaya çıkmıştır.

Nuri Killigil: Silah Üreten Girişimci ve 1949 Faciası

Nuri Killigil, askerî kimliğinin yanı sıra Türkiye’nin ilk özel savunma sanayii girişimcilerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Kütahya, Karaburun, Pendik, Zeytinburnu ve Sütlüce’de farklı sanayi faaliyetlerinde bulunan Killigil, özellikle 1938’de kurduğu Sütlüce Silah Fabrikası ile silah ve mühimmat üretimine yönelmiştir.[10]

Kendi tasarımı olan 9 mm Nuri Killigil tabancası[11] başta olmak üzere çeşitli silah ve mühimmatların üretildiği tesis, özel sektör eliyle savunma sanayii geliştirilmesi açısından önemli bir örnektir.

Ancak 2 Mart 1949 tarihinde Sütlüce’deki fabrikada meydana gelen büyük patlama, Nuri Killigil’in hayatını kaybetmesine ve tesisin yok olmasına yol açmıştır. Dönemin TBMM tutanaklarında olayın ardından fabrikanın kuruluş yeri, çalışma şartları, güvenlik tedbirleri ve patlamanın sebepleri hakkında adli ve idari soruşturma yürütüldüğü görülmektedir.[12]

Nuri Killigil’in özellikle Orta Doğu ülkelerine yönelik silah ve mühimmat faaliyetleri nedeniyle fabrikanın sabotaj sonucu ortadan kaldırıldığına ilişkin çeşitli iddialar yıllardır gündeme getirilmektedir. Ancak mevcut tarihsel veriler, bu iddiaları kesin bir hükme dönüştürmeye yeterli değildir. Bu nedenle akademik açıdan doğru yaklaşım, sabotaj ihtimalini tarih yazımındaki tartışmalardan biri olarak kaydetmek; kanıtlanmış bir gerçek şeklinde sunmamaktır.

Buna karşılık tartışmasız olan husus şudur: Nuri Killigil’in ölümü ve fabrikanın ortadan kalkması, Türkiye’nin özel savunma sanayii tecrübesinin önemli bir üretim merkezini kaybetmesine yol açmıştır.

Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılında gelişmeye başlayan yerli havacılık ve savunma sanayii girişimlerinin süreklilik kazanamaması, Türk savunma sanayii tarihindeki ilk büyük süreklilik kırılmasını oluşturmuştur. Dış askerî yardımlar ve değişen tedarik politikalarıyla derinleşen bu süreçten sonra, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ardından uygulanan silah ambargosu ise dışa bağımlılığın sakıncalarını ortaya çıkaran ikinci büyük tarihsel dönüm noktası olmuştur.

1947 Sonrası Dönüşüm: Dış Yardımdan Dışa Bağımlılığa

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye çok farklı bir jeopolitik ortamla karşı karşıya kalmıştır. Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerindeki baskıları, Boğazlar meselesi ve güvenlik kaygıları Ankara’yı hızla Batı ittifakına yaklaştırmıştır. 1947 Truman Doktrini kapsamında başlayan Amerikan askerî yardımı, Türk ordusunun modernizasyonunda önemli rol oynamış; 1952’de NATO üyeliğiyle Türkiye’nin güvenlik mimarisi Batı sistemi içerisinde kurumsallaşmıştır.[13]

Bu tercih dönemin şartları içerisinde stratejik gerekçelere sahipti. Ancak askerî yardım mekanizmasının yapısal sonuçlarından biri, Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaçlarının önemli bölümünün dış tedarikle karşılanabilir hâle gelmesiydi.

Hazır sistemlerin düşük maliyetle veya yardım kapsamında temin edilmesi, yeni gelişmekte olan yerli sanayinin ekonomik rekabet gücünü azaltmıştır. Daha da önemlisi, savunma ihtiyacının “üretilecek bir teknoloji” yerine “tedarik edilecek bir ürün” olarak görülmesi riski ortaya çıkmıştır.

Nitekim 1920’lerden 1940’lara uzanan dönemde gelişen bazı özel girişimler uzun ömürlü sanayi kuruluşlarına dönüşemezken, savunma teknolojilerinde dışa bağımlılık giderek yapısal bir sorun hâline gelmiştir.

Türkiye bu durumun stratejik maliyetini en açık biçimde yaklaşık çeyrek yüzyıl sonra görecektir.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Bağımlılığın Bedeli

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve sonrasında Türkiye’ye uygulanan ABD silah ambargosu, savunma sanayii tarihinde ikinci büyük kırılmayı oluşturmuştur. Türkiye, müttefiklerinden aldığı silah ve sistemleri kendi ulusal güvenlik çıkarları doğrultusunda kullanmasının siyasi kısıtlamalara tabi olabileceğini tecrübe etmiştir.

Savunma Sanayii Başkanlığının “Biz Kimiz” başlıklı kurumsal tarihçe bölümünde de 1974 Kıbrıs bunalımı sırasında müttefik ülkelerden alınan savunma teçhizatının kullanılmasında karşılaşılan engellerin, diğer ülkelere mutlak bağımlılığın sakıncalarını açık biçimde ortaya koyduğu ifade edilmektedir.[14]

Ambargo sonrasında Kara, Deniz ve Hava Kuvvetlerini Güçlendirme Vakıflarının faaliyetleri hız kazanmış; ASELSAN, HAVELSAN ve ASPİLSAN gibi kuruluşların ortaya çıkmasıyla yeni bir savunma sanayii yapılanması başlamıştır. 1985 yılında çıkarılan 3238 sayılı Kanun ise savunma sanayiinin geliştirilmesini daha sistematik bir kurumsal yapıya kavuşturmuştur.[15]

Bu açıdan bakıldığında 1974 ambargosu yalnızca Türkiye’ye uygulanan bir yaptırım değildir. Aynı zamanda Ankara’nın savunma sanayii politikasında stratejik bağımsızlık düşüncesinin yeniden keşfedildiği tarihsel bir dönüm noktasıdır.

Vecihi K-VI’dan KAAN’a: Kaybedilen Sürekliliğin Yeniden Kurulması

Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayiinde ulaştığı kapasite, tarihsel perspektifle değerlendirildiğinde çok daha anlamlı hâle gelmektedir. İnsansız hava araçları, füze sistemleri, elektronik harp teknolojileri, radarlar, savaş gemileri, zırhlı araçlar, mühimmatlar ve hava savunma sistemleriyle Türkiye artık yalnızca kendi ihtiyaçlarını karşılamaya çalışan bir ülke değil, uluslararası savunma pazarında önemli bir tedarikçi hâline gelmiştir. Nitekim 2025 yılında İstanbul’da düzenlenen 17. Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı (IDEF 2025) kapsamında gerçekleştirilen 270 imza töreninin yaklaşık %65’i ihracat odaklı olmuş; fuarda imzalanan ihracat anlaşmalarının toplam değeri 5,85 milyar ABD dolarını aşmıştır. Ayrıca Türk savunma sanayii ürünlerinin ihraç edildiği ülke sayısı 185’e ulaşmıştır.[16][17]

Bu dönüşümün en sembolik örneklerinden biri KAAN Millî Muharip Uçak projesidir. Türkiye’nin millî savaş uçağı KAAN, 21 Şubat 2024 tarihinde ilk uçuşunu gerçekleştirerek Türk havacılık tarihinde yeni bir döneme işaret etmiştir.[18]

Daha da dikkat çekici olan gelişme, Türkiye’nin yalnızca kendi ihtiyaçları için üretim yapmaktan çıkıp yüksek teknoloji içeren havacılık platformlarını NATO ülkelerine ihraç edebilecek seviyeye ilerlemesidir. Nitekim HÜRJET’in İspanya’ya ihracatına yönelik 2025 sonunda açıklanan yaklaşık 2,6 milyar avroluk program, bu dönüşümün önemli göstergelerinden biri olmuştur.[19]

2026 itibarıyla savunma sanayii ekosisteminde 4.000’i aşkın şirket ile yaklaşık 100 bin mühendis ve teknisyenin bulunduğunun açıklanması, meselenin artık birkaç büyük şirketten ibaret olmadığını; genişleyen bir teknoloji ve üretim ekosisteminin oluştuğunu göstermektedir.[20]

Tam da bu noktada Vecihi Hürkuş, Nuri Demirağ, Şakir Zümre ve Nuri Killigil’in hikâyeleri günümüz açısından yeniden anlam kazanmaktadır; çünkü onların hedeflediği şey esasen bugünkü savunma sanayii vizyonundan çok farklı değildi: Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu stratejik sistemleri kendi insanı, kendi mühendisliği ve kendi sanayi altyapısıyla üretebilmesi.

Savunma Sanayii Jeopolitik Gücü Nasıl Üretir?

Savunma sanayiinin jeopolitik güce dönüşmesi birkaç farklı mekanizma üzerinden gerçekleşmektedir.

İlk olarak yerli üretim, devletin dış politika hareket serbestisini artırmaktadır. Bir askerî operasyonun gerçekleştirilmesi için başka bir ülkenin mühimmat, yedek parça, bakım veya siyasi onayına bağımlı olmak, teorik olarak güçlü görünen askerî kapasitenin gerçek kullanım değerini sınırlayabilir.

Bunun yanında savunma ihracatı diplomatik ilişki üretmektedir. Bir ülkeye satılan savaş uçağı, gemi, insansız hava aracı veya hava savunma sistemi tek seferlik ticari mal değildir. Eğitim, mühimmat, modernizasyon, bakım, yazılım ve lojistik destek nedeniyle onlarca yıl sürebilecek stratejik ilişki yaratır.

Daha da önemlisi savunma sanayii teknolojik çarpan etkisine sahiptir. Havacılık, uzay, elektronik, yapay zekâ, malzeme bilimi, motor teknolojileri, haberleşme ve yazılım gibi alanlarda savunma projeleri için geliştirilen kabiliyetler zamanla sivil sektörlere aktarılabilmektedir.

Son olarak kendi silahını üreten devlet, yalnızca askerî güç sahibi değil, güç üreten devlet hâline gelmektedir.

Bu nedenle savunma sanayii yatırımları salt ekonomik veya askerî faaliyetler olarak değerlendirilmemelidir. Bunlar aynı zamanda dış politikanın ve jeopolitiğin teknolojik altyapısını oluşturmaktadır.

Peki Engellenmeselerdi Türkiye Bugün Nerede Olurdu?

Vecihi Hürkuş’un, Nuri Demirağ’ın, Şakir Zümre’nin veya Nuri Killigil’in girişimleri kesintisiz devam etmiş olsaydı Türkiye’nin bugün hangi teknolojik seviyede bulunacağını kesin biçimde söylemek mümkün değildir. Tarih, gerçekleşmeyen ihtimaller üzerinden bilimsel kesinlikle yeniden kurulamaz.

Ancak başka bir değerlendirme yapılabilir.

Savunma ve havacılık sanayiinde teknolojik bilgi kümülatiftir. Bir uçak üreten nesil, ikinci uçağı sıfırdan üretmez; önceki tecrübenin üzerine yenisini koyar. Fabrikalar kadar tasarım kültürü, mühendislik okulları, tedarikçiler, test altyapısı ve üretim tecrübesi de kuşaktan kuşağa aktarılır.

Bu bakımdan, 1930’larda oluşmaya başlayan özel havacılık ve savunma girişimleri kesintisiz biçimde desteklenmiş ve kurumsallaştırılmış olsaydı, Türkiye’nin 1950’lerden itibaren daha güçlü bir yerli teknoloji altyapısıyla yoluna devam etmesi ihtimal dâhilindeydi.

Belki de asıl kayıp birkaç uçak fabrikası veya mühimmat tesisinin kapanması değildi.

Asıl kayıp zamandı.

Bir ülkenin sanayileşme tarihinde kaybedilen birkaç on yıl, yalnızca üretim miktarı kaybı değildir; mühendislik nesillerinin, tasarım kültürünün, teknoloji birikiminin ve küresel pazar tecrübesinin kaybıdır.

Bugün Türkiye’nin savunma sanayiinde gerçekleştirdiği atılım bu nedenle yalnızca yeni bir başarı hikâyesi olarak değil, aynı zamanda yaklaşık bir asır önce başlayan fakat çeşitli sebeplerle sürekliliği sağlanamayan bir stratejik arayışın yeniden güç kazanması şeklinde okunmalıdır.

Sonuç

Cumhuriyet’in ilk yıllarında Vecihi Hürkuş’un uçakları, Nuri Demirağ’ın fabrikası ve Gök Okulu, Şakir Zümre’nin mühimmat üretimi ve Nuri Killigil’in silah fabrikası birbirinden bağımsız şahsi girişimler gibi görünse de ortak bir stratejik düşüncenin parçalarıdır:

Türkiye’nin güvenliği başka ülkelerin üretim kapasitesine bütünüyle bağımlı olmamalıdır.

Bu girişimlerin tamamının bilinçli ve tek merkezden yürütülen bir politika ile “engellendiğini” ileri sürmek, mevcut tarihsel verilerin sınırlarını aşacaktır. Ancak özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında değişen güvenlik politikaları, dış askerî yardımlar, kamu tedarik tercihleri, yetersiz kurumsal ve finansal destek ile teknoloji ekosisteminin henüz olgunlaşmamış olması, erken dönem özel savunma girişimlerinin süreklilik kazanmasını zorlaştırmıştır.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında yaşanan silah ambargosu ise dışa bağımlılığın yalnızca ekonomik değil, doğrudan jeopolitik bir kırılganlık olduğunu göstermiştir.

Türkiye’nin bugün KAAN’dan HÜRJET’e, İHA ve SİHA’lardan millî gemilere, füze ve hava savunma sistemlerinden elektronik harp teknolojilerine kadar genişleyen savunma sanayii kapasitesi, bu tarihsel tecrübenin stratejik önemini yeniden ortaya koymaktadır.

Vecihi Hürkuş’un K-VI’sı ile KAAN arasında yaklaşık bir asır vardır. Ancak bu iki uçağı birbirine bağlayan düşünce aynıdır:

Göklerini korumak isteyen bir millet, yalnızca uçmayı değil, kendi uçağını yapmayı da bilmek zorundadır.

Savunma sanayiinde bağımsızlık mutlak bir dışa kapalılık anlamına gelmez. Günümüzün karmaşık teknoloji dünyasında hiçbir devlet bütün sistemlerini tek başına üretmemektedir. Stratejik özerklik; kritik teknolojilerde karar verme, üretme, sürdürebilme ve gerektiğinde alternatif geliştirme kabiliyetine sahip olmaktır; çünkü savunma sanayii askerî güç üretir, askerî güç caydırıcılık sağlar, caydırıcılık dış politika hareket alanını genişletir ve genişleyen hareket alanı jeopolitik güce dönüşür.

Uluslararası ilişkiler açısından değerlendirildiğinde ise savunma sanayiindeki yerli üretim kapasitesi, devletlerin yalnızca güvenlik politikalarını değil, dış politika tercihlerini ve diplomatik hareket alanlarını da doğrudan etkilemektedir. Kendi kritik savunma sistemlerini geliştirebilen ülkeler, uluslararası krizlerde daha bağımsız karar alabilmekte; savunma ihracatı yoluyla kurdukları uzun vadeli iş birlikleri sayesinde bölgesel ve küresel ölçekte siyasi etkilerini artırabilmektedir. Bu nedenle savunma sanayiinde elde edilen teknolojik kazanımlar, yalnızca askerî değil, aynı zamanda jeopolitik ve diplomatik güç unsurları olarak da değerlendirilmelidir.

Vecihi Hürkuş’un K-VI’sından KAAN’a uzanan yaklaşık bir asırlık yolculuk, yalnızca Türk savunma sanayiinin gelişim hikâyesi değildir. Aynı zamanda bir milletin teknolojiyle bağımsızlık arayışının, zaman zaman kesintiye uğrasa da hiçbir zaman tamamen sona ermeyen stratejik yürüyüşünün tarihidir.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı, BULTÜRK Ankara Temsilcisi, TDPB Basın Kulübü Başkanı. E Posta: cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Tuğrul Oğuzhan Yılmaz, “Türk Savunma Sanayii ve Afrika”, Türk Dünyası Araştırmaları, C. 120, S. 237, Kasım-Aralık 2018, s. 41-66.

[2] Türk Hava Kurumu, “Türk Tayyare Cemiyeti (T.Ta.C.)”, Türk Hava Kurumu Resmî İnternet Sitesi, https://www.thk.org.tr/turk_tayyare_cemiyeti (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[3] Muhammet Faruk Çakır, “Amerika Birleşik Devletleri, Orta Doğu’nun Savunulması ve Türkiye: 1946-1952”, Liberal Düşünce Dergisi, S. 113, 2024.

[4] Türk Hava Kurumu, “Vecihi Hürkuş”, Türk Hava Kurumu Resmî İnternet Sitesi, https://www.thk.org.tr/vecihi_hurkus (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[5] Cumhurbaşkanlığı Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk Ansiklopedisi, “Vecihi Hürkuş”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/141/Vecihi-H%C3%BCrku%C5%9F-%281895--1969%29? (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[6] Osman Yalçın, “Mühürdarzade Nuri Bey’in (Demirağ) Hayatı ve Çalışmaları (1886-1957)”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 44, Güz 2009, s. 743-769.

[7] Osman Yalçın, a.g.m., s. 759 vd.

[8] Enes Kurt ve Yasin Şehitoğlu, “Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Savunma Sanayi Fabrikaları (1923-1950)”, Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 7, S. 1, Ağustos 2023, s. 39-48, DOI: 10.14744/ysbed.2023.00030, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ysbed/article/408707 (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[9] Muhammet Faruk Çakır, a.g.m.

[10] Nejdet Karaköse, Askerî, Siyasi ve Silah Sanayicisi Kişiliği ile Nuri Paşa (Killigil), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, İzmir, 2010, s. 145-152.

[11] T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türk Dünyası Ansiklopedisi, “Nuri Killigil”, 30 Aralık 2023, https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/819/Nuri-Killigil (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[12] TBMM, Tutanak Dergisi, Dönem VIII, C. 17, 1949, Sütlüce’deki Nuri Killigil Fabrikası patlamasına ilişkin görüşmeler. Dönemin Meclis görüşmelerinde patlamanın sebepleri hakkında adli ve idari tahkikat yürütüldüğü, tesisin kuruluş yeri ve güvenlik şartlarının da tartışıldığı görülmektedir.

[13] Muhammet Faruk Çakır, a.g.m.

[14] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Biz Kimiz”, Savunma Sanayii Başkanlığı Resmî İnternet Sitesi (Tarihçe Bölümü), https://www.ssb.gov.tr/biz-kimiz (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[15] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Mevzuat”, 3238 Sayılı Savunma Sanayii ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun, Kanun No: 3238, Kabul Tarihi: 07.11.1985, Resmî Gazete, 13.11.1985, Sayı: 18927, https://www.ssb.gov.tr/mevzuat (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[16] T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Savaş uçağı, SİHA ve gemilerle Türkiye, IDEF’te 5,85 milyar dolarlık savunma ihracat anlaşmaları imzaladı (ABD)”, 29.07.2025, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/savas-ucagi-siha-ve-gemilerle-turkiye-idefte-585-milyar-dolarlik-savunma-ihracat-anlasmalari-imzaladi-abd (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[17] IDEF 2025 Resmî İnternet Sitesi, “Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanı’nın IDEF 2025 Mesajı”, https://idef.com.tr/index.php/cumhurbaskanligi-savunma-sanayii-baskaninin-idef-2025-mesaji (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[18] Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TUSAŞ), “Millî Muharip Uçak KAAN İlk Uçuşunu Gerçekleştirdi”, 21 Şubat 2024, https://www.tusas.com/medya-merkezi/haberler/milli-muharip-ucak-kaan-ilk-ucusunu-gerceklestirdi (Erişim Tarihi: 01.08.2026). 

[19] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Türk Savunma Sanayiimizde Tarihi HÜRJET İhracat Başarısı”, 31 Aralık 2025, https://www.ssb.gov.tr/haber/turk-savunma-sanayiimizde-tarihi-hurjet-ihracat-basarisi (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

[20] T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı, “Türk Savunma Sanayiinde Bu Hafta Neler Oldu?”, 13.07.2026, https://www.ssb.gov.tr/haber/turk-savunma-sanayiinde-bu-hafta-neler-oldu-2026-07-13 (Erişim Tarihi: 01.08.2026).

Enerji Jeopolitiğinde Yeni Bir Dönem: Kerkük’ten Ceyhan’a Stratejik Birleşme

  ​Enerji, sadece bir meta değil; devletlerin bekasını, stratejik hamlelerini ve bölgesel nüfuzunu belirleyen en güçlü jeopolitik araçtır.

 Bugün Türkiye ve Irak arasında atılan adımlar, sadece ekonomik bir ticaret hacmi artışından ibaret değil; Ortadoğu’nun merkezinde, tarihsel kökleri derin bir iş birliğinin küresel dengeleri yeniden şekillendiren yeni bir mimari girişimidir. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO), İngiliz enerji devi BP’nin operatörlüğünü yaptığı Kerkük petrol sahalarına ortak olması ve gündeme gelen günlük 1 milyon varil kapasiteli iş birliği, bu yeni dönemin en somut ve iddialı nişanesidir.

 ​Üretim Eksenli Yeni Bir Vizyon

​Yıllardır süregelen klasik boru hattı işletmeciliği modelinin yerini, artık üretim ortaklığı alıyor. TPAO’nun %15’lik hisseyle konsorsiyuma dahil olması, Türkiye’nin enerji arz güvenliğinde alıcı konumundan üretici konumuna geçişini simgeliyor. Kerkük gibi zengin hidrokarbon havzalarında doğrudan söz sahibi olmak, Ankara’nın enerji oyununda elini güçlendirirken, Irak’ın da altyapısını modernize etmesine olanak tanıyor. 

 Bu anlaşma ile birlikte ​ Ortadoğu’da dengeler değişecek  ​Bu ortaklık, Ortadoğu’daki statükoyu sarsacak potansiyele sahip. Irak, Türkiye ile kurduğu bu güçlü enerji köprüsü sayesinde Batı pazarlarına daha güvenli ve doğrudan erişim sağlarken, bölgesel aktörler üzerindeki bağımlılığını optimize ediyor. Türkiye’nin bu sahada varlık göstermesi, bölgede istikrarı destekleyen bir gücün daha aktif rol alması demektir. Bu durum, Kerkük-Ceyhan hattını sadece bir petrol yolu değil, bölgenin enerji güvenlik koridoru haline getirerek, farklı bölgesel güç odaklarının rekabetini yeni bir zemine taşıyacaktır.

 Bu anlaşma  ​Avrupa için Türkiye-Irak hattı, Rusya ve diğer tedarikçilere olan bağımlılığın kırılabileceği hayati bir alternatif enerji kapısıdır. Enerji arz güvenliğini çeşitlendirmek isteyen Avrupa başkentleri için, Türkiye’nin garantörlüğünde gerçekleşen böyle bir akış, sürdürülebilir bir nefes borusu demektir.

​

 Küresel petrol piyasasında hatırı sayılır paya sahip olan Rusya, Irak’ın Türkiye üzerinden dünyaya açılan bu yeni kapasitesini yakından izleyecektir. Türkiye’nin kendi ihtiyacını karşılama ve bölgedeki üretimde aktif rol alma hedefi, Rusya’nın Türkiye pazarındaki ağırlığını dengeleyecek bir unsur olarak görülebilir. Ancak bu, bölgeyi bir çatışma alanına değil, daha rekabetçi bir enerji piyasasına dönüştürme potansiyeli taşıyor.

 ​Bu anlaşma Tarihi bir adımdır 

sadece petrol sevkiyatı değil; Türkiye’nin enerjide tam bağımsızlık vizyonunun en somut göstergesidir. Kerkük’ün petrolü, Türkiye’nin stratejik vizyonu ile birleştiğinde; oyunun kuralları yeniden yazılıyor. Ankara ve Bağdat bu denklemi kurarken, biz de bu değişimleri enerji editörü refleksiyle takip etmeye devam edeceğiz.

Yunan İşgalleri ve Lozan’ın 59. Maddesi

İsmail Cingöz

Giriş

Tarih, milletlerin yalnızca zaferlerini, kahramanlıklarını ve uğradıkları haksızlıkları kaydeden bir hafıza alanı değildir. Aynı zamanda devletlerin ve toplumların kendi geçmişleriyle ne ölçüde yüzleşebildiğini gösteren önemli bir zemindir. Ancak Türk-Yunan ilişkileri söz konusu olduğunda tarihî hadiselerin zaman zaman güncel siyasetin ihtiyaçları doğrultusunda seçici biçimde ele alındığı; bir tarafın yaşadığı acılar sürekli gündemde tutulurken diğer tarafın maruz kaldığı hadiselerin aynı ölçüde hatırlanmadığı görülmektedir.

Nitekim Yunanistan, Pontus ve Küçük Asya Rumlarına ilişkin “soykırım” iddialarını uzun yıllardır resmî hafıza politikasının bir parçası hâline getirirken, Balkan Savaşları sırasında Türk ve Müslümanların maruz kaldığı şiddet ile 1919-1922 yılları arasında Yunan ordusunun Anadolu’da gerçekleştirdiği savaş hukuku ihlalleri Yunan resmî söyleminde aynı yoğunlukta yer almamaktadır.[1]

Temmuz 2026’da bir Yunan akademisyenin kendi devlet televizyonundan yaptığı dikkat çekici çıkış ise bu tek taraflı tarih anlatısının Yunanistan içerisinde de sorgulanabileceğini göstermiştir.

Yunan Akademisyenden Tarihle Yüzleşme Çağrısı

Panteion Üniversitesi akademisyenlerinden siyaset bilimci Prof. Dr. Thanasis Diamantopoulos, Fransa’nın 14 Temmuz Millî Günü dolayısıyla gerçekleştirilen askerî geçit töreninin Yunan devlet televizyonu ERT’deki yayını sırasında toplumların kendi tarihlerindeki suçlarla yüzleşebilmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Fransa’nın Cezayir’deki uygulamaları ve Vichy yönetiminin Yahudilerin sürgünündeki rolüyle yüzleşmesini, Sovyetler Birliği’nin ise Gorbaçov döneminde Katyn suçunu kabul etmesini örnek gösteren Diamantopoulos, ardından şu soruyu yöneltmiştir:

“Yunan devleti, Yunan ordusunun Küçük Asya’da işlediği suçları ne zaman resmen tanıyacaktır?”

Diamantopoulos, Müslüman kadınlarına yönelik kitlesel tecavüzlerden, öldürmelerden ve askerlerin subayların hoşgörüsü altında gerçekleştirdiğini ileri sürdüğü ağır uygulamalardan söz etmiş; değerlendirmesini Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesine dayandırmıştır.[2]

Burada kavramsal bir ayrım yapmak gerekir. Diamantopoulos’un açıklamasını “Yunan akademisyen Anadolu’da soykırım yaptık dedi” şeklinde aktarmak akademik açıdan doğru değildir. Zira “soykırım” kelimesini kullanmamış; Yunan ordusunun Anadolu’da işlediği suçlardan ve bunlarla yüzleşilmesi gerektiğinden bahsetmiştir.

Açıklamayı dikkat çekici kılan temel husus da budur. Yunan resmî hafızasının ağırlıklı olarak kendi mağduriyetini merkeze aldığı bir ortamda, Yunan bir akademisyen kendi devlet televizyonunda Yunan ordusunun Anadolu’daki eylemlerini tartışmaya açmış ve kendi devletini yüzleşmeye davet etmiştir.

Peki yüzleşilmesi istenen tarihî arka plan nedir?

Balkan Savaşları: Anadolu’ya Taşınan Acı Hafıza

Türk-Yunan tarihindeki şiddet sarmalını yalnızca 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıkan Yunan askerleriyle başlatmak tarihsel arka planı eksik bırakacaktır.

1821 Yunan İsyanı sonrasında şekillenen ve zaman içerisinde “Megali İdea” olarak siyasi bir hedefe dönüşen Yunan yayılmacılığı, Osmanlı Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte Girit’ten Makedonya’ya, Mora’dan Epir’e, Ege adalarına ve nihayet Anadolu’ya uzanan bir çizgide etkili olmuştur.

1912-1913 Balkan Savaşları bu bakımdan önemli bir kırılma noktasıdır. Osmanlı Devleti’nin Balkan topraklarının büyük bölümünü kaybetmesi yalnızca siyasi sınırların değişmesi anlamına gelmemiş; Türk ve Müslüman nüfus açısından katliam, yağma, zorla yerinden edilme ve kitlesel göçlerle sonuçlanan büyük bir insani felaketi de beraberinde getirmiştir.

1914 yılında yayımlanan Carnegie Uluslararası Komisyonu Raporu, Balkan Savaşları sırasında Makedonya’daki Türk ve Müslüman nüfusun Yunan, Bulgar ve Sırp orduları ile yeni yönetimler altında maruz kaldığı şiddet ve kötü muamele vakalarını kayda geçirmiştir.[3]

Raporda farklı tarafların işlediği suçların yer alması önemlidir. Bu nedenle 1912’den 1922’ye uzanan dönemi değişmeyen tek bir politikanın kesintisiz uygulanması şeklinde değil; Megali İdea, toprak genişlemesi, milliyetçilik, demografik mücadele ve giderek sertleşen karşılıklı şiddetin tarihsel sürekliliği içerisinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.[4]

Birinci Dünya Savaşı sonrasında Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos’un Batı Anadolu talepleri Paris Barış Konferansı’nın gündemine taşınmış ve Balkanlarda genişleyen Megali İdea bu defa Anadolu’ya yönelmiştir.

15 Mayıs 1919: İzmir’de İşgal ve Şiddetin Başlangıcı

Yunan birlikleri, İtilaf Devletleri kararları doğrultusunda 15 Mayıs 1919 sabahı İzmir’e çıkmıştır.[5] İşgali inceleyen İngiliz, Fransız, İtalyan ve Amerikan temsilcilerden oluşan Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Aydın Vilayeti ve özellikle İzmir’deki iç güvenlik durumunun Yunan askerî çıkarmasını gerektirmediği sonucuna ulaşmış; çıkarmadan önce Hristiyanlara yönelik beklenen bir katliam tehdidinin doğrulanmadığını belirtmiştir.[6]

Türk millî hafızasında gazeteci Hasan Tahsin’in Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkarak öldürülmesi, işgale karşı silahlı direnişin sembolü hâline gelmiştir. Bununla birlikte 1919 Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Konak Meydanı civarında ilk ateşin kim tarafından açıldığını kesin biçimde belirleyememiştir.[7] Türk kaynakları da ilk kurşunu atan hakkında benzer ifadeler yer vermektedir.

Nitekim 15 Mayıs 1919 tarihinde gerçekleşen İzmir’in Yunan birliklerince işgali, Türk Ulusal Mücadelesi’nin simgesel eşiklerinden birini oluştursa da işgalin ilk anlarında atılan ve direnişin sembolü hâline gelen "ilk kurşun" eyleminin faili, biçimi ve mekânsal detayları hususunda tarihî literatürde tam bir mutabakat sağlandığını söylemek güçtür. Millî hafızada ve yaygın tarih anlatısında söz konusu eylemin faili olarak Hukuk-ı Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin (Gerçek ismi Osman Nevres) ismi öne çıksa da döneme ait belge, tanıklık ve raporlar farklı olasılıklara işaret etmektedir. Nitekim dönemin resmî kayıtlarında ve tanık beyanlarında ilk ateşin Saatçi Aziz Efendi, Germencikli İbrahim, Arap Rasim, Türk subayları, hatta provokasyon amaçlı bir Rum kışkırtıcı ya da Vali İzzet Bey'in raporunda belirtildiği üzere doğrudan bir Yunan askeri tarafından açılmış olabileceği iddia edilmektedir. Mıntıka Müfettişi Yüzbaşı Ziya Bey’in raporunda Hasan Tahsin’in Kordon’da şehit edildiği doğrulanmakla birlikte, ilk kurşunu onun sıktığına dair kesin bir veri sunulmamaktadır. İşgal öncesinde halkın bir kısmının askerî mühimmat depolarını basarak silahlanması şehirde kontrolsüz direniş odakları oluşturmuş, Pasaport Mevkiinden başlatılan işgal yürüyüşü sırasında yaşanan kaos ortamı da olayın kesin tespitini zorlaştırmıştır. Öte yandan, literatürde yer alan ve ilk kurşunun Kemeraltı girişindeki Askerî Otel’den atıldığını veya eylemcilerin yere çökerek nişan aldığını öne süren anlatılar, olayın cereyan ettiği Konak bölgesinin coğrafi gerçekliği ve yaşanan anlık panik ortamı göz önüne alındığında tarihsel açıdan temelsiz kalmaktadır. Sonuç olarak, İzmir’in işgali esnasında atılan ilk kurşun simgesel olarak Hasan Tahsin ismiyle özdeşleşmiş olsa da tarihsel belgeler, olayın faili ve mekânsal detayları hususunda kesinleşmemiş noktaların varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.[8][9][10]

Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu’nun, ilk ateşin ardından yaşananlara ilişkin tespitleri ise oldukça açıktır. Rapora göre Yunan askerleri Konak Meydanı çevresinden kışla ve hükûmet konağına yoğun ateş açmış; esir alınan Osmanlı subayları, askerleri ve devlet görevlileri Patris adlı gemiye götürülürken kötü muameleye uğramış, soyulmuş ve bazıları katledilmiştir.[11]

Komisyon, 15 Mayıs ve takip eden günlerde yaklaşık 2.500 kişinin keyfî şekilde tutuklandığını, bunların arasında 14 yaşından küçük çocukların da bulunduğunu; çok sayıda tutuklunun kötü muamele gördüğünü ve soyulduğunu tespit etmiştir.[12]

Raporda ayrıca Türk halkına ve evlerine yönelik yaygın şiddet ve yağma olayları, kadınlara yönelik cinsel saldırılar ve cinayetler kayda geçirilmiş; Yunan askerlerinin de eylemlere katıldığı ve askerî makamların müdahalede geciktiği belirtilmiştir.[13] Aynı raporda 15 Mayıs günü Türkler arasında ölü ve yaralı toplamının yaklaşık 300-400 kişi olduğu tahmin edilmiştir.[14]

Bunlar yalnızca Türk tarih yazımında ve millî hafızasında yer alan anlatılar değildir; ABD, İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcilerinin katıldığı uluslararası bir soruşturmanın da tespitleridir.

İşgal Anadolu’ya Yayılıyor

İzmir’in işgalinden sonra Yunan kuvvetleri Batı Anadolu’nun iç kesimlerine doğru ilerlemiştir. Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu, Yunan Yüksek Komiserliği’nin kendisine tanınan sınırların dışına çıkarak Aydın’ın işgaline ve Manisa-Turgutlu istikametindeki askerî müdahalelere izin verdiğini kaydetmiştir.[15]

Komisyon ayrıca silahlı Rum sivillerin Yunan birliklerine yardım bahanesiyle yağma ve çeşitli aşırılıklara girişmelerine Yunan komutanlığının müsamaha göstermesini hata olarak değerlendirmiştir.[16] Böylece mesele yalnızca İzmir’in işgali olmaktan çıkmış, Anadolu’nun iç kesimlerine doğru genişleyen askerî harekâtın sivil nüfus üzerindeki sonuçları hâline gelmiştir.

Yalova-Gemlik: Uluslararası Komisyonun “Sistematik Plan” Tespiti

Yunan işgal döneminin en önemli belgelerinden biri, 1921 yılında Yalova ve Gemlik bölgesinde incelemeler yapan Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu’nun raporudur.

İngiliz Parlamentosuna sunulan Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula başlıklı belge, hadiseleri yerinde inceleyen uluslararası bir heyetin tespitlerini içermektedir.[17]

Raporda ziyaret edilen Türk köylerinin büyük bölümünün terk edilmiş olduğu; çoğunun yağmalanıp yakıldığı ve halkın dağlara veya başka bölgelere dağıldığı belirtilmiştir. Kapaklı ve Karacaali gibi köylerde savunmasız yaşlıların ve kadınların öldürüldüğü doğrudan tespit edilmiştir.[18]

Komisyon, Türk makamlarınca bildirilen bazı aşırı vahşet iddialarının tamamını doğrulayamadığını da açıkça kaydetmiştir.[19] Buna karşılık Türk köylerinin yakılması ve yağmalanmasının sistematik bir nitelik gösterdiği, Yunan ve Ermeni silahlı grupların eylemlerine Yunan düzenli birliklerinin de katıldığı belirtilmiştir.[20]

Daha önemlisi, Komisyon Yunan ordusunun işgalindeki Yalova-Gemlik bölgesinde Türk köylerinin yok edilmesine ve Türk nüfusunun ortadan kaldırılmasına yönelik sistematik bir plan bulunduğu kanaatine varmıştır.[21]

Aynı rapor Kemalist kuvvetler ve grupların bazı Hristiyan yerleşimlerine yönelik ağır suç ithamlarını da kaydetmiştir.[22] Bu ayrıntı, raporun yalnızca tek bir tarafın suçlarını kayda geçiren siyasi bir metin değil, karşılaştığı farklı ihlalleri belgeleyen bir inceleme olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

1922: Askerî Yenilgi ve Geri Çekilirken Bırakılan Anadolu

26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yunan Anadolu harekâtının askerî sonunu hazırlamıştır. Yunan ordusunun İzmir istikametindeki geri çekilişi sırasında Batı Anadolu’da çok sayıda yerleşim yeri ağır tahribata uğramıştır.

Bu konuda dikkat çekici belgelerden biri ABD Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın raporudur. Park, Yunan ordusunun çekilmesinden sonra Menemen, Manisa, Turgutlu, Salihli ve Alaşehir hattında incelemeler yapmış; gözlemlerini 11 Nisan 1923 tarihinde ABD Dışişleri Bakanlığına göndermiştir.[23]

Park’ın raporu üzerinde yapılan akademik inceleme, söz konusu bölgelerdeki yıkımı Türk makamlarının verdiği bilgiler ve yerel tanıklıklarla karşılaştırarak kayda geçirmektedir.[24] Manisa, Turgutlu, Salihli ve Alaşehir’deki tahribat, askerî yenilginin yalnızca cephede kalmadığını; geri çekilme güzergâhındaki sivil yerleşimlerin de ağır bedel ödediğini göstermektedir.

İzmir yangını gibi faili ve gelişimi tarih yazımında tartışmalı olan hadiseleri, Batı Anadolu’nun iç kesimlerindeki belgelenmiş tahribatla birbirine karıştırmamak gerekir. Tarihî tezlerin gücü, tartışmalı hadiseleri kesin hüküm hâline getirmekten değil, doğrulanabilir belgeleri öne çıkarmaktan gelmektedir.

Lozan’ın 59. Maddesi: Hukuki Bir Kayıt

24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesi, tartışmanın en önemli hukuki dayanaklarından biridir.

59. maddede Yunanistan, Yunan ordusu veya yönetiminin Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemlerinden kaynaklanan zararları tazmin etme yükümlülüğünü kabul etmektedir. Türkiye ise Yunanistan’ın savaş sonrasındaki mali durumunu dikkate alarak tazminat taleplerinden vazgeçmiştir.[25]

Bu hüküm son derece önemlidir.

Yunan ordusunun Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemler gerçekleştirdiği hususu yalnızca Türk tarih yazımında ileri sürülen bir iddia değildir; 1923 yılında tarafların imzaladığı uluslararası bir barış antlaşmasına girmiş hukuki bir kayıttır.

Prof. Dr.  Diamantopoulos’un 2026 yılında ERT ekranlarından 59. maddeyi hatırlatması da bu nedenle dikkat çekicidir. Belge yüz yılı aşkın süredir oradadır.

Tartışılması gereken, belgenin varlığı değil; Yunan kolektif hafızasında neden yeterince görünür olmadığıdır.

Tek Taraflı Hafıza Barış Üretebilir mi?

Yunanistan 1994 yılında kabul ettiği mevzuatla 19 Mayıs’ı Pontus Rumlarına ilişkin anma günü hâline getirmiş ve bu yöndeki iddiaları resmî söylemin bir parçası yapmıştır.[26]

Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı ise 19 Mayıs 2026 tarihli açıklamasında bu iddiaları reddetmiş; Yunan ordusunun Batı Anadolu’daki savaş suçlarının Müttefik Devletler Tahkikat Komisyonu raporlarında belgelendiğini ve Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesinde kayıt altına alındığını hatırlatmıştır.[27]

Türk-Yunan tarih tartışmasının temel sorunlarından biri burada ortaya çıkmaktadır.

Hiç şüphesiz Balkan Savaşlarından Millî Mücadele’nin sonuna kadar geçen uzun savaş döneminde farklı topluluklardan çok sayıda sivil ağır acılar yaşamıştır. Bu acılardan birini diğerini inkâr etmek için kullanmak tarih biliminin amacı olamaz.

Ancak bir devlet kendi toplumunun yaşadığı acıları uluslararası siyasetin sürekli gündemine taşırken, kendi ordusunun başka bir toplum üzerinde gerçekleştirdiği ve uluslararası soruşturma raporları ile Lozan Antlaşması’nda karşılığı bulunan eylemlerini kamusal hafızasının dışında bırakıyorsa burada ciddi bir tarihsel asimetri ortaya çıkmaktadır.

Prof. Diamantopoulos’un çıkışını önemli kılan husus da budur.

Sonuç: Yüzleşme Geçmişi Değil, Geleceği İlgilendirir

1912-1913 Balkan Savaşlarından 15 Mayıs 1919 İzmir işgaline, Yalova-Gemlik hadiselerinden 1922’de Batı Anadolu’daki geri çekilme tahribatına ve nihayet Lozan’ın 59. maddesine kadar uzanan süreç; Türk-Yunan ilişkilerinin yalnızca Yunan mağduriyetini merkeze alan tek yönlü bir tarih anlatısıyla açıklanamayacağını göstermektedir.

Üstelik elimizde yalnızca Türk belgeleri bulunmamaktadır.

1914 tarihli Carnegie Uluslararası Komisyonu Raporu vardır. Rapor Carnegie Endowment for International Peace tarafından Publication No. 4 olarak yayımlanmış; Library of Congress’te DR46.I6, LCCN sisteminde 14013317, Open Library’de OL7075009M, Internet Archive’da reportofinternat00inteiala tanımlayıcısıyla kayıt altına alınmıştır.[28]

1919 tarihli Müttefiklerarası İzmir Tahkik Komisyonu Raporu vardır. Belge, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Volume IX serisi içerisinde “Appendix A to HD–878” başlığıyla yayımlanmıştır.[29]

1921 tarihli Yalova-Gemlik ve İzmit Yarımadası Müttefiklerarası Tahkik Komisyonu Raporu vardır. Resmî belge kimliği Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478’dir. Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi’nde B.I/6114, Open Library’de OL14038449M, Internet Archive’da reportsonatrocit00interich, Project Gutenberg’de eBook No. 73839 numarasıyla kayıtlıdır.[30]

Arnold J. Toynbee’nin Anadolu’daki gözlem ve incelemeleri vardır.[31]

ABD Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın 11 Nisan 1923 tarihli raporu vardır. Rapora ilişkin akademik çalışmada arşiv numarası NARA 767.68116/34 olarak gösterilmektedir.[32]

Ve nihayet Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesi vardır.[33]

Dolayısıyla bugün sorulması gereken mesele, “Yunan ordusu Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemlerde bulundu mu?” sorusunun ötesine geçmiştir.

Asıl soru şudur:

Yunanistan, kendi toplumunun tarihî acılarını dünyaya anlatırken Türk ve Müslüman halkın yaşadığı acıları da aynı tarihsel vicdan ve cesaretle değerlendirebilecek midir?

Tarihle yüzleşmek bir milleti küçültmez. Aksine bir toplumun kendi tarihindeki karanlık sayfaları konuşabilmesi, tarihsel ve demokratik olgunluğunun göstergesidir.

Bu nedenle Prof. Thanasis Diamantopoulos’un Yunan devlet televizyonundan yükselen sözleri, yalnızca geçmişe yönelik bir tartışma olarak görülmemelidir. Bu çıkış, gelecekte ortak bir tarih dili kurulabilmesi için değerlendirilmesi gereken bir çağrıdır.

Zira kalıcı Türk-Yunan barışı; taraflardan birinin sürekli suçlandığı, diğerinin ise yalnızca mağduriyetlerinin hatırlandığı seçici bir tarih anlayışı üzerine kurulamaz.

Tarih unutularak değil, bütün yönleriyle anlaşılabildiğinde barışın hizmetine girebilir.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTURK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Greeks of Minor Asia and Pontus”, Yunanistan Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gr/en/foreign-policy/foreign-policy-issues/issues-of-greek-turkish-relations/the-greek-minority-and-its-foundations-in-istanbul-gokceada-imvros-and-bozcaada-tenedos/greeks-of-minor-asia-and-pontus/ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[2] Panagiotis Liakos, “Στην ΕΡΤ τα ‘εγκλήματα’ του Ελληνικού Στρατού!”, Dimokratia, 15.07.2026, https://www.dimokratia.gr/apopseis/720801/stin-ert-ta-egklimata-toy-ellinikoy-stratoy/ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[3] Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Washington D.C., 1914, Division of Intercourse and Education, Publication No. 4; Library of Congress Sınıflaması: DR46 .I6; LCCN: 14013317; Open Library: OL7075009M; Internet Archive: reportofinternat00inteiala, https://archive.org/details/reportofinternat00inteiala (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[4] Carnegie Endowment for International Peace, a.g.e.

[5] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek Occupation of Smyrna and Adjacent Territories”, Constantinople, 07.10.1919, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IX, Appendix A to HD–878, Office of the Historian, U.S. Department of State, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv09/d3 (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[6] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Statement of Facts Which Have Arisen Since the Occupation and Which Have Been Established During the Inquiry Between August 12 and October 6, 1919”, 07.10.1919, a.g.r.

[7] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 11.

[8] Mithat Kadri Vural, “Hasan Tahsin ve “İlk Kurşun Üzerine Bir Literatür Analizi”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C 34, S 1, 2019, s. 281-310. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egetid/article/596151⁠ (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[9] Çınar Atay, “İzmir İşgalinin Başlangıcı ve Sonu 2-15 Mayıs 1919 ve 9-13 Eylül 1922”, Mora Katliamı ve Anadolu'da Yunan Mezalimi Sempozyumu 15-16 Kasım 2021 Bildiriler Kitabı, ed. Neşe Özden, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024, s. 478-480.

[10] Hüseyin Alpaslan, Millî Mücadele Döneminin Mihenk Taşları, Gece Kitaplığı, 2021, s. 25-30.

[11] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 12-13.

[12] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 14.

[13] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 15.

[14] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 16.

[15] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 20.

[16] Inter-Allied Commission of Inquiry, a.g.r., Madde 22.

[17] Inter-Allied Commission of Enquiry, Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, London, His Majesty’s Stationery Office, 1921, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478; Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Yer No: B.I/6114; Open Library: OL14038449M; Internet Archive: reportsonatrocit00interich; Project Gutenberg eBook No: 73839, https://www.gutenberg.org/files/73839/73839-h/73839-h.htm (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[18] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., 23.05.1921, Bölüm 6 (a)-(c).

[19] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(c).

[20] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(j).

[21] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 7.

[22] Inter-Allied Commission of Enquiry, a.g.r., Bölüm 6(g)-(i).

[23] Elçin Yılmaz, “İzmir Amerikan Konsolos Yardımcısı James Loder Park’ın Yunanların Gerçekleştirdiği Tahribata İlişkin Raporu”, Journal of History School/Tarih Okulu Dergisi, S. 62, 2023, s. 29-50. Çalışmada James Loder Park’ın 11.04.1923 tarihli raporunun arşiv numarası NARA 767.68116/34 olarak gösterilmektedir, https://www.researchgate.net/publication/369645179_IZMIR_AMERIKAN_KONSOLOS_YARDIMCISI_JAMES_LODER_PARK%27IN_YUNANLARIN_GERCEKLESTIRDIGI_TAHRIBATA_ILISKIN_RAPORU (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[24] Elçin Yılmaz, a.g.m., s. 29-50.

[25] Treaty of Peace with Turkey Signed at Lausanne, 24 July 1923, Article 59, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gov.tr/lausanne-peace-treaty-part-ii_-financial-clauses.en.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[26] Hellenic Republic, Ministry of Foreign Affairs, “Greeks of Minor Asia and Pontus”, a.g.k.

[27] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “No: 95, 19 Mayıs 2026, Yunanistan’da 19 Mayıs 2026 Tarihinde Düzenlenen Bazı Etkinlikler ve Yapılan Açıklamalar Hk.”, 19.05.2026, https://www.mfa.gov.tr/no_-95_-yunanistan-da-19-mayis-2026-tarihinde-duzenlenen-bazi-etkinlikler-ve-yapilan-aciklamalar-hk.tr.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[28] Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Division of Intercourse and Education, Publication No. 4, Washington D.C., 1914; Library of Congress Sınıflaması: DR46 .I6; LCCN: 14013317; Open Library: OL7075009M; Internet Archive: reportofinternat00inteiala, https://archive.org/details/reportofinternat00inteiala (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[29] Inter-Allied Commission of Inquiry, “Report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek Occupation of Smyrna and Adjacent Territories”, Constantinople, 07.10.1919, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IX, Appendix A to HD–878, Office of the Historian, U.S. Department of State, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv09/d3 (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[30] Inter-Allied Commission of Enquiry, Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478, His Majesty's Stationery Office, London, 1921; Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Yer No: B.I/6114; Open Library: OL14038449M; Internet Archive: reportsonatrocit00interich; Project Gutenberg eBook No. 73839, https://www.gutenberg.org/files/73839/73839-h/73839-h.htm (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[31] Arnold J. Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey: A Study in the Contact of Civilisations, Constable and Company Ltd., London, 1922; Open Library: OL23359265M; Internet Archive: westernquestioni00toynrich; LCCN: 22017606, https://archive.org/details/westernquestioni00toynrich⁠ (Erişim Tarihi: 29.07.2026). Ayrıca bkz. mevcut Wikimedia Commons bağlantısı.

[32] Elçin Yılmaz, “İzmir Amerikan Konsolos Yardımcısı James Loder Park'ın Yunanların Gerçekleştirdiği Tahribata İlişkin Raporu”, Tarih Okulu Dergisi (Journal of History School), S. 62, 2023, s. 29-50. Yılmaz'ın çalışmasında James Loder Park'ın 11.04.1923 tarihli raporu NARA 767.68116/34 arşiv numarasıyla gösterilmektedir, https://www.researchgate.net/publication/369645179_IZMIR_AMERIKAN_KONSOLOS_YARDIMCISI_JAMES_LODER_PARK%27IN_YUNANLARIN_GERCEKLESTIRDIGI_TAHRIBATA_ILISKIN_RAPORU (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

[33] Treaty of Peace with Turkey Signed at Lausanne, 24 July 1923, Part II, Financial Clauses, Article 59, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, https://www.mfa.gov.tr/lausanne-peace-treaty-part-ii_-financial-clauses.en.mfa (Erişim Tarihi: 29.07.2026).

BİZ ŞIMARTTIK. 

 HAK EDİYOR MUYUZ ?

Çok imkan verince evlatlar iyice azıyor. Evdeki yemeğe burun kıvırıyor, tencere yemeğini beğenmiyor. Gece yarısı canı çekiyor diye hazır yemek kapıda, hazır içecek buzdolabında. Giydiği kıyafeti bir kere giyip kenara atıyor. Doyduğu halde daha fazlasını istiyor, aldığı halde daha yenisini. Çünkü elinin altında hep var. Yokluğu görmediği için varlığın kıymetini bilmiyor. Ne versek az geliyor, ne yapsak yetmiyor.

Yakın zamanda iş böyle değildi. Öğretmenin çocuğu da, doktorun çocuğu da, mühendisin çocuğu da, memurun çocuğu da aynı sofraya otururdu. Tarlada çalışan da vardı, bahçede babanın yanında domates toplayan da. Hayvancılık yapan da vardı, kamu dairesinde babasına dosya taşıyan da. Balığa giden babasının yanında oltasını tutan, ağını çeken çocuk da vardı. Okuldan gelince çantasını bırakır, ödevini yapar, sonra evin işine el atardı. Hem okurdu hem üretirdi. Hem başarılı olurdu hem de terin ne demek olduğunu bilirdi. Elmayı kendisi soyardı, parasını kendi biriktirirdi. Bir lokmanın, bir kalemin, bir ayakkabının arkasında emek olduğunu bilirdi.

Şimdi ise hiçbir şeye dokunmadan büyüyen bir nesil var. Aman oğlum üşümesin diye her istediği alınıyor. Aman kızım yorulmasın diye elması soyulup dilimlenip önüne gidiyor. Hiçbir iş yapmadan, hiçbir şeye el sürmeden, sadece isteyerek büyüyorlar. Sonra da aynı el daha fazlasını istiyor. Çünkü zorlanmadı, beklemedi, kaybetmedi. Hazır gelenin kıymeti olmuyor.

Bu kötülük olsun diye değil. Sevdiğimizden, kıyamadığımızdan böyle oldu. Ama sevgiyi şımartmakla karıştırınca ölçü kaçıyor. Yakın zamanın emeğiyle bugünün imkânını dengelemek lazım. Çocuğa her şeyi vermek değil, bazı şeyleri kendi kazanmayı öğretmek lazım. Yoksa sofradakiyle yetinmeyen, elindekiyle yetinmeyen, hayattakiyle yetinmeyen bir kuşak çıkar ortaya.

Biz verdikçe azdılar.  

Biz kolaylaştırdıkça zorlaştılar. Biz düşmesinler diye önlerini açtıkça, yürümeyi unuttular. 

Artık soru şu değil, ne istiyorlar. Soru şu, neyi hak ediyorlar. 
Çok katkı koyarsan özü bozulur. Az ama öz olunca hem kıymetli olur hem kalıcı olur. Hem evlatta hem işte hem hayatta.

EVLİLİK ÜZERİNE

Evlilik, birbirinden farklı iki insanın aynı hayatı paylaşmaya karar vermesidir. Ancak bu yolculukta bazı sorunlarla karşılaşılması da doğaldır. Bu sorunların en önemlilerinden biri, kişilik çatışmalarıdır.

Evlilikte karşınıza çıkabilecek en önemli zorluklardan biri, eşlerin kişilik farklılıklarıdır. Bu farklılıklar doğru yönetilemediğinde, zamanla birçok problemin temelini oluşturabilir.

Hepimiz hayat boyunca edindiğimiz deneyimler, eğitimimiz ve yaşadıklarımızla kişiliğimizi şekillendiririz. Kendimize bir yön, yaşamımıza bir yol çizeriz. Eğer kendimizi; hatalarımızı, eksiklerimizi, güçlü ve zayıf yönlerimizi kabul edebiliyor ve iç dünyamızda sürekli bir çatışma yaşamıyorsak, ruhsal açıdan dengeli olduğumuzu söyleyebiliriz.

Kendi kusurlarımızı ve farklılıklarımızı kabul ettiğimiz gibi, evleneceğimiz kişiyi de olduğu hâliyle kabul etmeyi öğrenmemiz gerekir.

Bunu başaramadığımızda, sürekli eşimizi değiştirmeye çalışırız. Oysa değiştirme çabası, zamanla evliliğin en yıpratıcı sorunlarından birine dönüşebilir.

Eşinizden sizin gibi düşünmesini, sizin gibi davranmasını ya da sizin gibi hissetmesini bekleyemezsiniz. Çünkü o, farklı bir ailede, farklı bir kültürde ve farklı yaşam deneyimleri içinde yetişmiştir. Tıpkı sizin gibi onun da kendine özgü değerleri, inançları ve alışkanlıkları vardır.

Birbirinizi ne kadar severseniz sevin, evliliğin içinde uygulanan değişim baskısı çoğu zaman ters etki oluşturur. Eğer evlenmeyi düşündüğünüz kişiyi olduğu gibi kabul etmezseniz, zamanla hem eşiniz hem de siz yıpranır, ilişkiniz huzurunu kaybeder.

Kişilik çatışmasının hâkim olduğu ilişkiler, çoğu zaman iki tarafın da kaybettiği bir mücadeleye dönüşür. Oysa evlilik; kazanmak değil, birlikte yürümeyi öğrenmektir.

Unutulmamalıdır ki sağlıklı ve uzun ömürlü evlilikler; sevgi kadar, karşılıklı anlayış, saygı ve kabullenme üzerine inşa edilir.

Her şey bütünün hayrına olsun. Eyvallah.

Hidayet ŞİŞKİN/ Kişisel Gelişim Danışmanı

hidayetsiskin@hotmail.com 

SARAYKENT’TE ŞİİR ŞÖLENİ

Hani derler ya; “Ekmeğini ekmekçiye ver, bir ekmekte üste ver” diye.

Bu cümleden hareketle söylemem gerekirse, Yozgat’ın şirin ilçesi Saraykent’te yapılan “Saraykent 1. Ulusal Şiir Şöleni” fevkalade muhteşemdi. Haricen bir emek ve yürek mahsulü olduğu belliydi.

Gönül insanı ve aynı zamanda şairlik yönü ağır basan Belediye Başkanı Ahmet Köroğlu ile Gazeteci- şair Ahmet Süreyya DURNA’nın organizatörlüğünde icra edilen bu muhteşem şölen, yöre halkının unutamayacağı türden bir anıya dönüştü.

Misafirperverlik noktasında her türlü sosyal imkanların özveriyle sunulduğu centilmenlik tablosu, şairlerin dikkatinden kaçmadı. İlçeye bir gün önce teşrif eden şairler, kendilerine ayrılan konaklama mekânında dinlendikten sonra, sabahleyin “Saraykent Gölü” etrafında bulunan Millet Bahçesine ait sosyal tesislerde kahvaltıya katıldılar.

Genellikle Avrupa ülkelerinde çalışıp da temmuz ayında izne çıkan Saraykentlilerin gelenek hale getirdikleri göl kıyısı kahvaltısına, şairlerinde katılması kayda değer bir estantaneydi. Kendilerine mikrofon tutulan gurbetçilerimiz, ilçelerinde böyle bir etkinliğin tezahüründen memnuniyet duyduklarını beyanla üzerlerine düşen vazifeyi yerine getireceklerini söylediler.

Şairler, daha sonra topluca, tahsis edilen araçla şehrin odak noktalarını gezdiler. Termal tesislerinde havuza girdiler. Hüseyin Atak isminde dost canlı bir vatandaşın daveti üzerine çiftliğinde semaver çayı içtiler, elleriyle salatalık topladılar, dallardan şeftali koparttılar.

Başlangıçta göl kenarında yapılması düşünülen etkinliğin, soğuk ve yağmur ihtimaline karşı ilçe meydanlığına alınması halkın katılımını daha da artırdı.

Saat 20.00’de start verilen oluşumun açılış konuşmasını organizatör, Gazeteci-şair Ahmet Süreyya Durna yaptı.

Durna konuşmasında yalın bir ifadeyle; “Yıllardan beri yaptığı bu tür organizasyonlarda, Saraykent’i ayrı konumlandırdığını belirterek, her şeyiyle mükemmel bir organizasyondu” şeklinde memnuiyetini dile getirdi.

Saraykent Belediye Başkanı ve halk adamı Ahmet Köroğlu ise “Ülkenin her tarafından ilçesine teşrif eden şairleri ağırlamaktan dolayı son derece mutluluk duyduğunu ve bundan sonra da ilçe halkına aynı heyecanı yaşatacağını…” söyleyerek, bugünün önemini vurguladı. Ayrıca kendilerine ait okuduğu enfes şiirlerle kamuoyunda ve şairlerin nezdinde derin intibalar bıraktı. Ahmet Köroğlu; hakikaten de iyi bir şair olmanın ötesinde, mütevazi kişiliğiyle de öne çıkan bir pozisyon sergiledi.

Listede yer alan şairlerden sırasıyla; Şevki Kayaturan, Veysel Çakır, Şükrü Ünal, Hüseyin Uzel, Suzan Aydemir, Veli (Meşgul) İmir, Tayyar Yıldırım, Salih Sedat Ersöz, Ayşe Paslanmaz, Reşit

Bahtiyar, Hülya Çapar, Ahmet Süreyya Durna, Ömer Gündoğan, Mehmet Ali Karagöz ve İsa Kurt şiirlerini okudular.

Programın ortasında ve bitimine doğru Yozgatlı mahalli sanatçı Kelâmi Akdemir’in kendisine ait eserleri seslendirmesi de etkinliğe farklı bir boyut kazandırdı.

Ertesi günün sabahına ve yine aynı yerde yapılan kahvaltının ardından şairlere birer çıta balın yanında, çeşitli hediyeler verildi. Karşılıklı taltif ve temennilerden sonra şairler, geride, “hoş bir sada” bırakmanın hazzı ile memleketlerine uğurlandılar.

KISSADAN HİSSE – Hastaya Öğüt

Lokman aleyhisselam hikmetli ve güzel sözleriyle insanlara şifa dağıttığı gibi şifalı bitkilerden ilaç yaparak da insanlara şifa dağıtırdı..

Bu özelliğinden dolayı insanlar Ona ‘Lokman Hekim’ de derlerdi. Rivayete göre birgün Hz.Lokmana tedavi etmesi için devamlı ‘Bal’ yiyen ve Baldan başka bir şey yemeyen bir çocuk getirirler. Lokman aleyhisselam onların derdini dinledikten sonra şöyle dedi: “Şimdi siz gidin, kırk gün sonra gelin!” Çocuğun ailesi çocuklarını alırlar giderler ve kırk gün sonra tekrar gelirler. Lokman Hekim, çocuğa şöyle der: “Bak evladım, insan; Bal yemeden de yaşar. Balın azı faydalı, çoğu ise zararlıdır. Günde bir küçük kaşıktan fazla yeme. Bu söylediklerimi dene, bak göreceksin daha sağlıklı olacaksın!” Bu sözlerden sonra çocuğun ailesi biraz öfkeli, biraz da kızgın olarak Lokman Hekime şöyle derler; “Şimdi sen, kırk gün önce geldiğimizde sadece bu sözleri söylemek için mi bize; “Şimdi gidin kırk gün sonra gelin!” dedin? Bu sözleri o zaman söylesen olmaz mıydı? Hz. Lokman aileye döner ve yine şöyle der: “Şimdi siz gidin, bu dediklerimi uygulayın ve kırk gün sonra tekrar gelin!” Çocuğun ailesi biraz öfkeli, biraz da kızgın, Lokman Hekime şöyle der: “Şimdi sen bize yine diyorsun ki; “Şimdi gidin, kırk gün sonra yine gelin. Sen başka bir şey bilmezmisin. Bu nasıl hekimlik böyle?. Lokman aleyhisselam der ki; “Bunun cevabını inşaallah kırk gün sonra geldiğinizde vereceğim. Siz şimdi gidin dediklerimi uygulayın!” Onlar giderler, Lokman Hekimin dediklerini uygularlar ve kırk gün sonra tekrar gelirler. Lokman aleyhisselam, onlara sorar; “Nasıl, çocukta bir düzelme oldu mu?” Onlar; “Evet çocuğumuz devamlı Bal yemeyi terk etti.. Bu nasıl oldu? Biz anlayamadık.” Lokman aleyhisselam aileyi ayrı bir kenara çekti ve şöyle dedi: “Siz ilk geldiğinizde çocuğunuza bir tedavi tavsiyesinde bulunamadım. Çünkü, ben de her gün fazlaca Bal yiyordum. Bu nedenle ilk gelişinizde size kırk gün süre verdim ve o kırk gün içinde o tavsiyeyi ilk önce ben kendimde uyguladım ve anladım ki; “İnsan, az bal yiyerek daha sağlıklı oluyor. Ve tavsiyemi ona göre yaptım. Bak, tavsiyem işe yaramış ve çocuğunuz şifa bulmuş! Öyle değil mi! İnsan vereceği öğüdü, yapacağı tavsiyeyi önce kendi yaşamalı!” Bu kıssadan alınması gereken ders budur işte.

Bir insan, ister hekim/doktor, ister âlim, ister başka ünvanlı biri olsun; Eğer bir insan, birine herhangi bir konuda bir tavsiyede, öğütte bulunacaksa o şeyi önce kendisi yapmış, yaşamış ve faydasını görmüş olmalı ki, söylediği sözün ve yaptığı tavsiyenin faydası olsun. Yukardaki olayda Hz.Lokmanın, hasta olan o çocuğa verdiği öğüdü önce bizzat kendisi denemiş, yaşamış ve faydasını gördükten sonra tavsiyesini yapmış.. Burdan şunu anlıyoruz; insan birine öğüt verecekse, o öğüdü önce kendi nefsinde yaşamış ve faydasını görmüş olmalı ki, verdiği öğüt faydalı olsun... Yoksa yaşanmayan yalın öğütlerin bir faydası olmaz. Allah bu konuda insanları şöyle uyarır: “Ey iman edenler! siz kendiniz yapmadığınız şeyleri başkalarına ne diye söylüyorsunuz/öğütlüyorsunuz? Kendiniz yapmadığınız şeyleri başkasından istemeniz Allah katında büyük azab gerektiren bir iştir.” (Saf-2,3) Biliniz ki, her Anne-Baba veya her mü’min başkasına vereceği öğüdü veya tavsiyeyi önce kendi nefsinde yaşamış olmalı.. Günümüzde pekçok insan görürsünüz ki, onlar, başkalarına kulaktan duyma bol bol güzel öğütler verir, güzel mesajlar gönderir, ama kendisi o öğütlerin çoğunu nefsinde uygulamaz. Yani verdiği öğütleri kendisi yapmaz, Öyle olunca da verilen öğütlerin ve vaazların pek faydası olmuyor. Bu konuda Rabbimiz Allah bizleri şöyle uyarmaktadır: “Siz Kitabı (Kur’anı) okuduğunuz hâlde, insanlara iyiyi/iyiliği öğütleyip de kendinizi unuturmusunuz. Yoksa siz, bunun yanlış olduğunu bilmiyormusunuz? (Bakara-44) Bu bağlamda başkasına öğüt verip de verdiği öğütlere kendisi uymayanlar bilsinler ki, öyle öğütler insanlara fayda vermez. Bununla ilgili güzel bir atasözü var: “Ele verir talkını (öğüdü) kendi yutar salkımı. (haram lokmayı)

Eğer insanlar/müslümanlar yaşadıkları toplumda huzur ve barış istiyorlarsa, dostluk ve kardeşlik istiyorlarsa, iyilik ve şifa görmek istiyorlarsa, Fazilet ve Takvâ arıyorlarsa; Lokman aleyhisselam gibi öğütleri önce kendisi yaşamalı. Lokman aleyhisselamın, oğluna ve diğer insanlara verdiği öğütlerin tamamı Lokman aleyhisselamın hayatında bizzat yaşadığı ilahi ahlak ilkeleriydi... Bu nedenle onun verdiği öğütler şifa oluyordu. Sevgili dostlar, verdiğimiz öğütlerin ve tavsiyelerin tesirli ve etkili olmasını istiyorsak, o öğütleri önce kendi nefsimizde yaşayalım.

Sonra öğüt verelim.

Biliniz ki, eylemli öğütler, yani uygulamalı öğütler, sözlü öğütlerden daha etkili, daha tesirli ve daha feyizli olur. Unutmaayın! Kır Atın yanında duran, ya huyundan ya suyundan. Üzüm üzüme baka baka kararır, tatlanır.

(muallimosman)

ÇALIŞIP KAZANMAK İBÂDET OLUR

İbâdetler on kısımdır. Dokuz kısmı helâl kazanmaktır. Bir kısmı da bildiğimiz  bütün ibâdetlerdir. O hâlde helâl kazanmaya çalışmalıdır. İbâdetlerin kabul olması, helâl lokmaya bağlıdır.

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki: (Allahü teâlâ güzeldir. Yalnız güzel yapılan ibâdetleri kabul eder.

(Cenab-ı Hakk; ‘Helâl yiyiniz ve sâlih, iyi işler yapınız! buyurmaktadır.)

(Uzak yoldan gelmiş, saçı sakalı dağılmış, yüzü gözü toz içinde bir kimse, ellerini uzatıp duâ ediyor. ‘Ya Rabbi!’ diye yalvarıyor. Hâlbuki yediği haram, içtiği haram, gıdası hep haram. Bunun duâsı nasıl kabul olur?)

Yani haram yiyenin duâsı kabul olmaz. İşte haramı, helâlı bilmeyen, bunları birbirinden ayıramayan, haramdan kurtulamaz, ibâdetleri boşuna gider.

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki: (Helal kazanmak her Müslümana farzdır.)

(İlim öğrenmek her Müslümana farzdır.) 

Bâzı âlimler, bu ikinci hadîs-i şerîfteki ilimden murat da; “Helâl ve haram ilmidir.” demişlerdir. Helâl kazanmak için, helâli ve haramı öğrenmek lâzımdır.

İmam-ı a’zam Ebû Hanife hazretlerine, birisi gelerek;

“Vakitlerimi ibâdetle geçirmek istiyorum. Bana bir şey yaz da hep onu yapayım.” dedi. 

İmâm-ı a’zam hazretleri, birkaç gün içinde alışveriş bilgilerini yazıp o adama verince;

“Bu bilgiler tüccarlara lâzım olur. Ben evimde oturup ibâdetle meşgul olacağım.” dedi. 

İmâm-ı â’zam cevabında;

“Yiyecek ve giyecek lâzım olmayan kimse var mı? Dinin alışveriş kısmını bilmeyen, haram lokmadan kurtulamaz ve ibâdetlerin sevabını bulamaz. Zahmetleri boşa gider ve azaba yakalanır ve çok pişman olur.” buyurdu.

İbrahim Edhem hazretlerine;

“Falanca yerde bir genç var. Gece gündüz ibâdet ediyor.

Vecde gelip kendinden geçiyor.” dediler. Gencin yanına gidip 3 gün misâfir kaldı. Dikkat etti, söylediklerinden daha çok şeyler gördü. Kendinin soğuk, hâlsiz, habersiz; gencin ise, böyle uykusuz ve gayretli hâline şaşıp kaldı. Gençteki bu hâllerin şeytandan olup olmadığını anlamak istiyordu.

Yediğine dikkat etti; lokması helâlden değildi. “Allahü ekber! Bu hâlleri hep şeytandandır.” dedi.

Ege’de Yumuşama mı, Silahlı Denge Arayışı mı?

Miçotakis: “Füze Haritalarından Yoruldum”

İsmail Cingöz

Türkiye-Yunanistan ilişkileri, tarihsel sorunların yanı sıra Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’de egemenlik, deniz yetki alanları, hava sahası ve güvenlik meselelerinin iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapı arz etmektedir. İki NATO müttefiki arasında zaman zaman yükselen gerilim, son yıllarda karşılıklı diyaloğun sürdürülmesi yönündeki siyasi iradeyle kontrol altında tutulmaya çalışılsa da temel ihtilafların önemli bir kısmının varlığını koruduğu görülmektedir.

Bu ortamda Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis’in 25 Temmuz 2026’da kamuoyuna yansıyan açıklamaları dikkat çekicidir. OPEN TV’ye verdiği röportajda Türkiye ve Yunanistan medyasında üretilen savaş ve füze senaryolarından rahatsızlığını dile getiren Miçotakis, “füzelerin nereye ulaşabileceğinin çembere alınarak gösterildiği haritalardan” yorulduğunu ifade etmiş; coğrafyanın gerçekliğine işaret ederek Türkiye ve Yunanistan’ın yan yana yaşamaya mecbur olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca iki ülke arasında çözülemeyen meselelerin bulunmasının sürekli tansiyon yükseltilmesini gerektirmediğini belirtmiştir.[1]

İlk bakışta Türkiye-Yunanistan ilişkilerinde yeni bir yumuşama arayışı olarak değerlendirilebilecek bu sözlerin, açıklamanın yapıldığı dönem ve Yunanistan’ın eş zamanlı askerî politikalarıyla birlikte okunması gerekmektedir. Zira Atina’nın söylem düzeyinde gerilimin azaltılmasını savunurken savunma kapasitesini önemli ölçüde artırması ve özellikle İsrail ile geliştirdiği askerî-teknolojik işbirliğini derinleştirmesi, Türkiye açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken bir tablo ortaya çıkarmaktadır.

Sorunları Çözmekten Çok Yönetmek

Türkiye ile Yunanistan arasında 2023 sonrasında başlayan kontrollü normalleşme süreci, esasen temel sorunların çözümünden ziyade anlaşmazlıkların krize dönüşmesinin önlenmesine dayanmaktadır. 7 Aralık 2023 tarihli Atina Bildirgesi ile belirginleşen bu yaklaşım, 11 Şubat 2026’da Ankara’da gerçekleştirilen 6. Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi toplantısında yeniden teyit edilmiştir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Miçotakis, dostane ilişkilerin, iyi komşuluğun, karşılıklı saygının ve barış içinde birlikte yaşama anlayışının geliştirilmesi yönündeki iradelerini açıklamışlardır.[2]

Ancak siyasi diyaloğun sürdürülmesi, Ege’deki temel görüş ayrılıklarının ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Türkiye açısından Ege’de kıta sahanlığı ve deniz yetki alanlarının sınırlandırılması, karasuları, hava sahası, aidiyeti tartışmalı coğrafi oluşumlar ve Doğu Ege adalarının silahsızlandırılmış statüsü gibi birbirleriyle bağlantılı sorunlar bulunmaktadır.[3] Yunanistan ise iki ülke arasındaki hukuki uyuşmazlığı esas olarak kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgenin sınırlandırılması çerçevesinde ele almakta; Türkiye’nin diğer başlıklardaki tezlerini kabul etmemektedir.

Dolayısıyla tarafların “sorunun ne olduğu” konusunda dahi bütünüyle aynı noktada bulunmadığı bir ortamda Miçotakis’in açıklamalarını ihtilafların çözülmeye başladığının göstergesi olarak değerlendirmek için henüz erkendir. Daha gerçekçi değerlendirme, Ankara ve Atina’nın mevcut ihtilafları ortadan kaldırmaktan önce bunların kontrol dışına çıkarak askerî ve siyasi krize dönüşmesini engellemeye çalıştıklarıdır.

Bu bağlamda Miçotakis’in açıklaması, stratejik rekabetin devam ettiği fakat bu rekabetin sürekli kriz üretmesinin istenmediği yeni bir dönemin işareti olarak okunabilir.

Yumuşama Söylemi ile Silahlanma Arasındaki Çelişki

Miçotakis’in açıklamasını Türkiye açısından önemli kılan temel husus zamanlamasıdır; çünkü Yunanistan, Türkiye ile iyi komşuluk ve gerilimi azaltma mesajları verirken tarihinin en kapsamlı savunma modernizasyonlarından birini gerçekleştirmektedir.

23 Temmuz 2026’da Yunanistan’ın ulusal güvenlik mekanizmasının onayladığı yaklaşık 3,5 milyar avroluk yeni hava savunma sistemi bunun en önemli örneklerinden biridir. “Achilles Shield” olarak adlandırılan çok katmanlı yapı; İsrail yapımı radarların yanı sıra Rafael ve Israel Aerospace Industries tarafından üretilen füze sistemlerini içerecek ve yaklaşık 35 ay içerisinde tam operasyonel hâle getirilecektir. Proje, Yunanistan’ın 2036’ya kadar silahlı kuvvetlerinin modernizasyonu için öngördüğü yaklaşık 28 milyar avroluk daha geniş savunma programının parçasıdır.[4]

Yunanistan’ın F-35 savaş uçakları, yeni fırkateynler, insansız hava araçları, elektronik harp ve hava savunma sistemleri üzerinden gerçekleştirdiği modernizasyon kendi başına bir devletin savunma kapasitesini geliştirme tercihi olarak görülebilir. Ancak mesele Türkiye açısından değerlendirildiğinde iki unsur önem kazanmaktadır.

Birincisi, Türkiye ile Yunanistan arasındaki mevcut askerî ve siyasi sorunların büyük ölçüde Ege coğrafyasında yoğunlaşmasıdır. İkincisi ise yeni savunma mimarisinin Yunanistan-İsrail stratejik ve askerî işbirliğinin derinleştiği bir dönemde kurulmasıdır.

Bu nedenle Türkiye açısından asıl mesele Yunanistan’ın modern silah sistemleri edinmesinden ziyade, bu sistemlerin hangi stratejik konsept içerisinde ve hangi coğrafyalarda konuşlandırılacağıdır.

Adaların Statüsü ve Türkiye’nin Güvenlik Kaygısı

Türkiye’nin uzun yıllardır üzerinde durduğu temel konulardan biri Doğu Ege adalarının gayriaskerî statüsüdür. Ankara’ya göre ilgili uluslararası düzenlemeler, Yunanistan’a bırakılan bazı adalar bakımından askerî sınırlamalar getirmiştir. Türkiye, başta 1923 Lozan Barış Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması olmak üzere ilgili uluslararası düzenlemelerin Yunanistan açısından bağlayıcı hükümler içerdiğini savunmaktadır.[5]

Doğu Ege adalarının gayriaskerî statüsü, Türkiye’nin Ege politikasında yalnızca hukuki bir uyuşmazlık değil, aynı zamanda kıyı güvenliği ve bölgesel stratejik denge meselesi olarak değerlendirilmektedir. Ankara’nın yaklaşımının temelinde, bazı adalara ilişkin egemenlik düzenlemeleriyle bunlara getirilen askerî sınırlamaların birbirinden bağımsız düşünülemeyeceği ve söz konusu yükümlülüklerin hukuki geçerliliğini koruduğu görüşü bulunmaktadır. Türkiye, 1914 Altı Büyük Devlet Kararı, 1923 Lozan Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması ile farklı ada grupları bakımından oluşturulan gayriaskerî rejimin Ege’deki güvenlik dengesinin temel unsurlarından biri olduğunu savunmaktadır.[6][7]

Bu hukuki çerçeve içerisinde ada gruplarının tamamı aynı rejime tabi değildir. Lozan Barış Antlaşması’nın 12. maddesi, 1914 Altı Büyük Devlet Kararı’nı teyit ederken; 13. maddesi Midilli, Sakız, Sisam ve Ahikerya’da deniz üssü ve tahkimat kurulmasına ilişkin yasaklar getirmiş, bu adalardaki askerî kuvvetlerin niteliği ve miktarı bakımından sınırlamalar öngörmüştür. Lozan Antlaşması ayrıca Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan Adaları üzerindeki Türk egemenliğini teyit etmiş; aksi yönde hüküm bulunmadıkça Anadolu kıyısına üç milden az uzaklıktaki ada ve adacıkların Türkiye’nin egemenliği altında kalmasını öngörmüştür. Limni ve Semadirek’in askerî statüsü ise 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi çerçevesinde düzenlenmiştir. On İki Ada bakımından gayriaskerî statü ise 1947 Paris Barış Antlaşması’nın 14. maddesinde hükme bağlanmıştır.[8]

Bu düzenlemelerin günümüzde nasıl yorumlanacağı, Türkiye ile Yunanistan arasındaki hukuki görüş ayrılığının önemli boyutlarından birini oluşturmaktadır. Türkiye, gayriaskerî statünün Ege’de oluşturulan güvenlik düzeninin ayrılmaz bir parçası olduğunu ve Yunanistan’ın adalardaki askerî varlığının ilgili antlaşmalardan doğan yükümlülüklerle bağdaşmadığını savunmaktadır. Ankara ayrıca, antlaşmalarla açık biçimde devredilmemiş bazı ada, adacık ve kayalıklar üzerindeki egemenlik haklarından feragat etmediğini belirtmektedir.[9]

Yunanistan ise imzalanan antlaşmalar hilafına hareket etmekte ve Türkiye’nin bu yaklaşımını kabul etmemekte ve Ege’deki egemenlik meselelerinin uluslararası antlaşmalarla çözüldüğünü savunmaktadır. Atina, gayriaskerî statü tartışmasında da ada gruplarının tabi olduğu hukuki rejimlerin birbirinden farklı olduğu görüşündedir. Özellikle Limni ve Semadirek bakımından 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin önceki rejimi değiştirdiğini ileri sürmekte; diğer adalardaki askerî varlığı konusunda ise Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesindeki meşru müdafaa hakkına ve Türkiye’den kaynaklandığını ileri sürdüğü güvenlik kaygılarına dayanmaktadır.

Türkiye bu gerekçeleri kabul etmemekte; antlaşmalarla tesis edilen gayriaskerî statünün tek taraflı güvenlik değerlendirmeleriyle ortadan kaldırılamayacağını savunmaktadır. Ankara açısından mesele yalnızca adalardaki askerî varlığın büyüklüğü değildir. Asıl sorun, Ege’de antlaşmalarla oluşturulduğu kabul edilen güvenlik dengesinin tek taraflı uygulamalarla değiştirilmesi ve bunun Türkiye’nin kıyı güvenliği üzerinde doğurabileceği stratejik sonuçlardır.[10][11]

Nitekim T.C. Dışişleri Bakanlığı Mart 2026’da yaptığı açıklamada, Doğu Ege Adaları ile On İki Ada’nın gayriaskerî statüsüne ilişkin Türkiye’nin tutumunun değişmediğini ve bu statünün uluslararası antlaşmalardan kaynaklandığını bir kez daha belirtmiştir.[12] Yunanistan ise Türkiye’nin bu yorumunu reddetmekte; Türkiye’nin Ege kıyılarındaki askerî kapasitesini, 1974 Kıbrıs gelişmelerini ve Türkiye Büyük Millet Meclisinin Yunanistan’ın Ege’de karasularını 12 deniz miline çıkarması ihtimaline ilişkin 1995 tarihli kararını kendi güvenlik yaklaşımının gerekçeleri arasında göstermektedir.[13]

Bu nedenle mesele yalnızca askerî değil, aynı zamanda iki ülkenin uluslararası antlaşmaları ve güvenlik ihtiyaçlarını farklı biçimde yorumladığı hukuki ve siyasi bir anlaşmazlıktır. Bununla birlikte İsrail teknolojisine dayalı yeni radar, hava savunma, füze veya insansız sistemlerin Türkiye kıyılarına yakın ve gayriaskerî statüsü konusunda iki ülke arasında görüş ayrılığı bulunan adalara konuşlandırılması hâlinde tartışma yeni bir boyut kazanacaktır. Böyle bir gelişme Ankara tarafından yalnızca Yunanistan’ın savunma modernizasyonu olarak değil, Ege’deki askerî dengenin üçüncü bir ülkenin teknolojik kapasitesiyle yeniden şekillendirilmesi olarak da değerlendirilebilir.

Bu ihtimal, Miçotakis’in “füze haritalarından yoruldum” açıklamasıyla Yunanistan’ın mevcut askerî politikaları arasındaki en dikkat çekici çelişkilerden birini oluşturmaktadır.

Yunanistan-İsrail Yakınlaşması Nasıl Okunmalı?

Yunanistan ile İsrail arasındaki ilişkiler son yıllarda savunma, askerî teknoloji ve güvenlik alanlarında giderek derinleşmektedir. Achilles Shield projesinin İsrail yapımı radar ve füze sistemlerine dayanması, bu ilişkinin artık Yunanistan’ın ulusal savunma mimarisinin önemli unsurlarından biri hâline geldiğini göstermektedir.[14]

Türkiye açısından Yunanistan-İsrail askerî yakınlaşması, iki ülke arasındaki sıradan bir savunma işbirliğinin ötesinde, Ege ve Doğu Akdeniz’de oluşmakta olan yeni güvenlik mimarisi bağlamında değerlendirilmelidir. Bu işbirliğinin bütün unsurlarının doğrudan Türkiye’ye karşı geliştirildiğini ileri sürmek mümkün olmasa da Yunanistan’ın Türkiye ile yaşadığı köklü ihtilaflar devam ederken İsrail menşeli ileri teknoloji radar, hava ve füze savunma sistemleriyle askerî kapasitesini güçlendirmesi Ankara açısından göz ardı edilebilecek bir gelişme değildir. Dolayısıyla burada belirleyici olan, tarafların işbirliğine hangi siyasi tanımı verdiklerinden ziyade, ortaya çıkan askerî kapasitenin Türkiye’nin güvenlik çevresinde meydana getireceği stratejik sonuçlardır.

Nitekim Yunanistan’ın Türkiye ile devam eden Ege ihtilafları çerçevesinde geliştirdiği caydırıcılık kapasitesinin İsrail teknolojisiyle güçlendirilmesi, Ankara’nın güvenlik hesaplamalarından bağımsız düşünülemez. Özellikle bu kapasitenin Türkiye kıyılarına yakın ve hukuki statüsü tartışma konusu olan Ege adalarına konuşlandırılması hâlinde, Türkiye açısından İsrail’in rolünün yalnızca bir “silah tedarikçisi” sınırları içerisinde kalıp kalmadığı sorusu daha fazla önem kazanacaktır.

Bu çerçevede Ankara açısından esas alınması gereken, Atina’nın diplomatik söyleminden ziyade yeni askerî sistemlerin niteliği, menzili, konuşlandırılacağı coğrafya ve Türkiye’nin askerî-stratejik hareket alanı üzerinde oluşturabileceği etkidir. Özellikle Türkiye kıyılarına yakın Ege adalarında gerçekleştirilebilecek yeni konuşlandırmalar, yalnızca Yunanistan’ın savunma tercihi olarak değil, Ege’deki mevcut askerî dengenin ve güvenlik ortamının değiştirilmesi bakımından da değerlendirilmelidir.

Ege’de “Silahlı Yumuşama” Dönemi

Ortaya çıkan tablo, Türkiye-Yunanistan ilişkilerinin klasik anlamda bir normalleşmeden farklı bir sürece girdiğini düşündürmektedir. İki taraf arasında siyasi diyalog sürmekte, ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi hedeflenmekte ve askerî gerilimin kontrolden çıkmaması yönünde karşılıklı bir irade görülmektedir. Buna karşılık taraflar kendi stratejik tezlerinden vazgeçmemekte ve özellikle Yunanistan kapsamlı bir askerî modernizasyon gerçekleştirmektedir.

Bu durum “silahlı yumuşama” olarak tanımlanabilir.

Başka bir ifadeyle Atina, Ankara ile savaş veya sürekli kriz istememekte; fakat Türkiye karşısında askerî caydırıcılığını mümkün olduğunca yükseltmeye çalışmaktadır. Miçotakis’in açıklamasındaki “Türkiye’nin tüm olası hamlelerine karşı cevabımız var” yaklaşımı ile “yan yana yaşamaya mahkumuz” mesajının aynı siyasi çerçevede bulunması bu stratejinin özetidir.[15]

Türkiye açısından bu süreç, iyi komşuluk ve diyalog söyleminin sağladığı olumlu siyasi atmosfer korunmakla birlikte, sahadaki askerî gelişmelerin stratejik sonuçlarını göz ardı etmeyen ihtiyatlı bir yaklaşımla yönetilmelidir. Atina’nın gerilimi azaltmaya yönelik açıklamaları diplomatik açıdan önemlidir; ancak bu söylemler Yunanistan’ın hızlanan silahlanma programı, İsrail ile derinleşen savunma işbirliği ve Ege’de ortaya çıkabilecek yeni askerî konuşlandırmalardan bağımsız değerlendirilmemelidir. Türkiye açısından kalıcı güvenin ölçüsü söylemlerden çok, bu söylemlerin sahadaki uygulamalarla ne ölçüde desteklendiği olmalıdır.

Türkiye, Yunanistan ile diyalog ve işbirliği kanallarını açık tutarken Ege’de kendi hak ve menfaatlerini koruyacak diplomatik, hukuki ve askerî kapasitesini muhafaza etmek durumundadır. Özellikle adaların statüsüne ilişkin Türk tezlerinin uluslararası platformlarda hukuki temelleriyle anlatılması; Yunanistan’ın yeni savunma sistemlerinin konuşlandırılmasının yakından takip edilmesi ve İsrail-Yunanistan askerî işbirliğinin Türkiye’nin güvenlik ortamına etkilerinin bütüncül biçimde değerlendirilmesi önem taşımaktadır.

Sonuç

Miçotakis’in “füze haritalarından yoruldum” ve Türkiye ile Yunanistan’ın “yan yana yaşamaya mahkûm” olduğu yönündeki açıklamaları, iki ülke ilişkileri açısından olumlu ve gerçekçi bir mesajdır. Coğrafya değiştirilemeyeceğine göre Ankara ve Atina’nın sürekli kriz üreten bir ilişki yerine sorunlarını diplomasi yoluyla yönetmesi her iki ülkenin de çıkarınadır.

Ancak diplomaside kullanılan yumuşak dil, sahadaki askerî ve stratejik gelişmelerden bağımsız değerlendirilemez. Yunanistan’ın kapsamlı silahlanma ve modernizasyon programı, İsrail ile geliştirdiği savunma işbirliği ve Ege adalarının statüsüne ilişkin devam eden görüş ayrılıkları Türkiye açısından dikkatle izlenmesi gereken konulardır.

Bu nedenle Miçotakis’in açıklamasını Yunanistan’ın Türkiye politikasında köklü bir değişimden ziyade çatışmayı önlerken caydırıcılığı artırmayı amaçlayan kontrollü rekabet stratejisinin siyasi ifadesi olarak değerlendirmek daha gerçekçi görünmektedir.

Türkiye açısından esas mesele, Yunanistan’ın ne söylediğinden çok söylemi ile sahadaki uygulamalarının ne ölçüde örtüştüğüdür.

Eğer Atina iyi komşuluk söylemini Ege’de yeni askerî oldubittiler oluşturmadan sürdürebilirse mevcut süreç iki ülke arasında kalıcı istikrarın başlangıcına dönüşebilir. Buna karşılık siyasi yumuşama ortamı, Ege’de askerî statükoyu tek taraflı değiştirmek veya Türkiye’nin güvenlik hassasiyetlerini göz ardı eden yeni konuşlandırmalar yapmak için kullanılacak olursa bugün “füze haritalarından yorulduğunu” söyleyen siyasetçiler yarın yeni füze haritalarının ortaya çıkmasını engelleyemeyebilir.

Dolayısıyla Ege’nin geleceğini belirleyecek olan yalnızca Ankara ile Atina arasındaki söylemin tonu değil; diplomasi ile caydırıcılık arasındaki dengenin nasıl kurulacağıdır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Anadolu Ajansı kaynaklı, “Yunanistan Başbakanı Miçotakis: Füze haritalarından yoruldum, Türkiye ile yan yana yaşamaya mahkumuz”, Gazete Oksijen, 25.07.2026. https://share.google/x9R4j6CYAfykHi4JW (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[2] Prime Minister of the Hellenic Republic, “Joint Declaration Between the Government of the Republic of Türkiye and the Government of the Hellenic Republic”, 11.02.2026. https://www.primeminister.gr/en/2026/02/11/37873 (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[3] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “The Outstanding Aegean Issues”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affair”, (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[4] Reuters, “Greece to buy $4 billion air defence system from Israel”, 23.07.2026. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/greece-buy-35-billion-air-defence-system-israel-sources-say-2026-07-23/ (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[5] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs” https://www.mfa.gov.tr/militarization-of-eastern-aegean-islands-contrary-tp-the-provisions-of-international-agreements.en.mfa (Erişim Tarihi: 26.07.2026)

[6] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs”

[7] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 149-166

[8] Harry N. Howard Türkiye’nin Taksimi Bir Diplomasi tarihi 1913-1923 (Çev. Salih Sabit Togay), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2018, s. 370; İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları 1920-1945, Cilt: I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2000, s. 148-218; Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 154-157

[9] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk, Liman Yayınevi, Ankara, 2022, s. 157-158.

[10] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Militarization of Eastern Aegean Islands Contrary to the Provisions of International Agreements”, Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs”

[11] Hüseyin Alpaslan, Gölgede Kalan Tarihe Yolculuk. s. 154-157.

[12] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “SC-4, 5 Mart 2026, Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli’nin Ege Adalarının Silahsızlandırılmış Statüsüne İlişkin Son Dönemde Yaşanan Gelişmeler Hakkındaki Soruya Cevabı”, 05.03.2026. https://www.mfa.gov.tr/sc_-4_-disisleri-bakanligi-sozcusu-oncu-keceli-nin-ege-adalarinin-silahsizlandirilmis-statusune-iliskin-son-donemde-yasanan-gelismeler-hk-sc.tr.mfa? (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[13] Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs, “Turkish Claims Regarding the Demilitarization of Islands in the Aegean Sea”, 08.05.2024. https://www.mfa.gr/en/foreign-policy/foreign-policy-issues/issues-of-greek-turkish-relations/turkish-claims-regarding-the-demilitarization-of-islands-in-the-aegean-sea/ (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[14] Hellenic Republic Ministry of National Defence, “Minister of National Defence N. Dendias Briefed on Ministry of National Defence Armament Programmes Approved by KYSEA”, 23.07.2026. Minister of National Defence N. Dendias briefed on Ministry of National Defence Programmes activated by Government Council for National Security - Hellenic Republic Ministry of National Defence (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

[15] Anadolu Ajansı, “Yunanistan Başbakanı Miçotakis: Füze haritalarından yoruldum, Türkiye ile yan yana yaşamaya mahkumuz”, Gazete Oksijen, 25.07.2026. https://gazeteoksijen.com/dunya/yunanistan-basbakani-micotakis-fuze-haritalarindan-yoruldum-turkiye-ile-yan-yana-yasamaya-mahkumuz-283621 (Erişim Tarihi: 26.07.2026).

ANADOLU


Bozkırın yalınayak yolcusu
Kayından direği örtüsü de kıl
Yürü demeye başladı hep birden akıl

Güneşin battığı yönde istikbali aramak
Güneşin doğduğu yerden istiklale yol almak
Bir göç ki bu ebediyen, olmak ya da olmamak

Geçit vermez derin sularla hazar
Hazar! Ucunda vatan var
Hazar! Derin olsan kaç yazar

Horasan tepesinden bakmak dönüpte
Hüzünlüyüm gitmeliyim ancak, hüznü gömümte
Anadolu toprakları burnumda tüte tüte

En son bir tek kapı kaldı, üzeri tunçtan kilit
Demirden bir yumruk ile açılıyor Malazgirt
O kapıyı kırıp geçti Alparslan denen yiğit

Gayrı bize emanetsin serin sularla vatan
Üstünde gezenden kat kat, altında şehit yatan
Gayrı bize emanetsin gazi de denen vatan

Sen tut bir de, bir obayla bir ovaya göç eyle
Hatta neden, nasıl, niçin, bir de düşünün neyle...
Ayaklar yakan toprağı işler oldu su ile
Yiyip, içip, giyinse de çile üstünde çile

Şimdi feza devri denen, Türk'üm erken uyandı
Beyaz ne varsa ülkümde kırmızıyla boyandı
Ses hızından da ileri Türk zekası teyyare
Neslin aklı bir üstünde hedefinde seyyare

İkinci bir altı asır başladı başlayacak
Vatanın son evladı da uyandığında ancak
Mabedimdir Anadolu hep mabedim kalacak
Çelikten o kubbe ile bana siper duracak

Şeref yazdık onur yazdık o delinmez kubbeye
Ne eğilir başlarımız ne diz çöker darbeye! Daha azını gör


        //mhd
(2026 Milletler Ligi  Şampiyonu, A Milli Kadın Voleybol Takımımıza İthafen)

ÇOCUK TERBİYESİ

Evlât, ana baba elinde bir emânettir. Çocukların temiz kalbleri kıymetli bir cevher gibidir.

Mum gibi, her şekli alabilir.

Küçük iken, hiçbir şekle girmemiştir. Temiz bir toprak gibidir. Temiz toprağa hangi tohum ekilirse, onun meyvesi hâsıl olur. Çocuklara îmân, Kur’ân ve Allahü teâlânın emirleri öğretilir ve yapmaya alıştırılırsa, din ve dünya saadetine ererler. Bu saadette anaları, babaları ve hocaları da ortak olur. Eğer bunlar öğretilmez ve alıştırılmaz ise, bedbaht olurlar. Yapacakları her fenalığın günâhı, ana, baba ve hocalarına da verilir. 

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki:

“Çok Müslüman evlâdı, babaları yüzünden Veyl ismindeki Cehenneme gideceklerdir. Çünkü, bunların babaları, yalnız para kazanmak ve keyf sürmek hırsına düşüp ve yalnız dünya işleri arkasında koşup, evlâtlarına Müslümanlığı ve Kur’ân-ı kerîmi öğretmediler. Ben böyle babalardan uzağım. Onlar da, benden uzaktır. Çocuklarına dinlerini öğretmeyenler, Cehenneme gideceklerdir.”

“Çocuklarına Kur’ân-ı kerîm öğretenlere veya Kur’ân-ı kerîm hocasına gönderenlere, öğretilen Kur’ânın her harfi için, 10 kere Kâbe-i muazzama ziyâreti sevâbı verilir ve kıyâmet günü, başına devlet tâcı konur.

Bütün insanlar görüp imrenir.” Tam İlmihål - Seâdet-i Ebediyye

Türk Devletleri Teşkilatı’nın Sessiz Dönüşümü: Kültürel İş Birliğinden Jeostratejik Güç Birliğine

İsmail CİNGÖZ

Öz

Bu çalışma, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kültürel iş birliği merkezli bir yapıdan jeoekonomik ve jeostratejik kapasite geliştiren çok boyutlu bir bölgesel örgüte dönüşümünü incelemektedir. Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarını kazanan Türk devletleri arasındaki ilişkiler, ilk aşamada ortak tarih, dil, kültür ve eğitim ekseninde şekillenmiştir. Ancak 2009 Nahçıvan Anlaşması, 2021 yılında Türk Devletleri Teşkilatı adının benimsenmesi ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nun kabul edilmesiyle birlikte kurumsallaşma süreci stratejik bir nitelik kazanmıştır. Çalışmada 2020 Karabağ Zaferi’nin Türk dünyasında oluşturduğu jeopolitik özgüven, Zengezur bağlantısının Türk devletleri arasındaki coğrafi bütünleşmeye muhtemel katkısı ve Orta Koridor’un küresel ticaret yolları bakımından artan önemi değerlendirilmektedir. Ayrıca enerji güvenliği, yenilenebilir enerji, yapay zekâ, dijital entegrasyon, siber güvenlik, Türk Yatırım Fonu ve savunma sanayii alanlarında gelişen iş birliği mekanizmaları ele alınmaktadır. NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği’nin Türk Devletleri Teşkilatı’na yönelik yaklaşımları da değişen Avrasya jeopolitiği bağlamında analiz edilmektedir. Çalışmada, Teşkilatın yakın dönemde kolektif savunma örgütüne dönüşmesinin gerçekçi olmadığı görülüyor olsa da imkânsız olmadığı; buna karşılık ekonomik bağlantısallık, teknoloji, enerji, ulaştırma ve stratejik dayanıklılık alanlarında ortak kapasite geliştirebileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı’nın kalıcı bir güç merkezine dönüşebilmesi, ortak kültürel mirasın somut projeler, etkili kurumsal mekanizmalar, ekonomik karşılıklı bağımlılık ve ortak stratejik iradeyle desteklenmesine bağlıdır.

Anahtar Kelimeler: Türk Devletleri Teşkilatı, Avrasya Jeopolitiği, Orta Koridor, Jeoekonomik Entegrasyon, Stratejik Özerklik.

Giriş

Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin 1991 yılında dağılması, Avrasya jeopolitiğinde köklü değişimlere yol açmıştır. Bağımsızlıklarını kazanan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan, uluslararası sistemde egemen devletler olarak yerlerini alırken, Türkiye Cumhuriyeti bu beş Türk devletini tanıyan ilk ülke olmuştur. Bu diplomatik tercih, yalnızca yeni devletlerin uluslararası meşruiyetine verilen erken desteği değil, aynı zamanda Türkiye’nin tarihî, kültürel ve stratejik bağlara dayanan Türk dünyası vizyonunun da somut bir göstergesi olarak değerlendirilmiştir.[1][2][3]

Ancak 1990’lı yılların iyimser atmosferine rağmen Türk dünyasında beklenen ölçüde kurumsal bütünleşme sağlanamamıştır. Bunun temel nedenleri arasında yeni bağımsız devletlerin egemenliklerini pekiştirme çabaları, Rusya Federasyonu’nun bölgedeki devam eden nüfuzu, Çin Halk Cumhuriyeti’nin yükselen ekonomik etkisi ile birlikte Batılı aktörlerin Türkistan olarak da adlandırılan Orta Asya politikaları ve Türk devletlerinin birbirinden farklı dış politika öncelikleri yer almıştır.[4]

Bu nedenle yaklaşık yirmi yıl boyunca Türk dünyasında gerçekleştirilen zirveler büyük ölçüde ortak tarih, kültür, eğitim ve dil ekseninde ilerlemiş; ekonomik ve güvenlik alanındaki iş birliği ise sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte 3 Ekim 2009 tarihinde imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin kurulması, kurumsallaşma sürecinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.[5][6]

Türk Konseyi, kuruluşundan itibaren yalnızca kültürel iş birliğini değil; ulaştırma, ekonomi, gümrük, turizm, eğitim ve dış politika alanlarında da ortak mekanizmalar geliştirmeye başlamıştır. Özellikle 2021 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen VIII. Zirve’de teşkilatın adının “Türk Devletleri Teşkilatı” (TDT) olarak değiştirilmesi, bu dönüşümün sembolik olduğu kadar stratejik bir anlam taşıdığını göstermektedir. Aynı zirvede kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, teşkilatın uzun vadeli hedeflerini ilk kez kapsamlı biçimde ortaya koymuştur.[7]

Bugün TDT, kültürel dayanışma eksenini aşarak Avrasya’nın yeni jeoekonomik ve jeostratejik güç merkezlerinden biri olma yönünde sessiz fakat dikkat çekici bir dönüşüm yaşamaktadır. Enerji güvenliği, ulaştırma koridorları, dijital dönüşüm, yatırım fonları, yapay zekâ, savunma sanayii, afet yönetimi, siber güvenlik ve bölgesel diplomasi gibi alanlarda ortak politikalar geliştirmeye çalışan çok boyutlu bir bölgesel iş birliği mekanizmasına dönüşmektedir.[8]

Bu dönüşümün en önemli hızlandırıcılarından biri hiç kuşkusuz 2020 Karabağ Zaferi olmuştur. Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının önemli bölümünü kurtarması yalnızca Güney Kafkasya’daki askerî dengeyi değiştirmemiş; aynı zamanda Türk dünyasının jeopolitik özgüvenini artırmış, Zengezur bağlantısı ve Orta Koridor gibi projeleri yeniden uluslararası gündemin merkezine taşımıştır.[9]

Diğer taraftan Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında küresel ticaret yollarının yeniden şekillenmesi, Avrupa’nın enerji güvenliği arayışları, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, ABD’nin Hint-Pasifik stratejisi ve Orta Koridor’un önem kazanması, TDT’nin yalnızca bölgesel değil, küresel güç rekabetinin de önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir.[10][11]

Bu çalışma, TDT’nin kültürel dayanışma ekseninden jeoekonomik ve jeostratejik bir iş birliği modeline dönüşümünü analiz etmektedir. Çalışmada öncelikle Soğuk Savaş sonrası Türk dünyasının kurumsallaşma süreci incelenecek; ardından Karabağ Zaferi’nin etkileri, Zengezur bağlantısı, Orta Koridor, enerji diplomasisi, yapay zekâ, dijital entegrasyon, ortak finans mekanizmaları ve güvenlik boyutu değerlendirilecektir. Son bölümde ise NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği açısından ortaya çıkan yeni jeopolitik denklemler analiz edilerek TDT’nin geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Soğuk Savaş Sonrası Türk Dünyasında Kurumsallaşma Arayışı

Soğuk Savaş sonrasında Türk dünyası fikri, başlangıçta daha çok dil, kültür, eğitim ve tarih üzerinden şekillenmiştir. TÜRKSOY, Türk Akademisi, parlamentolar arası iş birliği mekanizmaları ve öğrenci değişim programları bu dönemin öne çıkan araçları olmuştur. Bununla birlikte devletlerin farklı dış politika öncelikleri, Moskova ile ilişkileri ve ekonomik bağımlılıkları, siyasal bütünleşmenin sınırlı kalmasına neden olmuştur.[12]

2009’da oluşturulan Türk Konseyi, dağınık ilişkilerin düzenli zirveler, bakanlar toplantıları ve uzman çalışma grupları vasıtasıyla kurumsallaşmasını sağlamıştır. 2021’de kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” ise Teşkilata uzun vadeli bir stratejik yön kazandırmıştır. Belge; siyasal dayanışma, ekonomik bütünleşme, ulaştırma bağlantıları, enerji iş birliği, dijital dönüşüm ve uluslararası alanda eş güdümlü hareket edilmesini Türk dünyasının gelecek hedefleri arasında tanımlamaktadır.

Dolayısıyla Teşkilatın dönüşümünü yalnızca isim değişikliğiyle açıklamak mümkün değildir. Asıl dönüşüm, ortak kültürel kimliğin giderek ortak ekonomik çıkarlar, ulaştırma ağları, enerji hatları, teknoloji politikaları ve güvenlik kaygılarıyla desteklenmesidir. Böylece Türk dünyası düşüncesi, romantik ve tarih merkezli bir söylem olmaktan çıkarak somut projeler üzerinden ilerleyen jeopolitik bir tasavvura dönüşmektedir.

Türkiye’nin Türk dünyasına yönelik yaklaşımındaki değişim yalnızca diplomatik ve ekonomik kurumlaşmayla sınırlı değildir. Bu dönüşüm, coğrafyanın adlandırılmasına ve ortak tarih bilincinin yeniden inşasına da yansımaktadır.[13] Millî Eğitim Bakanlığı tarafından uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde,[14] tarih öğretiminde uzun yıllardır kullanılan “Orta Asya” kavramı yerine tarihî “Türkistan” adının benimsenmesi[15] bu bakımdan dikkat çekicidir. Bakanlık, söz konusu değişikliği anakronik veya tarihsel gerçekliği yeterince yansıtmayan kavramların ayıklanması çerçevesinde açıklarken, Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin bu tercihin Türk dünyasını ayrıştıran kavramsallaştırmalara karşı bilinçli bir yaklaşım olduğunu belirtmiştir.[16] Bu terminolojik değişim, tek başına kapsamlı bir dış politika doktrini anlamına gelmemekle birlikte, Türkiye’nin Türk dünyasını yalnızca günümüzün siyasi sınırları üzerinden değil; ortak tarih, kültür ve medeniyet coğrafyası temelinde değerlendirmeye yöneldiğini göstermektedir.

2020 Karabağ Zaferi Sonrası Değişen Jeopolitik Ortam

Azerbaycan’ın 27 Eylül-10 Kasım 2020 tarihleri arasında gerçekleşen İkinci Karabağ Savaşı’nda elde ettiği zafer, Türk dünyası açısından askerî sonuçlarının ötesinde psikolojik ve jeopolitik bir kırılma oluşturmuştur. Bu gelişme, Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının önemli bölümünü geri almasını sağlarken Türkiye-Azerbaycan stratejik ortaklığının bölgesel güç dengeleri üzerindeki etkisini de görünür hâle getirmiştir.

Azerbaycan’ın 19 Eylül 2023 tarihinde Karabağ’da başlattığı antiterör operasyonu sonucunda Hankendi, Hocalı, Hocavend ve Ağdere’nin de aralarında bulunduğu bölgeler kısa süre içerisinde yeniden kontrol altına alınmıştır. Böylece Azerbaycan, Karabağ üzerindeki egemenliğini bütünüyle tesis etmiştir. Bu gelişme Türk dünyasında büyük bir memnuniyetle karşılanırken, Karabağ Zaferi sonrasında Türk devletleri arasındaki dayanışma söyleminin güvenlik, savunma sanayii, ulaştırma ve stratejik bağlantısallık alanlarına doğru genişlediği görülmüştür.

Türkiye-Azerbaycan askerî iş birliğinin Azerbaycan’ın zaferine sağladığı katkının sahada görülmesi, Türk savunma sanayiinin ulaştığı teknolojik düzeyi de daha görünür hâle getirmiştir. Türkiye’nin askerî tecrübesinden, savunma teknolojilerinden ve eğitim kapasitesinden yararlanma eğilimi, diğer Türk devletlerini de Türkiye ile daha yakın askerî ve güvenlik ilişkileri kurmaya yöneltmiştir. Bu gelişmeye bağlı olarak Türk devletlerinin yalnızca Türkiye ile değil, kendi aralarında yürüttükleri askerî, güvenlik ve savunma temelli ilişkilerde de ilerleme kaydedildiği görülmektedir.[17]

Bu gelişmelerin etkisiyle TDT zirvelerinde bölgesel barış ve güvenlik meseleleri daha belirgin biçimde gündeme gelmeye başlamıştır. Nitekim Teşkilatın 7 Ekim 2025 tarihinde Gebele’de düzenlenen 12. Zirvesi doğrudan “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirilmiştir.[18]

Karabağ Zaferi aynı zamanda Türk dünyasının coğrafi bağlantısına ilişkin tartışmaları da güçlendirmiştir. Azerbaycan ana karası ile Nahçıvan arasında kurulması planlanan ulaşım hattı, yalnızca Azerbaycan açısından değil, Türkiye’nin Hazar Denizi ve Türkistan’a doğrudan erişimi bakımından da stratejik önem taşımaktadır. Bu nedenle savaş sonrasında ortaya çıkan yeni durum, TDT’nin iş birliği gündemini kültürel yakınlıktan jeopolitik bağlantısallığa taşımıştır.

Karabağ Zaferi, yalnızca Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünün yeniden tesis edilmesi bakımından değil; Türk dünyasında ortak hareket edebilme iradesinin somut bir başarı örneği olarak da değerlendirilmiştir. Bu gelişme, Türk devletleri arasında stratejik güven duygusunu artırmış ve Teşkilatın güvenlik ile savunma alanındaki iş birliği perspektifini güçlendirmiştir.

Bununla birlikte İran, Zengezur bağlantısının oluşturacağı yeni jeopolitik ve jeoekonomik dengeyi kendi çıkarları açısından olumsuz değerlendirmekte ve güzergâhın açılmasına güçlü biçimde karşı çıkmaktadır.[19] Azerbaycan’ın Nahçıvan’a, Türkiye’nin ise Azerbaycan ve diğer Türk devletlerine daha doğrudan karasal erişim sağlayacak olması, bölgedeki ulaşım ve ticaret dengelerini değiştirebilecek niteliktedir.

İran’ın kaygıları yalnızca siyasi ve stratejik nedenlerden kaynaklanmamaktadır. Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki kara ulaşımının ve enerji aktarımının hâlen kısmen İran üzerinden gerçekleştirilmesi, Tahran’a transit gelir ve bölgesel nüfuz sağlamaktadır. Alternatif bir bağlantının kurulması, İran’ın söz konusu ekonomik ve stratejik avantajlarının azalmasına yol açabilir.

Ancak İran açısından daha önemli kaygı; Türkiye ile Azerbaycan’ın İran güzergâhına bağımlılığının azalması, İran’ın Güney Kafkasya’daki nüfuzunun zayıflaması ve Türk devletleri arasındaki coğrafi bağlantının güçlenmesidir. Tahran yönetimi, Türk dünyasının bağlantısallığındaki bu muhtemel artışı bölgesel güç dengelerini kendi aleyhine değiştirebilecek bir gelişme olarak değerlendirmektedir.[20]

Zengezur Bağlantısı ve Türk Dünyasının Coğrafi Bütünlüğü

Zengezur güzergâhı, Türk dünyasının geleceği bakımından en fazla tartışılan projelerden biridir. Söz konusu güzergâhın açılması hâlinde Azerbaycan ile Nahçıvan arasında kara ve demir yolu bağlantısı kurulacak; Türkiye de Azerbaycan üzerinden Hazar Havzası ve Türkistan’a daha kısa bir hatla ulaşabilecektir.

Bu yönüyle Zengezur, yalnızca bölgesel bir ulaşım projesi değildir. Güzergâh; Türkiye, Güney Kafkasya, Hazar Denizi ve Orta Asya arasında kesintisiz bağlantı kurulması düşüncesinin önemli bir unsurudur. Bununla birlikte projenin gerçekleşmesi, Ermenistan’ın egemenlik endişeleri, sınır ve gümrük rejimine ilişkin anlaşmazlıklar, İran’ın jeopolitik kaygıları ve Rusya’nın bölgesel nüfuz mücadelesi nedeniyle karmaşık bir süreçtir.

Bu nedenle Türkiye ve Azerbaycan’ın Zengezur konusunu yalnızca “koridor” kavramıyla değil; bölgesel barış, karşılıklı ekonomik fayda ve egemenlik haklarına saygı ilkeleri çerçevesinde ele alması önem taşımaktadır. Aksi takdirde bölgesel bütünleşme projesi, yeni bir rekabet ve gerilim alanına dönüşebilir. Başarılı şekilde hayata geçirilmesi durumunda ise Zengezur bağlantısı, Türk dünyasının fiziki bütünleşmesini hızlandırabilecek ve Orta Koridor’un kapasitesini artırabilecek stratejik bir kaldıraç olacaktır.[21][22]

Orta Koridor ve Türk Dünyasının Jeoekonomik Yükselişi

Çin’den başlayarak Kazakistan, Hazar Denizi, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşan Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı, diğer adıyla Orta Koridor, Türk Devletleri Teşkilatı’nın jeoekonomik dönüşümünün merkezinde yer almaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında kuzey güzergâhındaki siyasi ve güvenlik risklerinin artması,[23] Kızıldeniz ve çevresindeki krizlerin deniz ticaretini olumsuz etkilemesi, alternatif doğu-batı hatlarının önemini artırmıştır.

Dünya Bankası’na göre gerekli altyapı yatırımları, lojistik reformlar ve sınır geçişlerinde koordinasyon sağlanması hâlinde Orta Koridor’daki yük hacmi 2030 yılına kadar üç katına çıkarılabilir ve taşıma süresi yarıya indirilebilir.[24] Bu öngörü, güzergâhın yalnızca transit taşımacılık değil, bölgesel üretim ve ticaret bakımından da önemli bir potansiyel taşıdığını göstermektedir.

Ancak Orta Koridor’un gerçek bir ekonomik kuşağa dönüşebilmesi için liman, demir yolu ve gümrük altyapılarının uyumlaştırılması; Hazar geçişlerindeki kapasitenin artırılması, ortak tarifelerin geliştirilmesi ve bürokratik işlemlerin dijitalleştirilmesi gerekmektedir. Dünya Bankası raporlarında Gürcistan’ın demir yolu ve kara yolu kapasitesinin geliştirilmesinin Orta Koridor’un etkinliği açısından taşıdığı öneme dikkat çekilmektedir.[25] Bu çerçevede 2026 yılında Dünya Bankası desteğiyle başlatılan ve Gürcistan’ın ulaştırma altyapısını da kapsayan yeni çalışmalar, koridor üzerindeki darboğazların giderilmesine yönelik güncel girişimlerden biri olarak değerlendirilebilir.[26]

Türk Devletleri Teşkilatı bu süreçte siyasi eş güdüm sağlayabilecek en uygun kurumlardan biridir. Teşkilatın Orta Koridor üzerindeki devletleri ortak standartlar etrafında bir araya getirmesi,[27] Türk dünyasını yalnızca enerji ve hammadde sağlayıcısı olmaktan çıkararak küresel tedarik zincirlerinin etkin bir aktörü hâline getirebilir.

Enerji, Yapay Zekâ ve Dijital Entegrasyon

Türk devletlerinin önemli petrol, doğal gaz, uranyum ve yenilenebilir enerji potansiyeline sahip olması,[28] enerji iş birliğini Teşkilatın temel stratejik alanlarından biri hâline getirmiştir. Türk Dünyası 2040 Vizyonu ve Teşkilatın diğer temel belgeleri, enerji güvenliğini ve yenilenebilir enerji alanındaki iş birliğini öncelikli hedefler arasında göstermektedir.[29]

Azerbaycan ve Türkistan enerji kaynaklarının Türkiye üzerinden Avrupa pazarlarına ulaştırılması, Türkiye’nin enerji merkezi olma hedefi ile Türk devletlerinin ihracat güzergâhlarını çeşitlendirme arayışını buluşturmaktadır.[30] Ancak bu iş birliğinin yalnızca petrol ve doğal gazla sınırlandırılmaması gerekir. Hazar Havzası’ndaki rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyeli, yeşil hidrojen, elektrik iletim hatları ve kritik mineraller gelecekteki iş birliğinin yeni alanları olabilir.[31]

Teşkilatın dönüşümünün en dikkat çekici yönlerinden biri de yapay zekâ ve dijitalleşmenin ortak gündeme girmesidir. Ekim 2024’te Bişkek’te düzenlenen Türk Devletleri Yapay Zekâ Forumu’na iki yüzden fazla uzman, yetkili ve karar vericinin katılması,[32] bu alandaki kurumsallaşmanın ilk işaretlerinden biri olmuştur.

15 Mayıs 2026’da Türkistan’da yapılan gayri resmî zirvenin “Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma” temasıyla düzenlenmesi[33] ise teknoloji konusunun artık tali bir çalışma alanı değil, Teşkilatın stratejik önceliklerinden biri olduğunu göstermiştir. Zirvede dijital dönüşüm, yenilikçilik, yapay zekâ, bağlantısallık ve sürdürülebilir ekonomik kalkınma alanlarında iş birliğinin güçlendirilmesi hedeflenmiştir.

Ortak dijital ekonomi anlaşmaları, elektronik izin sistemi, gümrük işlemlerinin dijitalleştirilmesi, siber güvenlik koordinasyonu ve Türk dilleri için ortak büyük dil modeli geliştirilmesi gibi projeler; gelecekte Türk dünyasının dijital egemenliği açısından önem taşıyacaktır. Özellikle yapay zekâ alanında ortak veri havuzları, Türk dilleriyle eğitilmiş modeller, siber tehditlere karşı ortak müdahale mekanizmaları ve teknoloji şirketlerini destekleyecek yatırım fonları kurulması, Teşkilatın küresel rekabet kapasitesini artırabilir.

Ortak Finans ve Güvenlik Boyutu

Türk Yatırım Fonu’nun kurulması, Teşkilatın kültürel iş birliğinden ekonomik kurumsallaşmaya geçtiğinin en somut göstergelerinden biridir.[34] Fonun kuruluş anlaşması 16 Mart 2023’te Ankara’da imzalanmış ve anlaşma 12 Aralık 2023’te onaylanarak Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.[35] Fon, Türk devletleri arasındaki ilk ortak finans kuruluşu olarak bölgesel altyapı, ticaret, yatırım ve özel sektör projelerinin desteklenmesini amaçlamaktadır.

Fonun başarılı olması, yalnızca ayıracağı mali kaynağa değil, şeffaf yönetim, profesyonel proje değerlendirmesi ve siyasi müdahalelerden uzak kurumsal bir yapıya sahip olmasına bağlıdır. Türk Yatırım Fonu, Orta Koridor, dijital altyapı, enerji dönüşümü, tarım, su güvenliği ve savunma sanayii gibi alanlarda ortak projeleri finanse edebilirse, Türk dünyası bütünleşmesinin ekonomik temelini güçlendirebilir.

Türkiye-Azerbaycan arasında 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan Şuşa Beyannamesi, müttefiklik ilişkilerinin yanı sıra savunma ve güvenlik alanlarında kapsamlı iş birliği öngörmüş olsa da[36] Teşkilatın NATO benzeri bir kolektif savunma örgütüne dönüşmesi yakın dönemde gerçekçi görünmemekle birlikte imkânsız değildir. Üye devletlerin Rusya, Çin, NATO ve diğer bölgesel aktörlerle farklı ilişkileri bulunmaktadır. Buna karşılık terörizm, aşırıcılık, sınır aşan suçlar, düzensiz göç, siber saldırılar, enerji ve ulaştırma hatlarının güvenliği ile doğal afetler konusunda iş birliği yapılması mümkündür.

2025 Budapeşte Bildirisi’nde[37] savunma sanayii alanındaki çok taraflı iş birliğinin geliştirilmesinin vurgulanması, güvenlik başlığının giderek daha açık biçimde Teşkilat gündemine girdiğini göstermektedir. Ancak bu iş birliği, başka devletlere veya örgütlere karşı kurulmuş askerî blok görüntüsü vermek yerine, üyelerin savunma kapasitelerini ve stratejik dayanıklılıklarını geliştiren esnek bir model olarak şekillenmelidir.

NATO, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği Açısından Değerlendirme

Türk Devletleri Teşkilatı’nın güçlenmesi NATO açısından hem fırsatlar hem de dikkatle yönetilmesi gereken sonuçlar doğurmaktadır. Türkiye’nin Türk dünyasıyla geliştirdiği ulaştırma, enerji ve güvenlik ilişkileri; NATO’nun Karadeniz, Kafkasya ve Orta Asya’ya ilişkin stratejik farkındalığını artırabilir. Türkiye’nin 7-8 Temmuz 2026 tarihlerinde Ankara’da NATO Zirvesi’ne ev sahipliği yapması da ülkenin İttifak içerisindeki jeostratejik konumunun önemini göstermektedir. Bu durum, Türkiye’nin aynı anda hem Atlantik güvenlik mimarisinin merkez üyelerinden biri hem de Türk dünyasının kurumsallaşmasında öncü aktör olabilme kapasitesini ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte Türk Devletleri Teşkilatı’nın NATO’nun Orta Asya’ya uzanan bir aracı olarak algılanması, Rusya ve Çin’in tepki göstermesine neden olabilir.[38] Bu nedenle Türkiye’nin Teşkilat politikası, NATO üyeliği ile Türk dünyasındaki bağımsız iş birliği arayışını dengeli biçimde yürütmelidir.

Çin açısından Orta Koridor, Kuşak ve Yol Girişimi’ni destekleyen alternatif bir bağlantı hattı olduğu ölçüde faydalıdır. Ancak Türk devletlerinin ekonomik ve siyasi koordinasyonunun artması, Çin’in Orta Asya’daki ikili ilişkiler üzerinden kurduğu etkinliği sınırlayabilir. Özellikle kritik mineraller, dijital altyapı, telekomünikasyon, veri güvenliği ve finansman alanlarında Türk devletlerinin ortak hareket etmesi, Pekin karşısındaki pazarlık güçlerini artıracaktır.

Bu nedenle Teşkilatın ne bütünüyle Batı yanlısı bir blok ne de Çin ve Rusya’nın bölgesel projelerine eklemlenen pasif bir yapı olması gerekir. En rasyonel seçenek üyelerin çok yönlü dış politika anlayışlarını koruyan, fakat ortak çıkar alanlarında kolektif pazarlık gücü üreten stratejik özerklik modelidir.

Rusya açısından Türk Devletleri Teşkilatı’nın güçlenmesi, iş birliği imkânları barındıran; ancak bölgesel nüfuz dengeleri bakımından dikkatle izlenen bir gelişmedir. Moskova’nın, Türk devletleriyle tarihsel, ekonomik ve güvenlik ilişkilerini sürdürmeye önem verdiği; bununla birlikte Teşkilatın ulaştırma, enerji ve bölgesel koordinasyon kapasitesindeki artışın Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki geleneksel Rus nüfuzunu etkileyebileceğini değerlendirdiği söylenebilir. Bununla birlikte Rusya, TDT’yi doğrudan kendisine karşı oluşturulmuş bir blok olarak değerlendirmekten ziyade, çok kutuplu uluslararası sistem içerisinde iş birliği yapılabilecek yeni bir bölgesel aktör olarak takip etmektedir.[39]

Avrupa Birliği açısından ise Türk Devletleri Teşkilatı’nın yükselen rolü özellikle enerji arz güvenliği, kritik ulaştırma koridorları ve Orta Koridor’un geliştirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Avrupa’nın alternatif enerji ve ticaret güzergâhlarına yönelmesi, Türk devletleriyle ekonomik ilişkilerin stratejik değerini artırmıştır. Bu çerçevede Avrupa Birliği, TDT’nin bölgesel istikrarı destekleyen, bağlantısallığı güçlendiren ve küresel tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesine katkı sağlayan girişimlerini dikkatle takip etmektedir.[40][41]

Bu tablo, Türk Devletleri Teşkilatı’nın yalnızca Türk dünyasının iç dinamikleriyle açıklanabilecek bir yapı olmaktan çıktığını; Avrasya jeopolitiğinde büyük güçlerin stratejik hesaplarını etkileyen bölgesel bir aktöre dönüştüğünü göstermektedir.

Sonuç

Türk Devletleri Teşkilatı, kuruluşundan bugüne önemli bir dönüşüm geçirmiştir. İlk dönemde ortak tarih, dil ve kültür üzerinden şekillenen iş birliği, günümüzde ulaştırma koridorları, enerji güvenliği, yatırım fonları, dijital ekonomi, yapay zekâ, siber güvenlik ve savunma sanayii gibi stratejik alanlara yayılmıştır. Bu dönüşüm henüz tamamlanmış değildir; ancak Teşkilatın jeoekonomik ve jeopolitik bir aktör olma yönünde ilerlediği açıktır.

Teşkilatın geleceği, yüksek düzeyli zirvelerde verilen siyasi mesajlardan çok, alınan kararların uygulanmasına bağlı olacaktır. Orta Koridor’daki lojistik engellerin kaldırılması, Türk Yatırım Fonu’nun etkin işletilmesi, enerji ve dijital altyapıların birbirine bağlanması, ortak teknoloji politikalarının geliştirilmesi ve güvenlik alanında kurumsal mekanizmaların oluşturulması gerekmektedir.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın temel gücü, ortak kültürel mirasından kaynaklanmaktadır; fakat yalnızca kültürel yakınlık kalıcı bir bölgesel güç üretmeye yetmez. Kültürel kardeşliğin ekonomik karşılıklı bağımlılık, teknolojik kapasite, kurumsal dayanışma ve stratejik çıkar birlikteliğiyle desteklenmesi gerekmektedir. Bu başarıldığı takdirde Türk Devletleri Teşkilatı, Avrasya’daki güç mücadelesinin nesnesi değil, bölgesel düzenin şekillenmesine katkı sunan bağımsız bir aktör hâline gelebilecektir.

21. yüzyıl Avrasya jeopolitiğinde güç kavramı, klasik askerî kapasitenin çok ötesine geçmiş durumdadır. Günümüzün uluslararası rekabetinde ulaştırma ve lojistik koridorlarını yönetebilen, enerji arz ve dağıtım hatlarını yönlendirebilen, dijital teknolojilerde üretim ve yenilik kapasitesi geliştirebilen ve bölgesel iş birliğini güçlü kurumsal mekanizmalarla sürdürülebilir hâle getirebilen aktörler belirleyici olacaktır. Bu çerçevede Türk Devletleri Teşkilatı, ortak stratejik vizyonunu derinleştirip ekonomik, siyasi, teknolojik ve güvenlik alanlarındaki bütünleşmesini güçlendirebildiği ölçüde yalnızca Türk dünyasının değil, Avrasya jeopolitiğinin geleceğini şekillendiren başlıca güç merkezlerinden biri hâline gelebilecektir.

Bu hedefe ulaşılması ise yalnızca ortak tarih ve kültür mirasının korunmasına değil; alınan kararların etkin biçimde uygulanmasına, kurumsal kapasitenin güçlendirilmesine ve üye devletlerin ortak stratejik iradeyi somut iş birliği projelerine dönüştürebilmesine bağlı olacaktır. Bu doğrultuda Türk Devletleri Teşkilatı’nın önümüzdeki dönemde ortaya koyacağı performans, Avrasya’daki yeni jeopolitik dengelerin şekillenmesinde belirleyici unsurlardan biri olmaya adaydır.

Bu bakımdan Türk Devletleri Teşkilatı’nın gelecekteki başarısı, yalnızca kurumsal yapısının büyüklüğüyle değil; ortak iradeyi kalıcı politikalara, ortak vizyonu somut projelere ve bölgesel iş birliğini sürdürülebilir stratejik kazanımlara dönüştürebilme kapasitesiyle belirlenecektir. Bu süreçte Teşkilatın ortaya koyacağı performans, yalnızca Türk dünyasının değil, Avrasya’nın gelecekteki jeopolitik mimarisini de etkileyebilecek önemli unsurlardan biri olacaktır.

                        :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi ve TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Erkinbek Turgunov, “Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri Arasındaki Diplomatik İlişkilerin 30. Yılı”, Avrasya Araştırma Enstitüsü, 28.03.2022-03.04.2022 No 348, Kazakistan. https://www.eurasian-research.org/wp-content/uploads/2022/05/Haftalik-e-bulten-28.03.2022-03.04.2022-No-348.pdf (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[2] İhsan Bakar, “Jeopolitik Yaklaşımlar Çerçevesinde, Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Türk-Rus Yönelişleri”, T.C. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı Uluslararası İlişkiler Bilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul, 2006.

[3] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye’nin Türk Devletleri Teşkilatı Politikası”, https://www.mfa.gov.tr/turk-devletleri-teskilati.tr.mfa⁠ (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[4] M. Seyfettin Erol ve Mehmet Şahin, “Bağımsızlıklarının 20. Yılında Orta Asya ve Kafkasya’daki Türk Cumhuriyetlerinin Entegrasyon Süreci (1991 – 2011)”, Karadeniz Araştırmaları, Bahar 2013, S.: 37, ss.: 111-136. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/105791 (Erişim Tarihi: 15.07.2026)

[5] “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin Kurulmasına Dair Nahçıvan Anlaşması”, https://turkicstates.org/u/d/basic-documents-tr/Nahcivan_Anlasmasi_Turkce_20140417_193951.pdf (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[6] Hasan Kanbolat, “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Zirvesi”, ORSAM, 19.10.2011. http://orsam.org.tr/yayinlar/turk-dili-konusan-ulkeler-isbirligi-konseyi-zirvesi/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[7] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek--turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[8] Ömer Faruk Karaman, “Türk Dünyasında Dijital Entegrasyon Arayışı: TDT Zirvesi Ne Vadediyor?”, AA, 15.05.2026. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/turk-dunyasinda-dijital-entegrasyon-arayisi-tdt-zirvesi-ne-vadediyor/3938363 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[9] Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan, “Ilham Aliyev Addressed The Nation”, 10 November 2020. https://president.az/en/articles/view/45924/print (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[10] UTİKAD, “Çin Avrupa Ticaretinde Türkiye Merkezli Orta Koridor Seçeneğini Güçlendiriyor”, 29.06.2026. https://www.utikad.org.tr/Detay/Sektor-Haberleri/41851/cin-avrupa-ticaretinde-turkiye-merkezli-orta-koridor-secenegini-guclendiriyor (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[11] Güray Alpar, “Hint-Pasifik Bölgesi ve ABD’nin Hint-Pasifik Strateji Belgesinin Şifreleri”, 17.04.2022. https://www.sde.org.tr/hint-pasifik-bolgesi-ve-abdnin-hint-pasifik-strateji-belgesinin-sifreleri-konu-325 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[12] Selçuk Kılınç, “Türk Dünyası Dayanışmasının Tarihsel Sürekliliği: 1920’lerden Türk Devletleri Teşkilatı’na”, Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Y.: 2026, C.-S.: 9(1) ss: 105-124. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5356483 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[13] Özge Emine Özçelik, “Türk Devletleri Teşkilatı: Türk Dünyasının Kurumsallaşması Yorum No : 2026 / 65”, AVİM, 12.06.2026. https://avim.org.tr/tr/Yorum/TURK-DEVLETLERI-TESKILATI-TURK-DUNYASININ-KURUMSALLASMASI. (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[14] T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Ortak Metni Öğretim Programları Ortak Metni 2025”, https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[15] BİA Net Haber Merkezi, “MEB, Müfredatta Orta Asya’yı Neden “Türkistan” Olarak Değiştiriyor?”, 15.10.2024. https://bianet.org/haber/meb-mufredatta-orta-asya-yi-neden-turkistan-olarak-degistiriyor-300726 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[16] Alper Şaşmaz, “Bakan Tekin: Orta Asya Kavramı Yerine ‘Türkistan’ Kavramını Müfredata Ekledik”, AA, 18.11.2025. https://www.aa.com.tr/tr/egitim/bakan-tekin-orta-asya-kavrami-yerine-turkistan-kavramini-mufredata-ekledik/3746939 (Erişim Tarihi: 16.07.2026)

[17] Esma Özdaşlı, “İkinci Karabağ Savaşı’nın Türk Dünyasının Bütünleşme (Entegrasyon) Sürecine Etkileri”, Vizyoner Dergisi, Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, Y.: 2025, C.: 16, S.: 48, ss. 1142-1155. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4677801 (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[18] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Devletleri Teşkilatı’nın 12. Zirvesi Gebele’de Gerçekleştirildi”, 07.10.2025. https://turkicstates.org/tr/haber/the-12th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-gabala-azerbaijan (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[19] Mehmet Koç, “GÖRÜŞ - İran Zengezur Koridoru’na Neden Karşı?”, AA, 27.09.2023. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/gorus-iran-zengezur-koridoruna-neden-karsi/3001011 (Erişim Tarihi: 21.07.2026)

[20] Pınar Demir, “Zengezur’un Doğu-Batı Ekonomik Koridorundaki Önemi”, XII. Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu, 21-23 Mayıs 2025 / Niğde. https://www.utudas.org/Makaleler/981278040_XII.%202.%2047.pdf (Erişim Tarihi: 22.07.2026)

[21] Emirhan Yılmaz, “Türkiye, Zengezur Koridoru’nun Açılmasıyla Küresel Tedarik Zincirlerinde Merkez Olabilir”, AA, 15.08.2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiye-zengezur-koridorunun-acilmasiyla-kuresel-tedarik-zincirlerinde-merkez-olabilir/3660256 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[22] BBC News Türkçe, “Zengezur Koridoru Hakkında Neler Biliniyor?”, 08.08.2025. https://www.bbc.com/turkce/articles/c5yp2kw3142o (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[23] Sibel Morrow, “Orta Koridor Türkiye’yi Avrasya Ticaretinin Merkezine Taşıyor”, AA, 11.12.2025. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/orta-koridor-turkiyeyi-avrasya-ticaretinin-merkezine-tasiyor/3768157 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[24] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru 2030’a Kadar Hacmi Üçe Katlamak ve Seyahat Süresini Yarıya İndirmek İçin Politikalar ve Yatırımlar”, Kasım 2023. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/fbf984be-fa85-4adb-9f62-0f9169d2078b/content (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[25] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru…”

[26] CNN Türk, “Dünya Bankası’ndan Türkiye’ye Rekor Proje Desteği”, 15.04.2026. https://www.cnnturk.com/ekonomi/dunya-bankasindan-turkiyeye-rekor-proje-destegi-2417073 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[27] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye’nin Bağlantısallığı ve Çok Taraflı Ulaştırma Politikası”, t.y. https://www.mfa.gov.tr/turkiye_nin-cok-tarafli-ulastirma-politikasi.tr.mfa (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[28] Ramazan Aslan, “Türk Devletleri Teşkilatı’nın Avrasya’da Artan Önemi: Ekonomi Politik Açıdan Bir Değerlendirme”, Türk Devletleri Teşkilatı (Dünü, Bugünü, Yarını) Özel Sayısı: e96–120, 2025. http://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4451713 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[29] turkicstates.org, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”, t.y. https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek--turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[30] Doğanay Yılmaz, “Türkiye’nin Enerji Politikası ve Altyapısı Bağlamında Enerji Hub Potansiyeli”, Ulusal Strateji Araştırmaları Merkezi ULUSAM, Türkiye Politik Çalışmalar Dergisi, C.:1, S.:1, ss.33-48, Y.: 2021. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2286078 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[31] Çiğdem Şahin, “Türk Dünyası 2040 Vizyonu Öncesi ve Sonrasında TDT Enerji İş Birliği”, XII. Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu, 21-23 Mayıs 2025 / Niğde. https://www.utudas.org/Makaleler/211945134_XII.%202.%2089.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[32] Kırım Haber Ajansı QHA, “Kırgızistan’da Türk Devletleri Teşkilatı Yapay Zekâ Forumu Gerçekleştirildi”, 11.10.2024. https://www.qha.com.tr/turk-dunyasi/kirgizistan-da-turk-devletleri-teskilati-yapay-zeka-forumu-gerceklestirildi-496146 (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[33] TÜRKSOY, “Türk Devletleri Teşkilatı Gayriresmî Zirvesi Türkistan’da Düzenlendi”, 16.05.2026. https://www.turksoy.org/haberler/turk-devletleri-teskilati-gayriresmi-zirvesi-turkistanda-duzenlendi (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[34] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Yatırım Fonu”, t.y. https://turkicstates.org/tr/partner-detay/turk-yatirim-fonu (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[35] 13.12.2023 tarih ve 32398 Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/12/20231213-2.pdf (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[36] Ferhat Pirinççi, “Şuşa Beyannamesi’nin Anlamı”, SETA, 19.06.2021. https://www.setav.org/Susa-Beyannamesinin-Anlami, (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[37] Türk Devletleri Teşkilatı, “Türk Devletleri Teşkilatı Gayriresmi Zirvesi Budapeşte Bildirisi”, 21.05.2025. https://turkicstates.org/tr/haber/budapest-declaration-of-the-informal-summit-of-the-organization-of-turkic-states (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[38] Aleksandr Sotniçenko, “Türk Devletleri Teşkilatı Rusya, Çin ve İran’ı da Kapsamalı”, (Röportajı yapan Işıkgün Akfırat). BRIQ Kuşak ve Yol Girişimi Dergisi, C.: 5, S.: 4, ss. 398-403. https://briqjournal.com/turk-devletleri-teskilati-rusya-cin-ve-irani-da-kapsamali (Erişim Tarihi: 23.07.2026)

[39] Sotniçenko, “Türk Devletleri Teşkilatı Rusya, Çin ve İran’ı da Kapsamalı”

[40] UTİKAD, “Çin Avrupa Ticaretinde Türkiye Merkezli Orta Koridor Seçeneğini Güçlendiriyor”

[41] World Bank Group, “Orta Ticaret ve Taşıma Koridoru…”

GÖZLERİM İŞKENCEYE SOKULURKEN GÖR BENİ

Yürürken adım adım, sevdamın hedefine
Düşlerin önüne set, çekilirken gör beni
Umutlarım kalınca, bahtımın insafına
Çaresiz, başım öne, bükülürken gör beni

Karşılık görmeyince, ellerimle imdadım
Yerle yeksan olunca, akla ziyan heybetim
Gücüm aciz kalınca, kesilince süratim
Engeller yollarıma, dikilirken gör beni

Felek galip gelse de, kaşlarımı gerişte
Zerrece ödün vermem, aşka layık duruşta
Değiştirmem imkansız, elimde değil işte
Gariplikten yüreğim, burkulurken gör beni

Bağlarken yollarımı verdiğim şeref sözü
Hüzne nokta koymada, yetmiyor aklın izi
Beşik kertmesi gibi, gamların gülen yüzü
Peşime gölge gibi, takılırken gör beni

Talihsizlik canımı, peşinden sürüyünce
Umutlar birer birer, meçhule yürüyünce
Bulutlar cemalimi lebalep bürüyünce
Gözlerim işkenceye sokulurken gör beni

Hayallerim biterken, yürüdüğüm her izde
Kesilince takatim, kalmayınca güç dizde
Alabora olunca, aşk gemisi denizde
Umudum temelinden, sökülürken gör beni

İnsafa gelmeyince, malum gönül hırsızı
Canıma yüklenmede, bitmeyince arzusu
Ne yapsam dinmeyince, sol yanımın sızısı
Gözyaşlarım yanağa, dökülürken gör beni

Değişmeyince durum, ha bugün, ha yarında
Umutlar tükenirken, ikindi sularında
Gönlümün tadı, tuzu olmayınca yerinde
Taşıdığım emanet, sıkılırken gör beni

Dostları anmayınca, unutunca adını
Mahşere bırakınca, düşünce muradını
Duymayınca hiç kimse, Nurseli feryadını
Yalan dünya üstüme, yıkılırken gör beni

NURSELİ – Nursel SEÇER

100 KİŞİLİK DÜĞÜN... 

1 MİLYON İZLENEBİLİR

Davetiye basılır. Kartvizitle davet gönderilir.  

"Yakınlar gelsin" denir. Salonun kapısı kapatılır.  

Ama en büyük kapı açık unutulabilir: Telefon ekranı.

Düğün başlar. Birileri canlı yayın açabilir. Birileri story paylaşabilir.  

Birileri sahneden video çekebilir. Birileri şarkı söylerken kendini kaydedebilir.  

Bunlar haktır. Emeği göstermektir. Yeter ki kadraj sadece kendine tutulsun.  

Arka planda eğlenen, oynayan, oturan kimse görüntüye girmesin.

Masalar çekilebilir. Çiçekler, kıyafetler, ayakkabılar kaydedilebilir.  

Eğlenirken arka planda oynayan çocuklar, kadınların kıyafetleri kadraja girebilir.  

Telefonu eline alan herkes yayıncı olabilir.  

100 kişilik bir düğün, internette 1 milyon kişi tarafından izlenebilir.

Peki sonra ne olabilir?  

O 10 saniyelik görüntü alınabilir. Sesi kısılabilir. Üstüne başka müzik eklenebilir.  

Çocuğun yüzü yakınlaştırılabilir. Bir kadının kıyafeti kırpılabilir.  

Alay konusu yapılabilir. Ticari amaçla kullanılabilir. Kötü niyetle paylaşılabilir.  

Tehdit için saklanabilir.

O an bir geceliktir. Ama internete düşen görüntü yıllarca kalabilir.  

Silinmeyebilir. Geri alınamayabilir. "Keşke" demeye yer kalmayabilir.

Unutulmasın. Yapılan her paylaşım, o davetiyeyi tüm dünyaya göndermektir.  

Eğlenmek, hatıra biriktirmek güzeldir. Ama paylaşmadan önce iki saniye durup düşünmek gerekir.  

Kendi arkadaşını çekerken arka planda bir çocuğun yüzü var mı?  

Bir hanımın özel kıyafeti görünüyor mu?  

Bir ailenin mahrem anı kayda giriyor mu?  

Giriyorsa paylaşmamak, izin istemek, ya da sadece kendine saklamak en doğrusudur.

Çocukların yüzü, kadınların kıyafeti, ailenin özel günü sosyal medya malzemesi değildir. Emanettir.

Düğünler düğünde güzeldir. Alkışlar salonda yankılandığında kıymetlidir.  

Hatıralar gözde kaldığında berekettir.

En büyük davetiye, farkında olmadan kendi elimizle gönderilebilir.  

Bu yüzden dikkat etmek lazım.  

Paylaşmadan önce düşünmek lazım.  

Bir iki saniyelik kareler, yıllarca süren pişmanlığa sebep olabilir.

Mahremiyete sahip çıkmak, o geceye verilen en büyük değerdir.

İNSANIN “HAYIR” ve “ŞER” İLE İMTİHANI

Allahın sevdiği razı olduğu, hoşnut olduğu iyi, güzel. temiz, faydalı ve helal olan şeylere “Hayır” denir. Allahın sevmediği, razı olmadığı kötü, çirkin, zararlı ve haram olan şeylere de “Şer ” denir.

Hayrı da Şerri de yaratan Allah’tır. Ancak, Allah hayrı, yani iyi ve güzel olan şeyleri razı olarak yaratır. Şerri, yani kötülükleri ve haramları ise insanlar ona yöneldiği için ve onu işledikleri için yaratır. Rabbimizin hayra/iyiye rızası vardır, ama Şerre/kötülüğe rızası yoktur. Allah Kur’anda: “O Allah, hanginizin daha güzel şeyler/işler yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır.” (Mülk-2) buyurduğu gibi Hayır ve Şer insanlar için bir imtihandır. Bu bağlamda kişinin Hayır ve Şer olarak yaptığı her şey onun lehine veya aleyhine olarak kendisine mükafat ve ceza/azab olarak geri döner. Bunu unutmayın! Ya bu dünyada döner, ya da âhirette. Veya tamamı ahirete ertelenebilir. Bu, Rabbimiz Allahın takdirindedir. Ve Rabbimiz Allah bu konuda Kur’anda: şöyle buyurur: “Kim iyi bir iş yaparsa bu kendi lehinedir. Kim de kötü/şer bir iş yaparsa o da kendi aleyhinedir. Senin Rabbin kullarına asla zulmedici değildir.” (Fussılet-46) Ve Rabbimiz Allah, insanlar hayrı ve şerri birbirinden ayırt etsinler ve daima hayra, iyiye yönelsinler diye onlara akıl, ilim ve irade vermiştir, Kitap ve peygamber göndermiştir. Durum böyleyken, insanların pekçoğu her türlü kötülüğü ve haram olan şeyleri yapmaktan çekinmezler. Biliniz ki, geçmişte de günümüzde insanların başına gelen her türlü belâ ve musîbetler; insanların kendi elleriyle yaptıkları yanlışlar ve kötülükler nedeniyledir. İşte, arz ve semada meydana gelen yangınlar, sel felaketleri, kıtlıklar, açlıklar, kuraklıklar, ekonomik sıkıntılar, kavgalar, zorbalıklar, zulümler, cinayetler, tacizler, tecavüzler psikolojik bunalımlar, bulaşıcı hastalıklar gibi kötülükler; insanların Şerre, kötülüklere Haramlara yönelmelerinin sonucudur. Zîra Allah Kur’anda şöyle buyurur: “Başınıza gelen her türlü felaket, kendi ellerinizle yaptıklarınız (yanlışlar) yüzündendir. O, yine de çoğunu affeder” (Şura-30) “İnsanların kendi elleriyle işledikleri kötülükler yüzünden Kara’da ve Deniz’de düzen bozulur. Allah yaptıklarının bir kısmını onlara tattırır ki, belki yaptıkları yanlıştan dönerler.” (Rum-41)

Ve Yüce Allah Kur’anda: “Kim zerre kadar bir iyilik yapmışsa karşılığını mutlaka (mükafat) olarak görür, kim de zerre kadar bir kötülük yapmışsı o da karşılığını mutlaka (azab) olarak görür.” (zilzal -7,8) buyurduğu gibi Hayır ve Şer konusunda insan; kendi iradesiyle yaptıklarından veya sebep olduklarından sorumludur. İşlenen hayır ve Şer bazen sözle olur, bazen fiille, eylemle, davranışla olur. Karşılığını da mükafat veya azab olarak görür. Mesela, sahibinden izinsiz olarak her hangi bir şeyi alan kimse hırsızlık yapmıştır. Hırsızlık Allahın hoş görmediği ve haram kıldığı bir şerdir, yani kötülüktür. O eylemi yapan kişi ondan sorumludur ve karşılığını da ceza ve azab olarak görür. Veya bir kimse aç olan bir insanı doyurursa, bu da Allah katında bir hayır’dır, iyiliktir ve Allah katında karşılığı da rahmet ve mükafattır.. Meselâ; sözle küçük bir selamlaşma bile bir hayırdır, iyiliktir. Veya sözle incitici bir hakaret de şerdir, kötülük.

Hayır ve Şer konusunda insanların yanıldıkları bir husus da şudur: İnsanlar kendilerine isabet eden iyilikler konusunda çoğu kez şükretmeyi pek düşünmezler. Ama, başlarına kötü bir şey geldiği zaman da haddi aşarlar ve; “Şerler, kötülükler ve dertler hep beni buluyor,” derler, Allaha bühtanda bulunurlar, Allahın takdirine rıza göstermezler, şükrü, tevekkelü ve sabrı unuturlar. İlahi imtihanı unuturlar! İnsanların başına gelen bir çok kötülük ve felakette o felaketin fiziki olarak meydana gelmesinde o kişinin açık bir iradesi olmayabilir, ama insanların haddi aşarak yöneldikleri haramlar buna sebep olmuş olabilir. Mü’min buna da çok dikkat etmeli. Rabbimiz Allah Kur’anda: “Andolsun ki, biraz korku ve açlıkla, bir de mallardan, canlardan ve ürünlerden eksilterek sizi deneriz. Sen sabredenleri müjdele.” (Bakara-155) buyurduğu gibi Rabbimiz Allah bazen de kullarının Allaha karşı iman ve takvasını sınamak ve insanlara ders vermek için bazı olumsuzlukarı kullarına tattırır.. Ve yine Rabbimiz Allah başka bir ayette: “.... Bazen sizin “Şer/kötü” olarak gördüğünüz şey, sizin için “Hayır” dır. Ve bazen de “Hayır/iyi” gibi gördüğünüz şey sizin için bir “Şer” dir. Allah onu bilir ama siz bilemezsiniz.” (Bakara-216) buyurduğu gibi başımıza gelen bazı iyi ve kötü olaylarda mutlaka bizler için ders alacak bir hayır yönü vardır.

Bu nedenle başımıza gelen her kötü olay için karamsar ve isyankar olmamalıyız ve Rabbimizin yarattığı her şeyde bizim için bir hayır/iyilik olabileceğini ve ondan alınması gereken bir ders olduğunu bilmeliyiz ve onlardan ders alarak, Rabbimiz Allaha karşı iman ve takvamızı bozmadan, her zaman şerden/haramlardan uzak durmalıyız ve her zaman hayra, iyiye ve salih amellere yönelmeliyiz.

Bu, en güzel davranıştır.

(muallimosman)

ARŞI DELEN BİR ÇIĞLIK: UMUT

Konteynerdi evleri. 

Biri eski, biri yeni. 

Müddet doldu diye yeni bir hayata taşınacaklardı. 

Kutular toplandı, eşyalar sarıldı. Adres değişti ama çocukluk değişmedi.

Umut'un değişmeyen tek şeyi vardı: arkadaşları. 

Eski konteyner kentte bıraktığı gülüşleri.

Anneciğim ne olur, dedi. Son defa göreyim onları. 

Annesi elinden tuttu. "Tamam oğlum" dedi. "Gidelim."

Yola çıkarken annesine baktı. Küçük elleriyle eteğini tuttu ve fısıldadı: 

"Ömrüm gelince ben sana yardım ederim anne."

Gittiler. Toprak kokan avluya. 

Top oynadılar. Koştular. Adı gibi Umut saçtılar etrafa. 

Sonra top yola kaçtı. 

Umut peşinden gitti. 

Bir anda oldu. Bir fren sesi. Bir sessizlik.

Sonra... sonra çığlıklar koptu. 

Öyle bir çığlık ki arşı deldi, gökyüzüne kadar ulaştı. 

Annenin çığlığı, babanın çığlığı birbirine karıştı. 

Polis bile ayıramadı anneyi Umut'un üzerinden. 

Sarılmıştı. Bırakmadı. "Oğlum" dedi sadece. Bin kere "oğlum" dedi.

Şimdi iki konteyner kent arasında bir boşluk var. 

O boşlukta bir top yuvarlanıyor hala. 

Ve o boşlukta bir isim yankılanıyor: Umut.

Annenin son dileği kaldı geriye: 

"Keşke ömrün yetseydi de bana yanımda olsaydın yavrum..."

Anneler, babalar... 

Dayılar, ablalar... 

Sonra hepimiz. 

Çocuklar hepimizin. 

Umut bizim de evladımızdı. 

Onun topu bizim sokağımıza da kaçabilir. 

Onun "son defa"sı bizim kapımızı da çalabilir.

O yüzden lütfen. 

Özellikle yerleşim alanlarında arabalar yavaşlasın. 

Daha dikkatli gidelim. 

Gözlerimiz yolda, gönlümüz çocukta olsun. 

"Sonra bakarım" demeden önce bir kez daha sarılalım. 

Çünkü bazı "son defa"lar bir daha gelmiyor.

Umut ömrü yetmedi annesine yardım etmeye. 

Ama Umut bize bir şey bıraktı: 

Dikkat etmeyi, yavaşlamayı, sarılmayı. 

Mekânın cennet olsun Umut yavrum.

Sen şimdi bir meleksin.

Cennette yerin en güzel köşede olsun.

Annenin duası kanat olsun sana.

Bizim duamız da yol olsun sana.

Adın gibi umut oldun bize.

Ömrü yetmeyen çocuklar, kalanların ömrüne ömür katsın artık.

Ve Rabbim, hiçbir anneyi evladıyla sınama.

Bütün çocuklarımızı görünür görünmez kazalardan, kötülüklerden koru.  

Onların gülüşlerini sol yanımıza emanet et.

Bizleri de onlara layık anne, baba, insan eyle.

Meloni Dönemi İtalya’sı, Roma Mirası ve Türkiye Merkezli Jeopolitik Tartışmalar

İsmail CİNGÖZ

Özet

Bu çalışma, Giorgia Meloni döneminde İtalya’nın Akdeniz ve Afrika merkezli dış politika anlayışını, Roma mirası ekseninde gelişen tarihsel ve jeopolitik tartışmalar çerçevesinde incelemektedir. Araştırmada, Meloni hükümetinin uygulamaya koyduğu Mattei Planı, enerji güvenliği, göç yönetimi ve Akdeniz stratejisi değerlendirilirken, bu politikaların klasik anlamda bir “Yeni Roma İmparatorluğu” projesi olarak nitelendirilemeyeceği; daha çok tarihsel hafıza ile güncel güç ve nüfuz arayışları arasında kurulan sembolik ve jeopolitik bir yaklaşımı yansıttığı ortaya konulmaktadır.

Çalışmada Roma mirasının Roma ve Konstantinopolis üzerinden gelişen tarihsel sürekliliği ele alınmakta; 325 İznik Konsili, 1054 Büyük Ayrılık, 1204 Latin İşgali ve 1453 İstanbul’un fethi gibi kritik dönüm noktalarının günümüz dinî ve jeopolitik tartışmalarına etkileri değerlendirilmektedir. Ayrıca Moskova’nın “Üçüncü Roma” söylemi, Ukrayna Ortodoks Kilisesi’nin otosefali süreci, Fener Rum Patrikhanesi ile Rus Ortodoks Kilisesi arasındaki rekabet ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmaları, dinî kurumların uluslararası siyaset ve yumuşak güç politikalarıyla kesişen yönleri bakımından analiz edilmektedir.

Makale, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanını kullanmasının Osmanlı Devleti’nin evrensel hükümdarlık anlayışı içerisindeki yerini değerlendirmekte; İstanbul’un tarihsel mirası ile Ankara’nın modern devlet aklını birlikte ele alarak Türkiye’nin Akdeniz, Karadeniz, Balkanlar, Kafkasya, Orta Doğu ve Afrika’daki çok boyutlu jeopolitik konumunu analiz etmektedir. Sonuç olarak çalışma, günümüzde temel rekabetin yeni bir imparatorluk inşasından ziyade tarihsel hafıza, enerji güvenliği, dinî merkezler, ulaşım koridorları ve bölgesel güç dengeleri üzerinden şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Giorgia Meloni, Roma mirası, Konstantinopolis, Mattei Planı, Akdeniz jeopolitiği, Fatih Sultan Mehmet, Kayser-i Rûm, Ukrayna Ortodoks Kilisesi, Heybeliada Ruhban Okulu, Türkiye.

Giriş

Giorgia Meloni’nin Ekim 2022’de İtalya Başbakanlığı görevini üstlenmesi, İtalyan iç siyasetinin yanı sıra Avrupa Birliği (AB), NATO, Akdeniz ve Afrika politikaları açısından da yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Millî kimlik, egemenlik, muhafazakârlık ve Avrupa medeniyeti kavramlarını siyasal söyleminin merkezine yerleştiren Meloni yönetimi, İtalya’nın Avrupa içindeki ağırlığını artırmaya ve ülkeyi Akdeniz ile Afrika arasında önemli bir enerji, ticaret ve güvenlik merkezi hâline getirmeye çalışmaktadır.

İtalya’nın Akdeniz ve Afrika açılımı, bazı siyasi ve entelektüel yorumlarda ülkenin tarihsel Akdeniz kimliğini yeniden öne çıkaran bir güç arayışı şeklinde değerlendirilmektedir.[1] Ancak Meloni hükümetinin resmî belgelerinde klasik anlamda yeni bir Roma İmparatorluğu kurma hedefi bulunmamaktadır. Bu çalışmada “Yeni Roma” kavramı, somut bir imparatorluk projesini değil; İtalya’nın tarihsel hafızası, millî kimlik anlayışı ve güncel Akdeniz stratejisi arasında kurulan sembolik ve jeopolitik ilişkiyi ifade etmektedir.

Roma mirası Türkiye açısından ayrıca önemlidir. Konstantinopolis, bugünkü adıyla İstanbul, Roma İmparatorluğu’nun doğudaki başkenti olarak yaklaşık bin yıl boyunca bu siyasi geleneğin merkezinde yer almıştır. İstanbul’un 1453’te Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilmesi ve Osmanlı yönetiminin şehir üzerinden geliştirdiği evrensel hükümdarlık anlayışı, Roma mirasının yeni bir siyasi düzen içinde yorumlanmasına imkân vermiştir.

Roma ile Konstantinopolis arasındaki tarihsel rekabet, Katolik ve Ortodoks kiliseleri arasındaki ayrışmayı da şekillendirmiş; Moskova’nın daha sonraki yüzyıllarda kendisini “Üçüncü Roma” olarak konumlandırmasıyla miras tartışması yeni bir boyut kazanmıştır. Ukrayna Kilisesi’nin otosefali (bir Ortodoks kilisesinin başka bir kiliseye bağlı olmaksızın kendi kendini yönetmesi; kilise bağımsızlığı) süreci, Moskova ile Fener Rum Patrikhanesi arasındaki gerilim ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmaları, dinî merkezlerin güncel jeopolitik rekabetlerden bütünüyle bağımsız olmadığını göstermektedir.

Bu çalışma; Meloni döneminde İtalya’nın Akdeniz ve Afrika politikalarını, Roma mirasının Roma ve İstanbul merkezli tarihsel boyutlarını, Katolik-Ortodoks ayrışmasını, Ukrayna Kilisesi ve Heybeliada Ruhban Okulu tartışmalarını, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanını ve Türkiye’nin güncel jeopolitik konumunu ortak bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Roma Mirasının İki Tarihsel Merkezi: Roma ve Konstantinopolis

Roma İmparatorluğu yalnızca bugünkü İtalya’nın başkenti Roma’dan yönetilen bir siyasi yapı olarak kalmamıştır. İmparator I. Konstantin’in Konstantinopolis’i 330 yılında imparatorluğun yeni merkezi hâline getirmesiyle Roma siyasal geleneğinin ağırlık merkezi doğuya kaymıştır.[2] İmparatorluğun 395 yılında doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasının ardından Roma, Batı Roma’nın; Konstantinopolis ise Doğu Roma’nın merkezi olmuştur.[3]

Batı Roma İmparatorluğu’nun 476 yılında sona ermesinden sonra Roma’nın evrensellik iddiası büyük ölçüde Papalık ve Katolik Kilisesi üzerinden sürmüştür. Konstantinopolis merkezli Doğu Roma İmparatorluğu ise 1453 yılına kadar varlığını korumuştur.[4] Bu süreç, Roma mirasının iki temel merkez üzerinden şekillendiğini göstermektedir.

Batı tarih yazımında “Bizans İmparatorluğu” olarak adlandırılan devlet, kendi döneminde bu isimle anılmamıştır. İmparatorluğun vatandaşları devletlerini Roma İmparatorluğu olarak görmüş; kendilerini “Romalılar” anlamına gelen Rhomaioi kavramıyla tanımlamıştır. “Bizans” adı, imparatorluğun yıkılışından sonraki dönemlerde Batılı tarihçiler tarafından yaygınlaştırılmıştır.[5][6][7]

Bu nedenle İstanbul, yalnızca Doğu Roma’nın başkenti değil; bin yılı aşan siyasi, dinî ve kültürel merkezliğiyle Roma medeniyet geleneğinin başlıca tarihsel taşıyıcılarından biridir. Bununla birlikte Roma ve Konstantinopolis’in temsil ettiği miraslar bütünüyle aynı değildir. Roma, Batı Roma geleneği, Papalık ve Katolik dünyası üzerinden süreklilik kazanırken Konstantinopolis, Doğu Roma devlet geleneğinin, Ortodoks Hristiyanlığın ve daha sonra Osmanlı imparatorluk düzeninin merkezi olmuştur. Roma mirası bu bakımdan tek bir şehrin tekelinde değil, farklı dönemlerde farklı aktörler tarafından yeniden yorumlanan çok katmanlı bir tarihsel birikimdir.

Katolik-Ortodoks Ayrışması ve Roma Mirası Üzerindeki Rekabet

Hristiyanlığın kurumsal yapısının şekillenmesindeki önemli dönüm noktalarından biri, İmparator I. Konstantin’in çağrısıyla 325 yılında İznik’te toplanan Birinci Ekümenik Konsil olmuştur. Konsilde İznik İnanç Bildirgesi’nin temel esasları kabul edilmiş, Ariusçuluk reddedilmiş ve İsa’nın Baba ile aynı özden olduğu anlamına gelen homoousios öğretisi benimsenmiştir. Ayrıca kilise teşkilatına ilişkin bazı düzenlemeler yapılmış ve Paskalya tarihinin ortak esaslara göre belirlenmesi kararlaştırılmıştır. Konsil kararları, Roma imparatorluk otoritesi ile kilise arasındaki ilişkinin kurumsallaşmasında önemli bir aşama oluşturmuştur.[8]

Roma ile Konstantinopolis arasındaki siyasi ve dinî rekabet, 1054 yılında yaşanan “Büyük Ayrılık” ile kurumsal bir bölünmeye dönüşmüştür.[9] Roma ile Konstantinopolis arasındaki güvensizlik yalnızca teolojik tartışmalarla sınırlı kalmamıştır. Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Haçlı ordularının 1204 yılında Konstantinopolis’i işgal etmesi, şehirde büyük bir yıkıma ve kültürel yağmaya yol açmıştır. Kiliseler, saraylar ve çeşitli kültür varlıkları yağmalanmış; çok sayıda dinî eser Batı Avrupa’ya taşınmıştır. İşgalin ardından Latin İmparatorluğu’nun kurulması, 1054’te kurumsal hâle gelen Katolik-Ortodoks ayrılığını daha da derinleştirmiş ve iki Hristiyan dünyası arasındaki güvensizliğin kalıcılaşmasına neden olmuştur.[10]

Büyük Ayrılık yalnızca teolojik anlaşmazlıkların sonucu değildir. Papalığın bütün Hristiyan dünyası üzerindeki üstünlük iddiası, Fener Rum Patrikhanesi’nin konumu, kilise yönetimi, imparatorluk otoritesi ve Doğu-Batı rekabeti de bölünmenin temel nedenleri arasındadır.[11] Bu yönüyle 1054 ayrılığı dinî olduğu kadar siyasi bir gelişmedir.

Fener Rum Patrikhanesi, Doğu Roma’nın başkentinde bulunmasının sağladığı tarihsel öncelik nedeniyle Ortodoks dünyasında özel bir konum kazanmıştır. Ancak Ortodoks kilise düzeni, Katolik dünyasındaki gibi tek merkezden yönetilmez. Otosefal kiliseler kendi idari bağımsızlıklarına sahip olmakla birlikte Fener Rum Patriği geleneksel olarak “eşitler arasında birinci” kabul edilmektedir.[12][13][14]

Konstantinopolis’in 1453’te Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra Moskova’daki dinî ve siyasi çevreler Rusya’yı Ortodoks Hristiyanlığın yeni koruyucu merkezi olarak görmeye başlamış; “Üçüncü Roma” düşüncesi Rus siyasi ve dinî geleneğinde etkili bir meşruiyet söylemine dönüşmüştür. Böylece Roma mirası üzerindeki sembolik rekabet üç merkezli bir nitelik kazanmıştır: Roma Katolik dünyasını ve Papalığı, İstanbul Doğu Roma mirasını ve tarihsel Ortodoks önceliğini, Moskova ise Rusya’nın Ortodoks dünyadaki liderlik iddiasını temsil etmiştir.

Günümüzde Vatikan, Fener Rum Patrikhanesi, Rus Ortodoks Kilisesi ve diğer Ortodoks kiliseleri arasındaki ilişkiler yalnızca dinî meselelerle sınırlı değildir. Kiliselerin millî kimliklerin oluşumundaki rolleri ve devletlerle kurdukları ilişkiler, dinî rekabete jeopolitik bir boyut kazandırmaktadır.[15][16] Her dinî faaliyeti devletlerin sınırlarını değiştirmeye yönelik sistematik bir plan olarak görmek de isabetli değildir. Daha doğru yaklaşım, dinî kurumların tarihsel ve sembolik etkilerinin devletlerin yumuşak güç politikalarıyla zaman zaman kesiştiğini kabul etmektir.

Ortodoks Dünyasında Yeni Ayrışma: Ukrayna Kilisesi ve Moskova-Fener Rekabeti

Ortodoks dünyasındaki güncel ayrışmanın en önemli kırılma noktalarından biri, Ukrayna’da Moskova Patrikhanesi’nden bağımsız yeni bir kilise yapılanmasının oluşturulması ve tanınmasıdır. Fener Rum Patrikhanesi Kutsal Sinodu (yüksek rütbeli piskoposlar meclisi), 11 Ekim 2018 tarihli toplantısında Ukrayna Kilisesi’ne otosefali verilmesi sürecini sürdürme kararını teyit etmiş; Kiev Metropolitliği üzerinde Moskova Patrikhanesi’ne yetki tanıyan 1686 tarihli düzenlemenin hükümlerini kaldırdığını ve bazı aforoz kararlarını geçersiz saydığını açıklamıştır.[17]

Rus Ortodoks Kilisesi bu kararın ardından Fener Rum Patrikhanesi ile dinî ilişkilerini kesmiş; Moskova’ya yakın çevreler süreci Rusya’nın tarihsel ve dinî nüfuzuna yönelik bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Bazı din adamları ve yorumcular, Ukrayna’daki kilise bağımsızlığının Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve diğer Batılı güçler tarafından desteklendiğini, hatta Ortodoks dünyasını zayıflatmaya yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olduğunu ileri sürmüştür.[18] Ancak bu görüşler doğrulanmış resmî politikalar değil, bazı siyasi ve dinî çevrelerin jeopolitik yorumlarıdır.

Kiev Patrikhanesi ile Ukrayna Otosefal Ortodoks Kilisesi’nin temsilcileri, 15 Aralık 2018’de Kiev’de düzenlenen Birleşme Konsili’nde bir araya gelerek Epifaniy’i yeni kilisenin başına seçmiştir. Fener Rum Patriği Bartholomeos’un imzaladığı Tomos’un 6 Ocak 2019’da teslim edilmesiyle Ukrayna Ortodoks Kilisesi’ne resmen otosefali statüsü verilmiştir.[19][20]

Bununla birlikte otosefali statüsü tanınan Ukrayna Ortodoks Kilisesi (Orthodox Church of Ukraine–OCU) ile tarihsel olarak Moskova Patrikhanesi’yle bağlantılı Ukrayna Ortodoks Kilisesi (Ukrainian Orthodox Church–UOC), ayrı kurumsal yapılar olarak varlıklarını sürdürmektedir. Dolayısıyla Ukrayna meselesi, tek bir kilisenin Moskova Patrikhanesi’nden ayrılmasından ziyade, aynı ülke sınırları içerisinde tarihsel meşruiyet iddiaları farklı iki büyük Ortodoks yapılanmasının eş zamanlı varlığını sürdürmesi şeklinde ortaya çıkmıştır.

Ukrayna’ya otosefali verilmesi, Makedonya, Karadağ ve Baltık ülkelerindeki çözülmemiş kilise meselelerini de yeniden gündeme taşımıştır.[21] Ocak 2026’da Rusya Dış İstihbarat Servisi, Fener Rum Patriği Bartholomeos’un Baltık ülkelerindeki Moskova bağlantılı yapıları Rus Ortodoks Kilisesi’nden uzaklaştırmaya ve Karadağ Kilisesi’ne otosefali verilmesine hazırlık yapmaya çalıştığını ileri sürmüştür.[22] Patrikhane ise bu iddiaları reddetmiştir. Söz konusu gelişmeler kesinleşmiş bir kilise politikası olarak değil, Moskova-Fener nüfuz mücadelesi kapsamında karşılıklı ileri sürülen iddialar şeklinde değerlendirilmelidir.

Ukrayna Kilisesi meselesi artık yalnızca kanonik yetki tartışması değildir. Fener ile Moskova arasındaki tarihsel öncelik mücadelesi; Rusya-Ukrayna Savaşı, Batı-Rusya rekabeti, millî kimlik inşası ve yumuşak güç politikalarıyla iç içe geçmiştir. Bu bölünme, Roma, İstanbul ve Moskova merkezli tarihsel meşruiyet rekabetinin günümüzdeki yansımalarından biridir.

Heybeliada Ruhban Okulu Tartışmasının Hukuki ve Jeopolitik Boyutları

Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılması meselesi; Türkiye’nin egemenlik hakları, din ve vicdan özgürlüğü, azınlıkların din adamı yetiştirme ihtiyacı, Fener Rum Patrikhanesi’nin statüsü ve Türkiye-ABD ilişkileri çerçevesinde tartışılmaktadır.[23]

Okulun yüksek teoloji bölümünün faaliyetlerinin sona ermesi, 1971 yılında özel yükseköğretim kurumlarının hukuki statüsünü etkileyen gelişmelerle bağlantılıdır. Anayasa Mahkemesinin 12 Ocak 1971 tarihli kararı, özel yükseköğretim kurumlarının mevcut hukuki statüsünü ortadan kaldırmış; karar sonrasında ortaya çıkan mevzuat ve statü sorunu Heybeliada Ruhban Okulu’nun yüksek teoloji bölümünün faaliyetlerini de etkilemiştir.[24] Okulun bir Türk üniversitesine bağlanması veya farklı bir statü altında faaliyet göstermesi seçenekleri gündeme gelmiş, ancak üzerinde uzlaşılmış bir model oluşturulamamıştır. Bu nedenle süreci yalnızca Patrikhane’nin tercihiyle veya tek bir devlet kararıyla açıklamak yetersizdir.

Fener Rum Patrikhanesi ve bazı Batılı devletler, okulun yeniden açılmasını din özgürlüğü ve din adamı yetiştirme hakkı kapsamında değerlendirmektedir. ABD yönetimleri ve çeşitli Amerikan kurumları, uzun süredir okulun yeniden açılmasını din özgürlüğü ve din adamı yetiştirme hakkı çerçevesinde desteklemektedir.[25]

Bazı Türk araştırmacılar, ABD’nin bu desteğini Moskova Patrikhanesi’nin Ortodoks dünyasındaki nüfuzunu dengeleme arayışıyla ilişkilendirmektedir.[26] Bu yorum, Fener Rum Patrikhanesi’nin kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesini, Rus Ortodoks Kilisesi’nin etkisini sınırlamaya yönelik daha geniş bir stratejinin unsuru olarak görmektedir. Dolayısıyla bazı araştırmacılar, ABD’nin Fener Rum Patrikhanesi’ne verdiği desteği Ortodoks dünyasındaki güç dengeleri bağlamında değerlendirmektedir. Ancak ABD’nin Ortodoks dünyasını Fener üzerinden “kontrol etmeyi” amaçladığını kesin bir devlet politikası şeklinde ileri sürmek için yeterli resmî kanıt bulunmamaktadır.

Türkiye bakımından temel mesele, okulun hangi hukuki statüyle faaliyet göstereceğidir. Eğitim sistemi içindeki konumu, Millî Eğitim Bakanlığı veya Yükseköğretim Kurulu ile ilişkisi, yabancı öğretmen ve öğrenci kabulü, denetim mekanizmaları ve Patrikhane’nin uluslararası statü talepleri, konunun egemenlik boyutunu oluşturmaktadır.[27]

Okulun 2026-2027 eğitim-öğretim döneminde yeniden açılabileceğine ilişkin açıklamalar yapılmış olmakla birlikte,[28] açılış takvimi ile hukuki ve idari statü birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Patrikhane tarafından açıklanan hedef, Türk makamlarının bütün düzenlemeleri tamamladığı anlamına gelmez.

Lozan Barış Antlaşması’nın 37-45. maddeleri gayrimüslim azınlıkların dinî ve eğitim haklarına ilişkin genel bir çerçeve sunmaktadır.[29] Ancak Antlaşma’da Heybeliada Ruhban Okulu’nun yükseköğretim statüsü, yabancı öğrenci kabulü veya uluslararası hukuk kişiliği konusunda özel bir hüküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla yeniden açılma modeli, Lozan hükümlerinin yanı sıra Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, eğitim mevzuatı ve egemenlik ilkeleri dikkate alınarak belirlenmelidir.

Bazı akademik çalışmalarda uluslararası veya istisnai bir statü talebinin yabancı öğretmen ve öğrencilere giriş-çıkış, ikamet ve çalışma izinleri bakımından ayrıcalık doğurabileceği tartışılmaktadır.[30] Türkiye’nin hukuk düzeni dışında özel bir alan oluşturabilecek düzenlemeler, eşitlik ve hukuk devleti ilkeleri açısından dikkatle incelenmelidir. Rum azınlığın din adamı ihtiyacının karşılanması meşru bir ihtiyaç olmakla birlikte, okulun Türkiye’nin eğitim ve denetim sisteminden bağımsız uluslararası bir kuruma dönüşmemesi gerekir. Statü, eğitim seviyesi, kabul şartları ve denetim mekanizmalarının açık biçimde kamuoyuyla paylaşılması, olası manipülasyonları da sınırlandıracaktır.

Fatih Sultan Mehmet ve Roma Mirasının Osmanlı Yorumu

İstanbul’un 1453 yılında fethedilmesi, Doğu Roma İmparatorluğu’nun siyasi varlığını sona erdirirken Roma mirasının yeni bir devlet düzeni içinde yorumlanmasının da önünü açmıştır. Fatih Sultan Mehmet, fetihten sonra “Kayser-i Rûm”, yani “Roma’nın Sezarı” unvanını kullanarak kendisini İstanbul merkezli imparatorluk geleneğinin meşru hükümdarı olarak konumlandırmıştır.[31][32]

Bu unvan yalnızca sembolik bir tercih değildir. Fatih’in İstanbul’u payitaht hâline getirmesi, şehri yeniden imar etmesi ve farklı dinî ve etnik toplulukları buraya yerleştirmesi, evrensel bir imparatorluk merkezi kurma amacını yansıtmaktadır. Fetihten sonra saraylar, külliyeler, askerî ve ticari yapılar inşa edilmiş; şehrin nüfusu ve ekonomik kapasitesi artırılmıştır.[33] Ortodoks Patrikhanesi’nin varlığının korunması, Ermeni Patrikliği’nin teşkilatlandırılması ve Yahudi cemaatinin şehir hayatına dâhil edilmesi de Osmanlı’nın çok dinli ve çok toplumlu yönetim anlayışının göstergeleridir.[34]

Osmanlı Devleti, bu süreçte Türk devlet geleneğini, İslam siyaset anlayışını, İran ve Balkan yönetim tecrübelerini ve Doğu Roma’dan devralınan bazı idari ve sembolik unsurları bir araya getirmiştir. Bu nedenle Osmanlı’yı doğrudan ve kesintisiz biçimde Roma İmparatorluğu’nun devamı saymak yerine, farklı siyasi gelenekleri bünyesinde birleştiren çok katmanlı bir imparatorluk olarak değerlendirmek daha isabetlidir.

Fatih, “Kayser-i Rûm” unvanının yanı sıra “Sultânü’l-Berreyn” ve “Hâkânü’l-Bahreyn” unvanlarını da kullanmıştır. Bu unvanlar Anadolu ve Rumeli üzerindeki hâkimiyetini, Akdeniz ve Karadeniz’e yönelik iddiasını ve İstanbul merkezli evrensel hükümdarlık anlayışını yansıtmaktadır.[35][36] Çağdaş İtalyan kaynaklarında da Fatih’in İstanbul’u fethedip payitaht ilan ettikten sonra kendisini Doğu Roma imparatorlarının halefi olarak gördüğüne ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. Anadolu ve Balkanlar’daki merkezîleşme siyaseti ile Güney Kırım ve Güney İtalya’ya yönelik girişimler bu çerçevede okunabilir.[37] Ayrıca “Kayser-i Rûm” unvanı, Osmanlı’nın Roma mirasını bütünüyle ve tartışmasız biçimde devraldığı anlamına gelmez; İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı yönetiminin evrensel hükümdarlık iddiasını güçlendiren önemli bir meşruiyet aracıdır.

İstanbul’dan Ankara’ya: Tarihsel Miras ve Millî Devlet

Türkiye Cumhuriyeti’nin 13 Ekim 1923’te Ankara’yı başkent ilan etmesi, İstanbul’un tarihsel ve medeniyet merkezliği ile Ankara’nın modern siyasal merkezliği arasında yeni bir görev paylaşımı ortaya çıkarmıştır.

İstanbul; Roma, Doğu Roma ve Osmanlı imparatorluklarının başkenti olarak çok katmanlı bir imparatorluk düzenini ve evrensel siyasi geleneği temsil etmektedir.[38] Ankara ise Millî Mücadele’nin karargâhı, millî egemenliğin sembolü ve Türkiye Cumhuriyeti’nin karar merkezi olmuştur.[39] Başkentin Ankara’ya taşınması, Osmanlı ve daha geniş anlamda Roma-Doğu Roma üzerinden devralınan tarihsel mirasın bütünüyle reddedildiği anlamına gelmez. Güvenlik, coğrafi merkezîlik, Millî Mücadele’nin yönetildiği şehir olması ve yeni devletin millî egemenlik anlayışı Ankara tercihinde belirleyici olmuştur.[40][41]

Cumhuriyet, İstanbul’un temsil ettiği imparatorluk sistemini sürdürmemiş; ancak şehirde biriken devlet, diplomasi, ticaret ve medeniyet tecrübesini de ortadan kaldırmamıştır. Günümüz Türkiye’sinin jeopolitik kimliği bu nedenle İstanbul ve Ankara’nın birbirini tamamlayan birikimleri üzerinden okunabilir. İstanbul tarih, kültür, ticaret ve jeostratejik geçişlerin merkezlerinden biri olmayı sürdürürken Ankara devlet aklının, millî egemenliğin ve siyasi iradenin merkezidir.

Meloni’nin Akdeniz ve Afrika Stratejisi

Meloni döneminde İtalya dış politikasının en önemli unsurlarından biri Akdeniz ve Afrika’ya yönelik açılımdır. İtalyan hükümetinin uygulamaya koyduğu Mattei Planı; enerji, altyapı, eğitim, sağlık, tarım, su kaynakları ve ekonomik kalkınma alanlarında Afrika ülkeleriyle yeni bir iş birliği modeli oluşturmayı amaçlamaktadır.[42]

Adını ENI’nin kurucusu Enrico Mattei’den alan plan, resmî söylemde Afrika ülkeleriyle tek taraflı ve hiyerarşik bir ilişki yerine eşit ortaklık kurulmasını öngörmektedir. Aynı zamanda İtalya’nın enerji kaynaklarını çeşitlendirmek, düzensiz göçü kaynak ve transit ülkelerde sınırlamak, Afrika’daki ekonomik nüfuzunu artırmak ve Avrupa ile Afrika arasında enerji ve ticaret kavşağı olmak gibi somut hedefleri bulunmaktadır.[43]

Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Avrupa’nın Rus enerji kaynaklarına bağımlılığını azaltma arayışı, İtalya’ya yeni bir hareket alanı açmıştır. Cezayir başta olmak üzere Libya, Mısır ve diğer Akdeniz ve Afrika ülkeleriyle geliştirilen enerji ilişkileri, İtalya’nın Avrupa’nın güney enerji kapısı olma hedefini desteklemektedir.[44] Limanlar, enerji bağlantıları ve ulaştırma koridorları üzerinden Avrupa-Afrika bağlantısında daha etkili bir konum elde etme çabası da bu stratejinin parçasıdır.[45] Mattei Planı’nın Avrupa Birliği’nin Global Gateway girişimiyle ilişkilendirilmesi, İtalya’nın ulusal hedeflerini Avrupa ölçeğinde desteklemeye çalıştığını göstermektedir.[46]

Planın başarısı ise mali kaynaklara, Afrika ülkelerinin beklentilerine, Libya’daki siyasi parçalanmışlığa ve Fransa, Çin ve Rusya gibi aktörlerle rekabete bağlıdır. Bu nedenle Meloni’nin politikası klasik anlamda bir “Yeni Roma” projesinden çok; enerji, diplomasi, ticaret, göç yönetimi ve Avrupa siyaseti üzerinden nüfuz artırma stratejisidir.

Türkiye ile İtalya, Akdeniz’in iki önemli NATO ülkesidir. Enerji güvenliği, deniz ticareti, göç, savunma sanayii, Libya, Balkanlar ve Kuzey Afrika’da hem ortak çıkarlara hem de dönemsel rekabet alanlarına sahiptir. İtalya’nın Mattei Planı ile Türkiye’nin Afrika açılımı bazı bölgelerde kesişmekte; Libya ve Doğu Akdeniz iki ülke için hem rekabet hem iş birliği imkânı üretmektedir. Bu tablo, İtalya’nın politikasını Türkiye’ye karşı geliştirilmiş bir kuşatma olarak görmekten ziyade, Ankara’nın diplomatik ve ekonomik kapasitesini güçlendirmesini ve ortak çıkar alanlarını değerlendirmesini gerektirmektedir.

ABD, İtalya ve Türkiye Üçgeni

ABD açısından İtalya ve Türkiye, NATO’nun güney kanadında farklı fakat tamamlayıcı işlevlere sahip iki stratejik ülkedir. İtalya, Orta Akdeniz’deki konumu, NATO üsleri ve AB üyeliği nedeniyle Washington’ın Avrupa güvenlik mimarisindeki temel ortaklarındandır. NATO da İtalya’nın Akdeniz’deki konumunu güney kanadının savunulması açısından önemli görmektedir.[47]

Türkiye ise Karadeniz, Kafkasya, Balkanlar, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’in kesişiminde bulunmaktadır. İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerindeki yetkileri, Türkiye’ye Karadeniz ile Akdeniz arasındaki askerî ve ticari geçişlerde belirleyici bir konum kazandırmaktadır. NATO belgeleri, Türkiye’nin İttifak’a katılımının sorumluluk alanını Karadeniz ve Akdeniz’e doğru genişlettiğini vurgulamaktadır.[48][49]

Washington’ın Roma ve Ankara ile ilişkilerini tek bir “Roma projesi” üzerinden açıklamak yeterli değildir. ABD’nin öncelikleri arasında NATO’nun güney ve güneydoğu kanadının güvenliği, Rusya’nın etkisinin sınırlandırılması, Çin’in artan nüfuzunun dengelenmesi, enerji ve ticaret güzergâhlarının korunması ile Orta Doğu ve Kuzey Afrika kaynaklı risklerin yönetilmesi bulunmaktadır.[50][51]

Türkiye-ABD ilişkilerinde S-400, F-35, Suriye ve terör örgütlerine verilen destek gibi başlıklarda ciddi krizler yaşanmış olsa da stratejik bağlar ortadan kalkmamıştır. Türkiye’nin askerî kapasitesi, boğazlar üzerindeki yetkileri, Rusya ve Ukrayna ile aynı anda ilişki kurabilmesi, Kafkasya’daki etkisi ve enerji koridorlarındaki merkezi konumu Washington açısından önemini korumaktadır.[52] Türkiye-ABD yakınlaşması bu nedenle tek taraflı bağımlılık değil, karşılıklı stratejik ihtiyaçların dönemsel olarak yeniden öne çıkması şeklinde değerlendirilmelidir.

İtalya da ABD açısından Türkiye’nin alternatifi değildir. Roma, Orta Akdeniz ve Kuzey Afrika’ya; Ankara ise Doğu Akdeniz, Karadeniz, Kafkasya ve Orta Doğu’ya açılan iki ayrı stratejik merkezdir.

Roma-İstanbul-Ankara Ekseni

Roma mirasına ve Akdeniz jeopolitiğine ilişkin tartışmalar sembolik olarak üç şehir üzerinden okunabilir. Roma; Batı Roma geleneğini, Katolik dünyasını, Papalığı ve çağdaş İtalyan devletini temsil etmektedir. İstanbul; Doğu Roma İmparatorluğu’nu, Osmanlı Devleti’ni, boğazları ve çok katmanlı medeniyet mirasını taşımaktadır. Ankara ise Türkiye Cumhuriyeti’ni, millî egemenliği ve modern Türk devletinin siyasi iradesini temsil etmektedir.

Günümüzde Roma ile İstanbul arasında doğrudan bir imparatorluk rekabetinden söz etmek mümkün değildir.[53] Bununla birlikte her iki şehir de Akdeniz ve Avrupa tarihinin en güçlü siyasal ve kültürel sembollerinden biri olmayı sürdürmektedir. Ankara ise Türkiye Cumhuriyeti’nin bu tarihsel mirası çağdaş devlet politikalarına dönüştüren karar merkezi konumundadır. Türkiye’nin tarihsel etki alanı, Osmanlı coğrafyasının uzandığı Balkanlar, Kafkasya, Karadeniz, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da farklı toplumlarla kurulan uzun süreli ilişkileri kapsamaktadır. Ancak bu miras, günümüzde egemenlik veya toprak talebinin değil; diplomasi, ekonomik iş birliği, kültürel etkileşim, savunma sanayii, enerji ve ulaştırma ağları üzerinden geliştirilen çok boyutlu dış politikanın tarihsel zeminini oluşturmaktadır. Bu çerçevede Türkiye açısından tarihsel mirasın anlamı, eski imparatorluk sınırlarını yeniden kurmak değil; tarihsel bağların sağladığı stratejik imkânları modern devlet kapasitesiyle bütünleştirmektir. İstanbul’un temsil ettiği medeniyet birikimi ile Ankara’nın temsil ettiği siyasi iradenin uyumu, Türkiye’nin bölgesel ve küresel ölçekte etkin, dengeli ve çok boyutlu bir dış politika geliştirebilmesinin temel unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir.

Sonuç

Meloni döneminde İtalya’nın daha etkili ve Akdeniz merkezli bir dış politika izleme arayışı, Roma mirasına ilişkin tartışmaları yeniden görünür hâle getirmiştir. Mattei Planı, enerji diplomasisi, Afrika açılımı ve göçün kaynak ülkelerde sınırlandırılması hedefi, İtalya’nın Avrupa’nın güneyinde daha güçlü bir aktör olma çabasının somut göstergeleridir. Ancak Meloni yönetiminin bu politikalarını klasik anlamda bir “Yeni Roma İmparatorluğu” projesi olarak nitelendirmek için yeterli kanıt bulunmamaktadır. Bu bağlamda “Yeni Roma” söylemi, somut bir imparatorluk projesinden ziyade İtalya’nın tarihsel hafızası ile güncel güç ve nüfuz arayışları arasında kurulan sembolik ve jeopolitik bir yorum olarak değerlendirilmelidir.

Roma mirasına ilişkin güncel jeopolitik tartışmaların sağlıklı değerlendirilebilmesi için 325 İznik Konsili, 1054 Büyük Ayrılık, 1204 Latin İşgali ve 1453 İstanbul’un fethi gibi tarihsel dönüm noktalarının birlikte okunması gerekmektedir.

Roma mirası yalnızca İtalya’ya ait değildir. Konstantinopolis’in yaklaşık bin yıllık Roma başkentliği, Doğu Roma halkının Roma kimliği, Fatih Sultan Mehmet’in “Kayser-i Rûm” unvanı ve Osmanlı’nın İstanbul merkezli evrensel hükümdarlık anlayışı, Türkiye’yi de bu tarihsel tartışmanın önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir. Moskova’nın “Üçüncü Roma” iddiası, Ukrayna Kilisesi’nin otosefali süreci ve Fener-Moskova gerilimi ise Roma mirasının dinî ve siyasi meşruiyet alanında farklı merkezler tarafından sahiplenildiğini göstermektedir.

Günümüzün temel mücadelesi Roma veya İstanbul merkezli yeni bir imparatorluk kurulması değil; İtalya, Türkiye, ABD, Avrupa Birliği, Rusya ve diğer aktörlerin Akdeniz, Karadeniz, Afrika ve Avrasya üzerindeki enerji, güvenlik, ulaşım ve nüfuz rekabetidir. Dolayısıyla mesele, “Yeni Roma kuruluyor” şeklindeki kanıtlanması güç bir iddia üzerinden değil; tarihsel hafıza, medeniyet söylemi, enerji güvenliği, dinî merkezler, NATO dengeleri ve Akdeniz jeopolitiği çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Türkiye açısından asıl hedef, imparatorluk mirasından yeni hâkimiyet alanları üretmek değil; İstanbul’un tarihsel derinliği ile Ankara’nın modern devlet aklını birleştirerek Balkanlar, Kafkasya, Karadeniz, Orta Doğu, Afrika ve Akdeniz’de dengeli, bağımsız ve çok boyutlu bir strateji geliştirmektir. Türkiye, tarihsel mirasını diplomasi, ekonomi, savunma sanayii, enerji, ulaştırma ve kültürel etkileşim alanlarında stratejik bir güce dönüştürebildiği ölçüde Roma-İstanbul-Ankara eksenindeki tartışmaların edilgen değil, belirleyici aktörlerinden biri olacaktır.

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi ve TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Alissa Pavia, “Italy’s Mediterranean Pivot: What’s Driving Meloni’s Ambitious Plan With Africa”, Atlantic Council, 5 Şubat 2024. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/italys-mediterranean-pivot-whats-driving-melonis-ambitious-plan-with-africa/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[2] Aişe Hümeyra Akgün, “Üç İmparatorluğa Başkent Olan İstanbul 11 Mayıs 330 Yılında Konstantinopolis İsmiyle Kuruldu”, Anadolu Ajansı, 11.05.2024. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/uc-imparatorluga-baskent-olan-istanbul-11-mayis-330-yilinda-konstantinopolis-ismiyle-kuruldu/3216508 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[3] “Roma İmparatorluğu Neden İkiye Bölündü?”, Arkeofili, 25.09.2022. https://arkeofili.com/roma-imparatorlugu-neden-ikiye-bolundu/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[4] “Roma İmparatorluğu Neden İkiye Bölündü?”, Arkeofili.

[5] Anthony Kaldellis, Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium, Harvard University Press, 2019.

[6] Judith Herrin, Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire, Princeton University Press, 2007.

[7] Ayrıntılı bilgi için bakınız; Hüseyin Alpaslan “Ermeni İddialarına Tarihi Reddiye”, Nebel Bilimsel Eserler, Ankara, 2026. Sayfa:4.

[8] Hürriyet, “İznik Konsili Nedir, Nerede? İznik Konsili Hristiyanlar İçin Neden Önemli?”, 27.11.2025. https://www.hurriyet.com.tr/bilgi/galeri/iznik-konsili-nedir-nerede-iznik-konsili-hristiyanlar-icin-neden-onemli-43033946/1 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[9] “The Great Schism of 1054”, Western Civilization, Chapter 7: The Byzantine Empire, t.y. https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-westerncivilization/chapter/the-great-schism-of-1054/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[10] Süleyman Onur Geyik, “İstanbul Latin İmparatorluğu Tarihi Kuruluş Devri (1204-1216)”, T. C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul-2021.

[11] Ahmet Hikmet Eroğlu, “Doğu Batı Kiliselerinin Ayrılış Sebepleri”, Dinî Araştırmalar, C. 2, S. 5, Eylül-Aralık 1999, ss. 387-413. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/51610 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[12] Hikmet Yavuz Ercan, “Fener ve Türk Ortodoks Patrikhanesi”, C. 5, S. 8, 01.05.1967, ss. 411-438. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/782758 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[13] Füsun Kavrakoğlu, “Bizans İmparatorluğu 122: Patrikhane 1”, t.y. https://kavrakoglu.com/bizans-imparatorlugu-122-patrikhane-1/amp/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[14] Mehmet Katar, “Ortodoks Kilisesi”, TÜBİTAK Bilim ve Toplum Başkanlığı, Popüler Bilim Yayınları, t.y. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/ortodoks_kilisesi (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[15] Gürsel Tokmakoğlu, “Papa Ziyareti ve Ekümeniklik Konusunun Jeopolitik Etkisi”, Independent Türkçe, 18.12.2025. https://www.indyturk.com/node/769886/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/papa-ziyareti-ve-ek%C3%BCmeniklik-konusunun-jeopolitik-etkisi (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[16] Sonat Kerem, “İstanbul’da İmza Atıldı: Ukrayna’da Bağımsız Kilise Kurulması Neden Önemli?”, BBC Türkçe, 16.12.2018. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-46583594 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[17] Ecumenical Patriarchate, “Announcement of the Holy and Sacred Synod”, 11.10.2018. https://ec-patr.org/en/11/10/00/00/announcement-of-the-holy-and-sacred-synod-11th/ (Erişim Tarihi: 16.07.2026).

[18] Bojana Stojanovic vd., “Ortodoks Dünyasındaki Bölünme Tehlikesi”, Anadolu Ajansı, 23.10.2018. https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/ortodoks-dunyasindaki-bolunme-tehlikesi/1290116 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[19] Ecumenical Patriarchate, “Patriarchal and Synodal Tomos for the Bestowal of the Ecclesiastical Status of Autocephaly to the Orthodox Church in Ukraine”, 06.01.2019. https://ec-patr.org/en/category/resources-docs/autocephaly-orthodox-church-ukraine/tomos-of-autocephaly/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[20] Ayşe Kayan, “Ukrayna-Rusya Çıkmazında Kilise Savaşları”, Tercüman, 27.07.2025. https://www.tercuman.com/yorum/ukrayna-rusya-cikmazinda-kilise-savaslari-970 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[21] Stojanovic vd., “Ortodoks Dünyasındaki Bölünme Tehlikesi”.

[22] Yorgo Kırbaki, “Fener ile Moskova Savaşı Yeniden Kızıştı”, Hürriyet, 14.01.2026. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/fener-ile-moskova-savasi-yeniden-kizisti-43083979 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[23] “Patrikhane’nin Çift Cepheli Krizi: Moskova’yla Husumet, Ankara’yla İhtilaf”, Cumhuriyet, 26.06.2026. https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/patrikhane-nin-cift-cepheli-krizi-moskova-yla-husumet-ankara-yla-ihtilaf-2515617 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[24] Münir Yıldırım, “Dünden Bugüne Heybeliada Ruhban Okulu Sorunu ve Etrafındaki Tartışmalar”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 15, S. 2, ss. 383-400, 2006, https://dergipark.org.tr/en/pub/cusosbil/article/59912?utm_source=chatgpt.com (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[25] Emruhan Yalçın, “Heybeliada Ruhban Okulu’nun Yeniden Açılması”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 41, Mayıs 2008, ss. 125-158. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22532 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[26] Yalçın, “Heybeliada Ruhban Okulu’nun Yeniden Açılması”.

[27] Tayfur Yumuşak, “Açılması Planlanan Heybeliada Ruhban Okulu Bakımından Talep Edilen Uluslararası Hukuki Statünün Tartışılması”, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 28, S. 1, ss. 288-306, Haziran 2026. https://dergipark.org.tr/en/pub/iibfdkastamonu/article/1856097 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[28] İHA, “Heybeliada Ruhban Okulu Eylülde Açılıyor: Patrik Bartholomeos’tan Atina’da Açıklama”, 11.05.2026. https://www.iha.com.tr/istanbul-haberleri/heybeliada-ruhban-okulu-eylulde-aciliyor-patrik-bartholomeostan-atinada-aciklama-421689777 (Erişim Tarihi: 18.07.2026)

[29] Lozan Barış Antlaşması, Lozan, 24.07.1923, md. 37-45. https://www.ismetinonu.org.tr/lozan-baris-antlasmasi-tam-metni/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026).

[30] Yumuşak, “Açılması Planlanan Heybeliada Ruhban Okulu Bakımından Talep Edilen Uluslararası Hukuki Statünün Tartışılması”. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[31] Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, ss. 17-29.

[32] Anthony Kaldellis, The New Roman Empire: A History of Byzantium, Oxford University Press, New York, 2024, ss. 885-896.

[33] Samet Şahin, “İmparatorluklar Başkenti: Fetih’ten Sonra İstanbul’un İmarı”, Tarih-i Kadim, 31.03.2018. https://www.tarihikadim.com/imparatorluklar-baskenti-fetihten-sonra-istanbulun-imari/ (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[34] Öznur Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci: İskân, İdare ve İmar Açısından”, Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2012.

[35] “İki Karanın Sultanı, İki Denizin Hakanı, Kayser-i Rûm: Fatih Sultan Mehemmed Han”, Dünya Bizim, 29.05.2022. https://www.dunyabizim.com/iki-karanin-sultani-iki-denizin-hakani-kayser-i-rum-fatih-sultan-mehemmed-han (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[36] Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci”.

[37] Özdemir, “Fatih Döneminde İstanbul’un İslâmlaşma Süreci”.

[38] T.C. İstanbul Valiliği, “Üç İmparatorluğa Başkentlik Yapan Şehir: İstanbul”. https://www.istanbul.gov.tr/uc-imparatorluga-baskentlik-yapan-sehir-istanbul (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[39] Cihan Kalem, “Başkentin İstanbul’dan Ankara’ya Taşınması Süreci: İç ve Dış Tepkiler, 1919-1930”, İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.

[40] Bilâl N. Şimşir, “Ankara’nın Başkent Oluşu”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. 7, S. 20, ss. 189-222, 01.03.1991.

[41] Oğuz Aytepe, “Ankara’nın Merkez ve Başkent Olması”, DergiPark C. 9, S. 33, 01.03.2004. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22575 (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[42] Presidency of the Council of Ministers, “Mattei Plan for Africa: Objectives and Focus Areas”, Governo Italiano. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[43] Fuat Emir Şefkatli, “Meloni’nin Türkiye Ziyareti ve İtalya’nın Afrika’daki Mattei Planı”, SavunmaTR, 02.03.2024. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[44] Giulia Daga ve Pier Paolo Raimondi, “Mediterranean Transitions: From the Gulf to the Sahel, the Role of Italy and the EU”, 2024. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[45] Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation, Mediterranean Connectivity: New Opportunities for Trans-Mediterranean Cooperation, 2025. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[46] Presidency of the Council of Ministers, “President Meloni’s Press Statement at ‘The Mattei Plan for Africa and Global Gateway: A Common Effort with the African Continent’”, 20.06.2025. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[47] NATO, “Italy and NATO”, NATO History. https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/italy-and-nato⁠� (Erişim Tarihi: 17.07.2026).

[48] NATO, “Welcome to Türkiye”, 14.05.2025. https://www.nato.int/en/multimedia/multimedia/videos/2025/05/14/welcome-to-turkiye (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[49] NATO, “Türkiye and NATO”, NATO History. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[50] NATO, NATO 2022 Strategic Concept. https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts/nato-2022-strategic-concept (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[51] NATO, “Strategic Concepts”, güncelleme tarihi 18.07.2022. (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

[52] NATO, “Welcome to Türkiye”

[53] Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation, Mediterranean Connectivity: New Opportunities for Trans-Mediterranean Cooperation, 2025. https://www.researchgate.net/publication/396357673_Mediterranean_Connectivity_New_Opportunities_for_Trans-Mediterranean_Cooperation_and_the_Role_of_Italy_and_Egypt (Erişim Tarihi: 17.07.2026)

Eğitimde ana, baba ve öğretmen...

“Eğitim” kelimesinin, eski literatürümüzdeki adı “Terbiye”dir. “Terbiye” ise: “Kişiyi, yavaş yavaş, rûhen ve bedenen yetiştirmek, olgunlaştırmak” şeklinde tarif edilmektedir.

Eğer bir insan, “edebli bir insan” hâline getirilebilirse, eğitimde istenilen hedefe kavuşulmuş demektir.
Son Peygamber olan sevgili Peygamberimiz, kendisini bir muallim (eğitimci) olarak tanıtmış, eğitimcilik vasfını, gönderiliş sebepleri arasında zikretmiş, hayatı boyunca bunu tatbik etmiş ve muvaffakiyeti târihen sâbit, başarısı dost-düşman herkes tarafından kabûl edilmiş bir eğitimcidir. Eğitimde, onun bu başarılarından istifâde etmek lâzımdır.
O, 23 senede, 150 bin mübârek insan, güzîde sahâbe meydâna getirmiştir. Onlar da, kırk-elli sene gibi çok kısa zaman zarfında, gâyet mahdût imkânlarla, Endülüs'ten Çin'e kadar olan geniş coğrafî bölgeleri fethedip oralara ilim, irfân, ahlâk, fazîlet, medeniyet, adâlet, hakkâniyet, insanlık, insan hakları, nûr ve hidâyeti, tek kelimeyle söylemek gerekirse, Allahü teâlânın mukaddes dîni olan İslâmiyyet’i götürmüşlerdir.
Dost-düşman herkesçe bilindiği gibi, Peygamberimizin ve O’nun izinden giden âlim ve velîlerin, nasıl kâmil cemiyetler meydâna getirdikleri açıkça ortadadır.
İşte bütün bunlardan anlaşılıyor ki, eğitimde işin esâsı, hem kendisine faydalı, hem de âilesine, milletine, vatanına ve devletine faydalı unsurlar meydâna getirmektir. İşte millî eğitimimizdeki ana hedef de bu olmalıdır...
Geleceğimizin temînâtı olan gençlerimizi, millî, mânevî ve kültürel değerlere uygun yetiştirmek, anne-baba, dede-nene, eğitimci, resmî ve sivil kuruluşlar ve topyekûn cemiyet/toplum olarak hepimizin görevidir...
Esefle görüyoruz ki, gençlerin dînî ve ahlâkî değerlerden uzaklaşmaları, örf ve âdetlerimize uymayan davranışları benimsemelerine, zararlı akım ve alışkanlıkların tuzaklarına düşmelerine yol açmaktadır... Bizim millî kültürümüz, yüce dînimizle âdetâ bütünleşmiş ve yine güzel dînimizin prensipleriyle yoğrulmuştur.

Sevgi, saygı ve fedâkârlığın geliştirilmesinde, cemiyet/toplum hayâtımızın âhenkli ve sağlam bir şekilde devâm ettirilmesinde, gençlerimizin ve çocuklarımızın yetiştirilmesinde, mânevî değerlerimizin ve millî kültürümüzün katkısı çok büyüktür.

Almanya’dan Notlar: Müslümanlar

Yaklaşık üç aydır Almanya’dayım. Burada bulunduğum günler boyunca sadece eğitim almadım; şehirleri dolaştım, camileri, sokakları, gençleri ve insanların hayatlarını da okumaya çalıştım. Her yolculuk insana yeni yeni şeyler kazandırır; fakat bazı yolculuklar bakış açılarını değiştirir. Zannedersem Almanya tecrübem de tam olarak böyle oldu.

Dışarıdan bakıldığında Almanya; düzeni, disiplini ve güçlü ekonomisiyle öne çıkan bir Avrupa ülkesi olarak görülüyor. Bu düzenin içerisinde milyonlarca Müslümanın sessiz ama dikkat çekici bir varlığı da bulunuyor. Yaklaşık yetmiş yıllık göç hikayesi, bugün artık misafir işçilikten kalıcı bir toplumsal yapıya dönüşmüş durumda. Değişen dünya şartları her iki toplumu da yeni konumlar edinmelerine sebep olmuştur. Özellikle Almanya’daki Müslümanların konumları hakkında camiler en çok dikkatimi çeken yerler olmuştur.

Almanya’da camiler sadece namaz kılınan mekanlar değil; toplumun kalbinin attığı bir mekandır. Çocukların Kur’an öğrendiği sınıflar, gençlerin sosyalleştiği gençlik merkezleri, çeşitli gençlik sosyal tesisleri, yaşlıların yalnızlıklarını unuttukları buluşma noktaları, kişisel ihtiyaçların giderildiği; berber salonundan, kasabına kadar hayatı oluşturan her türlü mekanizmayı içerisinde bulunduran modern bir külliye formatındadır. Her cami yönetimi içerisinde bulunduğu imkanlar doğrultusunda hareket etmektedir. Bazen bunlardan daha az imkanlar olurken, bazen de bunlardan çok daha fazla imkanlara sahip olmaktadırlar. Özellikle DİTİB camilerinde gördüğüm çalışmalar, Avrupa’da din hizmetlerinin ne kadar büyük bir sorumluluk taşıdığını bana yeniden gösterdi. Din görevlileri yalnızca vakit namazlarını kıldırmıyor; aynı zamanda bir öğretmen, bir rehber, bir ağabey ve çoğu zaman bir aile danışmanı gibi toplumun her kesimine dokunmaya çalışıyor.

Bunlara rağmen beni en çok düşündüren ise gençlerdi. Burada yetişen hali hazırda ki dördüncü kuşak olan bir genç, aslında iki dünyanın tam da ortasında büyüyor. Evinde farklı, okulunda farklı bir kültürle karşılaşıyor. Ailesinden aldığı değerlerle içinde yaşadığı toplumun beklentileri arasında denge kurmaya çalışıyor. Bu kolay bir imtihan değil. Tam da bu yüzden camilerin gençlere yönelik faaliyetlerini son derece kıymetli buluyorum. Türkiye’de de bu durumun böyle mühim olması gerekir. Basit bir gençlik kampı dahi bir bakmışsınız cami kapısını aralamıştır. Vaaz dilinin geride bırakıldığı, kalpten çıkan her cümlenin kalbe girdiğini fark edildiği bir konuşma dili çok gencin kalbinde yer eder. Ama unutulmaması gerekir ki kalp soğuduğunda gençler uzaklaşır. Bu yüzden aynı zamanda akla da hitap etmek gerekir. Silinen her soru işareti daha güçlü bir iradenin tecellisi olarak ortaya çıkar. Gençlerin yetişmesi, yetiştirmesi irşat faaliyetlerinin ta kendisidir.

Unutulmaması gereken bir diğer husus ise; İber Yarımadasında Müslümanlar yaklaşık 800 yıl hüküm sürdü. Eşsiz bir medeniyet kurdular. Kurulan bu düzen bütün Avrupa’nın şekillenmesine vesile oldu ve bugünkü ferah düzen ortaya çıktı. İber Yarımadasında ki nüfusumuzun yok olmasına sebep olan şeyleri iyi bellemeli ve dönemimizde bu hususlardan uzak kalmayız. 8 asır karşısında 70 yıl çok az bir dönemdir.

İbn Haldun hazretlerinin de dediği gibi; geçmişler geleceğe suyun suya benzemesinden daha çok benzer…

EMROLUNDUĞUN GİBİ DOĞRU OL!.

RabbimizYüce Allah Kuranda: “(Yâ Muhammed!) Öyle ise; Emrolunduğun gibi doğru ol!

Tevbe edip senin yanında olanlar da doğru olsunlar. Doğruluktan ayrılmayın! Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı görmektedir.” (Hûd-112) buyurduğu gibi “Doğru olmak.” Allahın emridir. Pekî doğruluk nedir? İnsanın; düşüncesinde, inancında, söz ve davranışlarında, iş ve işlemlerinde samimi, dürüst, ölçülü ve âdil olmasına ‘Doğruluk’ denir. Doğruluğun ölçüsü Kuran ve Sünnettir. Yani, Allahın emirleri yasakları ve peygamberimizin öğütleridir. Bu bağlamda insan; Allahın emrettiği gibi düşüncesinde, imanında, ibadetlerinde, söz ve davranışlarında iş ve işlemlerinde daima samimi, dürüst, ölçülü ve edepli olmalıdır.

İşte; Doğruluk budur. Biliniz ki; gerçek huzurun ve gerçek saadetin anahtarı; Doğruluk’tur. Bir gün bir adam peygamberimize geldi ve şöyle dedi: “Ey Allah’ın Rasûlü! Bana öyle bir öğüt ver ki, ben başka bir öğüde ihtiyaç duymayayım.” Peygamberimiz bu kişiye: “Allaha inandım, de! Sonra da doğru ol! Bu sana yeter.” buyurdu. Peygamberimiz başka bir hadisinde ise şöyle buyurur: “Doğruluktan ayrılmayın! Ççünkü doğruluk iyiliğe, iyilik de insanı Cennete götürür. İnsan doğru olmaya devam ederse, Muhakkak ki o kimse Allah katında “Doğrular” arasına yazılır.”

Doğruluğun zıddı ise yalancılık, hilebazlık, sahtekarlık, riyâkarlık, iki yüzlülük ve düzenbazlıktır. Nasıl ki, Doğruluk insanı feyizli ve faziletli kılarsa, Yalan da insanı sahtekar, riyâkar, ikiyüzlü, kötü ve günahkar kılar. “Bizi aldatan bizden değildir” diyen Peygamberimiz şöyle buyurur: “Yalandan sakının! Çünkü yalan kötülüğe, kötülük ise insanı Cehenneme götürür. İnsan yalan söylemeye devam ederse, Şüphesiz ki, o kimse, Allah katında yalancılar arasına yazılır.” Yukarda da ifade ettiğimiz gibi Doğruluk insanı iyiliğe ve Cennete götürür, yalan da insanı kötülüğe ve cehenneme götürür. Şunu iyi biliniz ki; Dünyada ve ahirette faziletin ve erdemin ölçüsü “Doğruluk” tur. İnsan imanında, ibadetlerinde ahlakında ve işinde, söz ve davranışlarında daima samimi, dürüst, âdil, ölçülü ve edepli olursa, yani doğru olursa; O kimse doğrulardan olur. Ve Rabbimiz Allah Kur’anda: “Rabbimiz Allah’tır deyip, sonra da doğru olanlara korku yoktur. Onlar üzülmeyecekler de..” (Ahkaf-13) buyurduğu gibi doğruluğun Allah katında her zaman güzel bir değeri, güzel bir karşılığı ve güzel bir mükafatı vardır. Bu nedenle emrolunduğumuz gibi doğru olalım inşaallah!

İmanınız kavi, sözünüz ve davranışlarınız doğru, ameliniz/işiniz doğru, ömrünüz doğru, huzurlu feyizli ve bereketli olsun.

Âhiret makamınız Cennet olsun inşaallah!

Cumanız mübarek olsun! 2026

(muallimosman)

Unutulan İnsanlık, Dinmeyen Acı:  Soykırımı ve Uluslararası Toplumun Vicdan Sınavı

* ​11 Temmuz 1995 tarihi, modern insanlık tarihinin en karanlık, en utanç verici sayfalarından birinin yazılmaya başladığı gündür.

* Avrupa’nın ortasında, Birleşmiş Milletler’in (BM) gözü önünde ve "güvenli bölge" ilan edilen bir sığınakta, 8 binden fazla Bosnalı Müslüman (Boşnak) erkek ve çocuk, General Ratko Mladiç komutasındaki Sırp güçleri tarafından sistemli bir şekilde katledildi. Srebrenitsa’da yaşananlar, sadece yerel bir savaş suçu değil; II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa topraklarında gerçekleşen en büyük toplu katliam ve uluslararası mahkemelerce tescillenmiş bir soykırımdır.

* Bu trajediyi kınamak, yalnızca geçmişe dair bir muhasebe değil, insanlığın ortak onurunu koruma görevidir. ​Srebrenitsa, insanlığın barbarlığa karşı direnişinin kırıldığı yerdir. Sırp ayrılıkçıların kasabayı kuşatmasının ardından, silahlardan arındırılmış ve uluslararası korumaya güvenmiş binlerce sivil, BM barış gücü askerlerinin üssüne sığınmıştı. Ancak ne uluslararası hukuk ne de insan hakları beyannameleri, o savunmasız insanları korumaya yetti. Hollandalı barış gücü askerlerinin sığınmacıları Sırp güçlerine teslim etmesi, uluslararası toplumun ve küresel güvenlik mekanizmalarının iflas ettiğinin en somut kanıtı oldu.

* Srebrenitsa, adaletin sustuğu, vicdanların karardığı ve barbarlığın kurumsallaştığı bir nefret organizasyonuna dönüştü. ​Bu katliamı lanetlemek, sadece canice katledilen 8.372 ruhun hatırasına duyulan saygının bir gereği değildir; aynı zamanda bu nefreti doğuran ideolojiyi reddetmektir. Srebrenitsa’da hedeflenen şey, yalnızca bir grubun fiziksel varlığı değil, bir halkın kültürel, dini ve tarihi kimliğiydi. Yıllar boyunca toplu mezarlardan çıkarılan, kimlikleri ancak DNA testleriyle tespit edilebilen ve her yıl 11 Temmuz’da Potoçari Anıt Mezarlığı’nda toprağa verilen her bir kurban, insanlığın ortak hafızasında kapanmayacak bir yara olarak kalacaktır.

* Bu vahşeti planlayanlar, uygulayanlar ve sessiz kalarak ortak olanlar, insanlık vicdanında sonsuza dek mahkûm edilmiştir.
​Bugün Srebrenitsa’yı anmak ve bu soykırımı en güçlü ifadelerle kınamak, nefret söylemlerine ve aşırılıkçılığa karşı koruyucu bir kalkan oluşturmak anlamına gelir.

* Dünyanın neresinde olursa olsun, etnik veya dini kimliği nedeniyle bir topluluğu hedef alan her türlü politikanın karşısında durmak zorundayız. Srebrenitsa, ders alınmadığı takdirde tarihin ne kadar hızlı tekerrür edebileceğini gösteren acı bir anıttır.

* ​Sonuç olarak, Srebrenitsa Soykırımı’nı unutmamak, unutturmamak ve bu vahşeti lanetlemek medeni bir dünyanın en asli görevidir.  sorumluluktur. Srebrenitsa’da hayatını kaybeden tüm masumları saygı ve rahmetle anıyor; bu insanlık dışı soykırımı nefretle kınıyoruz. İnsanlığın bir daha böyle bir karanlığa gömülmemesi için Srebrenitsa’nın çığlığı kulaklarımızdan asla silinmemelidir.

​​​​​ŞEMSETTİN GÜNAY

​15 Temmuz gecesi 3 değişik insan tipine şahit oldum.

​Bunlardan birincisi Cesurlardı.

​Televizyonlardan darbe sözcüğünü duyar duymaz sokaklara fırlayan, Cumhurbaşkanının “meydanlara çıkın” mesajını aldığında sel olup caddeleri ve meydanları ellerinde Türk Bayrakları dışında herhangi bir silahı olmadan dolduran insanlar.

​Onları gâh bir tankın önüne yatarken, gah kendilerini hain kurşunlara siper ederken, gah eline aldığı taşı uçağa fırlatırken, gah tankın üzerini battaniye ile kapatırken gördük ve bu çılgın insanlara şahit olduk.

​Onlara sizler ister vatansever deyin, ister yurtsever deyin, isterseniz çılgın Türkler deyin farketmez. Ben onların tümüne Cesurlar adını veriyorum. Bir başka güzeldi O insanlar bu gecede. Gözlerinde korku yoktu, başları dik göğüsleri siperdi ve meydanlar Onlarla doluydu. Kimi ailesiyle birlikteydi, kimi de ailesini evinde bırakıp herşeyi göze alarak meydanlardaydı.

​Onlar Cesurlar, Onlar kahramanlardı…

​Onlar kimi şehadetleriyle, kimi yaralanarak gazilik ünvanlarıyla, kimi de meydanları doldurarak gelecek nesile bir vatan bıraktılar.

​İkici sınıf insanlar ise korkaklardı.

​Bunlar darbeyi tasvip etsin veya etmesin evlerinden çıkmayı, rahatlarını bozmayı göze alamayanlardı. Kimi televizyonlarının başında gelişmeleri izliyor, kimi koltuklarında kahvelerini yudumluyor, kimi çıktığı tatil köşelerinde elinde içeceğiyle daha kaç gün tatil yapabileceğini hesaplıyordu.

​Sabahı kimin kazanacağı önemli değildi. Kendileri sabah kim kazanmışsa onun yanında hizalanmakta beis görmemekteydi. Bunlar kazanana göre darbeciden daha darbeci olabilir veya vatanseverden çok daha vatansever olarak yerini alabilirdi. Yeterki rahatı bozulmasın, yeterkibulunduğu makama halel gelmesin, yeterki kazananlar kendisini yanlarında görsünler. Her zaman ben merkezli bir dünyaları olmuştur. Kendilerine dokunmayan yılanın kaç yıl yaşadığı çok umurlarında değildir.

​Bunlar tankların arasından sıyrılarak geçmesini çok iyi bilirler. Konuştuklarında ise mangalda kül bırakmazlar.

​Bir üçüncü sınıf ise Hainlerdi.

​Bunlar darbe sözcüğünü duyar duymaz sosyal medyayı kaplamışlardı.

​Kimisi “Oh ya! Nihayet televizyonda Atatürk’ün adını doyasıya duymaya başladım” diyerek darbeyi alkışlayan mesajlar atıyor, kimi sokaklara ve meydanlara inen halkı korkutmak için “evlerinizden çıkmayın, başınız belaya girer” diyor, kimisi bulunduğu düğünde darbe haberini alınca “Koyun bir mezdeke, doyasıya oynayalım” diye haykırıyordu.

​Ferit Lif’in de yazısında konu ettiği gibi bir muhtara albay elbisesi giydirilip 300 kişi bulması öğütleniyor, verilecek silahlarla Hatay’da bir katliama başlaması söyleniyordu.

​Bir hafta öncesinden askerden arındırılmış sınırlardan kime yol verileceği halen bilinmezliğini koruyor. İşid ve PKK/PYD’ye yol açık görülüyordu.

​Bu hainler için hiçbir şeyin önemi yoktu. İsrail dahil her türlü güçle işbirliği yapılabilir, vatan satlığa çıkartılabilirdi. Kimi Tayyip karşıtlığını vatan hainliğine kadar indirgeyebilmişti.

​İşte böyle bir geceydi O gece…

​Sabah Cesurların zaferiyle sonuçlandı. Ne mi oldu daha sonrası;

​Devam eden demokrasi toplantılarında bu ikinci ve üçüncü kategoride yer alanları protokol bölümlerinde en ön sıralarda gördük. Kurulan platformlara çıkıp en ateşli konuşmaları yaparken seyrettik. Kahramanlık hikayeleriniyüksek sesle bağırarak anlatırken dinledik.

​Peki Cesurlar… Onlar kalabalığın en arkasında bu şarlatanları acı gözleriyle izliyorlardı. Yine sessiz, yine durgun…

​Bugün 10. Yılını anıyoruz. Değişen bir şey oldu mu? Bilmiyorum.

​Ancak benim aklımda kalanlar bunlardı…​​​15.07.2026

Nereye baksak, hangi sosyal medya sayfasına dokunsak karşımıza hep aynı kelime çıkıyor: "İyileşmek."

Spiritüel yaşam koçları, kitaplar ve videolar sürekli bir şeyleri şifalandırmamız, dönüştürmemiz gerektiğini söylüyor. Peki dürüst olalım; bu kelimeyi her duyduğunuzda içinizde hafif bir yorgunluk, hatta gizli bir direnç beliriyor mu? "Ben gerçekten hasta mıyım ki sürekli iyileşmeye çalışıyorum? Birileri beni sürekli bozuk ya da eksik mi ilan ediyor?" diye sormak geçiyor mu içinizden?

Çok haklısınız. Çünkü modern dünya bize iyileşmeyi pazarlarken, farkında olmadan önce "hasarlı" olduğumuza inanmamızı istiyor. Oysa gerçek bambaşka...

Fark Etmek, Özgürleşmenin İlk Adımıdır

Her sabah Instagram hesabımda zihinsel farkındalık egzersizleri paylaşıyorum. Çünkü fark etmek; hayatımızı nasıl inşa edeceğimizin ilk adımıdır. Bugün sabah bana bir haller geldi ve kendimle derin bir istişare yaptım. Sosyal medyadaki reelsakışlarını sorguladım: Neden insanlara sürekli "hasta" veya "eksik" algısı verilerek iyileşmekten bahsediliyor?

Ben Instagram hesabımda kendi sorgulayışlarımı, kendi hatalarımı ve toplumda gördüğüm eksik durumların kişide bıraktığı izleri nasıl hafifletebileceğimizi konuşuyorum. Aslında benim bu mesleğe adım atmamdaki en büyük sebep de tam olarak budur. Şimdi gelin, gerçek manada fark edip birlikte özgürleşelim.

Sen Bozuk Bir Robot Değilsin

Spiritüel alanda iyileşmek, bozuk bir robotu tamir etmek değildir; akordu kaçmış değerli bir enstrümanı yeniden hizalamaktır. Siz bozuk değilsiniz, biz bozuk değiliz. Sadece üzerimizde başkalarına ait yükler var.

Bugün yaptığım anket sonuçlarına göre değerlendirecek olursam; aile baskısı ve toplumsal beklentiler nedeniyle birçok insan, kendi hayatını yaşadığı için suçluluk hissediyor ya da kendi hayatını yaşayamamanın verdiği prangalarla boğuşuyor. İşte o yüklerden özgürleşmek = İyileşmek ve şifalanmaktır.

Sevgili okuyucu,

Şimdi arkana yaslan ve derin bir nefes al. Kendini sürekli tamir etmeye çalışmaktan, her gün yeni bir "eksiğini" bulup onu düzeltmek için hırpalanmaktan yorulmadın mı?

Lütfen hatırla: Sen tamir edilmesi gereken bozuk bir robot değilsin. Sen sadece bu hayat yolculuğunda, üzerine bazen başkalarının yükleri binmiş, bazen rüzgardan akordu kaçmış çok değerli bir enstrümansın.

Bugün kendine bir şefkat borcun var: Kendine "hasarlı" muamelesi yapmayı bırak. İyileşmek; yeni bir "sen" inşa etmek değil, zaten hep orada olan, o pırıl pırıl ve tam olan özüne şefkatle geri dönmektir.

Akorunu yap, yüklerini sevgiyle bırak ve kendi eşsiz melodini çalmaya devam et. Sen zaten bu halinle çok güzelsin.

Gamze Arslan 

Yaşam ve Farkındalık Koçu 

(Benden bana,Bizden size gelsin)

Sizin Çocuklarınıza Küsme Hakkınız Yok

Bir yetişkin kırıldığında kabuğuna çekilebilir, kapıyı çarpıp gidebilir ya da sessizlikle cezalandırmayı seçebilir. 

Yetişkinlerin dünyasında "küsmek", bir savunma mekanizması veya bir tepki biçimidir. 

Ancak söz konusu kendi çocuğunuz olduğunda, böyle bir hakkınız yoktur.

Çünkü ebeveynin küsmesi, bir çocuk için sadece bir dargınlık değil; güvenli limanın yok olması, sevginin geri çekilmesi ve varoluşsal bir tehdittir.

Sessizlik En Ağır Cezadır

Bir çocuğa bağırmak ebeveynlik eksiğidir, ancak onunla iletişimi tamamen kesmek ve ona yokmuş gibi davranmak duygusal bir cezalandırmadır. Yetişkinler sessizliği bir "ders verme" yöntemi olarak görebilir. Çocuklar ise bunu "Ben değersizim, sevilmiyorum ve eğer hata yaparsam tamamen yalnız kalırım" şeklinde tercüme eder. Sizin birkaç saatlik sessizliğiniz, onun küçücük dünyasında koca bir depreme dönüşür.

Koşulsuz Sevgi Şarta Bağlanamaz

Çocuklar, anne ve babalarının sevgisinin kalıcı olduğunu bilerek büyümek zorundadır. Onlara küstüğünüzde, sevginizi ve ilginizi bir ödül mekanizması haline getirirsiniz. "Uslu olursan seninim, hata yaparsan seni yalnız bırakırım" mesajı, kalıcı kaygılara yol açar. Oysa ebeveynlik, çocuk hata yaptığında bile elini tutabilmeyi gerektirir.

Rehber Rolünüzü Terk Etmeyin

Siz onun arkadaşı değilsiniz; siz onun rehberisiniz. İki arkadaş küsebilir çünkü aralarında eşit bir ilişki vardır. Ebeveyn ve çocuk arasında ise güç dengesi eşit değildir. Çocuk, duygularını nasıl yöneteceğini henüz bilmeyen bir çıraktır. Usta küserse, çırak yönünü kaybeder. 

Siz küstüğünüzde, ona problem çözmeyi değil, sorunlardan kaçmayı ve duvarlar örmeyi öğretirsiniz.

Kırılabilirsiniz Ama Uzaklaşamazsınız

Elbette ebeveynler de insandır; kırılabilir, yorulabilir ve öfkelenebilirler. Ancak bunu ifade etmenin yolu sessiz bir duvar örmek değildir. "Şu an çok öfkeliyim, biraz sakinleşmeye ihtiyacım var, sonra konuşacağız" demek bir yetişkin davranışıdır. Küsmek ise çocuksu bir tepkidir. Çocuktan olgunluk beklerken, ebeveynin çocuklaşması kabul edilemez.

Unutmayın, çocukların sığınacağı başka bir anne-baba yok. Siz ona sırtınızı döndüğünüzde, onun bakabileceği başka hiçbir yön kalmaz. Çocuklarınıza kızın, onları eğitin, sınır koyun ama asla onlara küsmeyin. Çünkü sizin sevginiz, onların bu hayattaki tek mutlak güvenliğidir.

Son Söz:Bu yazım; kırılan çocuk yanıma, benim gibi erken yaşta olgunlaşmak zorunda kalan Güzel Ruhlu Kadınlara ve tüm Ebeveynlere gelsin...

Gamze Arslan

Yaşam ve Farkındalık Koçu 

Benden bana,Bizden size gelsin

15-16 Temmuz 2016 tarihleri arasında Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde kendilerini Yurtta Sulh Konseyi olarak tanımlayan bir grup asker tarafından Türkiye'de yaşanan askerî darbe girişimi yapıldı. Türk Silahlı Kuvvetlerinin resmî internet sitesi ve TRT'de yayınlanan bildiride ordunun yönetime el koyduğu ifade edilerek ülkede sıkıyönetim ve sokağa çıkma yasağı ilân edildiği açıklandı. İstanbul'daki Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet köprüleri, kapatıldı. Muğla'nın Marmaris ilçesinde bir otelde bulunan Cumhurbaşkanına  karşı suikast girişiminde bulunuldu. Genelkurmay Başkanı, Kara Kuvvetleri Komutanı, Havap Kuvvetlerip Komutanı, Jandarma Genel Komutanı, Genelkurmay II. Başkanı, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri ve bâzı üst düzey komutanlar; darbeye kalkışan askerler tarafından rehin alındı.
Bu darbe girişimiylep karşı karşıya kalan Türkiye, milleti ve devletiyle omuz omuza verdiği direniş ve mücadeleyle bütünp dünyaya örnek teşkil etmiştir. Türk demokrasisini hedef alan bu hain girişim, Türk halkının demokrasiyi ve seçilmiş iradeyi korumak için direnişle geri püskürtülmüştür. O gün bilinen 252 kişi şehid ve 2193 kişi gâzi oldu. Darbe girişiminde 50.000 kişi tutuklandı ve 152.000 kamu personeli görevlerinden ihraç edildi. 289 dâvâ açıldı, 1.634’ü müebbet, 4.891 suçlu hüküm giydi. Cezaevine 30.000 kişi girdi. 8.000 kişi yurtdışına kaçtı.

"Irahan" (reyhan) derlerdi, toprak gönüllü güngörmüş eski doğurgan analarımız.
(Aslında bu ıtırlı bitkinin botanik ve biyolojik tanımla genel adı fesleğendir.) 
Her Anadolu anasının mutlaka kapısının önünde veya çitle çevrili arka bahçesinde bir karık (maşala) ekili maydanozu, ırahanı olurdu.
Öğleyin, Kahramanmaraş yöre ağzıyla dibineyakma (salçalı pilav)ın ya da tereyağlı bulgur pilavının yanında salataya doğramak için önlüğünü kuşanarak bir tutam biçip gelmeleri adettendi.
Yerli ve pembe tonda domatesle onun salataya verdiği lezzet, elbette ki damağın kontrolünden kaçmazdı. Ayrıca kış için kurutulup yemeklere katılması, çeşni-i garnitürden sayılırdı.

Irahan kokardı eli nasırlı çilekeş analarımız. Toprak kokardı mütemadiyen gün yanığı kavruk tenleri... Bazen de fesiyle hicabından göstermediği kâkülünün arasına takarlardı buruşup kuruyuncaya dek.

Akşama kaynatılan Toyganın içineyse reyhangillerden nane (dağ reyhanı) katarlardı. Haricen “yarpuz”da denilirdi söz konusu ıtırlı bitkiye

Hülasa işi zordu Anadolu analarının. Bağ/bostan arası, tarla/takım arası, tandır/ekmek arası mekik dokurlardı gün boyu. Bîtap düşerlerdi yorgunluktan.

Onlar, ala şafakta kalkar gümbür gümbür yayık yayarlardı. inek sağar, ahır süpürürlerdi. Tezek yaparlardı mal gübresinden. Azık taşırlardı bağ belleyen, harman hasatla uğraşan heriflerine ve aile bireylerine. Yolma yolarlardı sarı sıcağın altında, dilleri ve damakları kuruyarak... Sadakat ve şefkat timsaliydi yavrularına, yuvalarına ve yastık arkadaşlarına karşı.

Anişe'ydi, Haççe'ydi, Fadime'ydi, Iraz'dı, Döndü'ydü, Döne'ydi Ummuhan'dı, Ismıkan'dı adları... Çeşme başlarının sülün gibi kızları ve tay gibi taze geliniydiler vaktiyle…

Ancak, düğünlerde ve bayramlarda giyerlerdi sandıklarında sakladıkları çiçek motifli mor fistanlarını. Kına yakarlardı nasırlı ellerine ve bir telini dahi göstermekten hicap duydukları mısır püskülü misüllü mor saçlarına.

Eşkin kısrak gibiydiler buğulu gözlerle sabaha uyandıklarında... Dünyanın tonlarca ağır yükü omuzlarındaydı.
Folluktan yumurta toplamayı, gurk bastırmayı, civciv saymayı ihmal etmezlerdi yaşamlarında. 
Bereketin sembolü ve doğurganlığın mücessem haliydiler analarımız. Hele de bir dulda da için için ağlarken, bir damla gözyaşları cehennemi söndürmeye muktedir, volkanik duygularla mündemiç analarımız.
Ahiret yurduna göçen kavruk renkli gün yanığı görsel kesafetinde teni toprak kokan, ırahan kokan analarımıza ve ninelerimize gani rahmetle...

Öpüyorum yosunlu mezar taşlarından... Ara ki bulasın onları…

Tarla cömertliğinden, balkonda saksıya sığdırmaya çalıştığım bir kök reyhana bakarak, maziye dalmamın zaruret saati ve hicran günüymüş, bugünkü içsel yaşadıklarım.

Mor reyhandan mülhem, “Mor Elif“ diye latifeyle taçlandırdığım ve uzaktan görünce bu şekilde ünlediğim canım anam ne kadar da özledim seni ne kadar da…

Saksıya akıttım gözyaşlarımı…

                                                                    Ahmet Süreyya DURNA

Herkes her gün sadece bir iyilik yapsa, dünya daha güzel, insanlar daha mutlu olurdu. Belki savaşlar bir anda bitmez, yoksulluk tamamen ortadan kalkmaz; ama insanların kalbindeki umut yeniden filizlenir. Çünkü iyilik, en güçlü bulaşıcılığa sahip davranıştır. Bir tebessüm başka bir tebessümü, bir yardım başka bir yardımı, bir güzel söz başka bir güzel sözü doğurur.

Oysa çoğu zaman iyiliği büyük fedakârlıklar gerektiriyormuş gibi düşünüyoruz. Hâlbuki bir gönül almak, bir yaşlıyı dinlemek, bir çocuğu sevindirmek, bir ihtiyaç sahibine destek olmak, bir kırgınlığı bitirmek ya da tanımadığımız birine samimiyetle selam vermek de iyiliktir. Bazen bir insanın hayatını değiştiren şey, sadece zamanında söylenmiş güzel bir cümledir.

Yaradan da bizden bunu istemiyor mu? Yeryüzünde iyiliği yaymayı, adaletle davranmayı, merhameti çoğaltmayı ve birbirimize faydalı olmayı.

İnsan, yalnız kendisi için yaşadığında eksik ve huzursuzdur; başkalarına dokunduğunda ise tamamlanarak mutlu olur. Çünkü iyilik, sadece karşı tarafı değil, onu yapanın da kalbini doyurarak hayatını güzelleştirir.
Bugün kendimize şu soruyu soralım:

"Ben bugün kimin hayatına küçük de olsa bir güzellik kattım/katabilirim?"
Belki de dünyayı değiştirecek büyük adım, her sabah evden çıkarken vereceğimiz şu kararla başlayacaktır:

"Bugün en az bir iyilik yapacağım inşallah."

Çünkü daha güzel bir dünya, başkalarının değişmesini beklemekle değil; bizim attığımız küçük ama samimi adımlarla kurulacaktır.

Her şey bütünün hayrına olsun.

Antakya’da bir yer vardı.  
Adını duyan herkesin aklına ilk künefe kokusu, sonra da kalabalık 
50 küsür yıl boyunca şehrin kalbi orada attı.

Köprübaşı...

Tam karşısında Ulu Cami vardı.  
Yılların camisi. Dimdik ayakta. Sanki bize "unutmayın" der gibi her gün oradaydı.  
Köprüden geçmeden önce şadırvanında yüzünü yıkamadan olmazdı. Bir avuç su, bir "Bismillah". Ondan sonra adım atılırdı o köprüye.

Sonrası hep Köprübaşı’ydı.

Sağ tarafta kocaman PTT, tam karşısında belediye.  
Sol tarafta ise Antakya’nın, Hatay’ın en ünlü künefecileri.  
Sıcak tepsiden dumanı tüten künefe. Üstüne dökülen şerbetin sesi. Yanında Maraş dondurması.  
Künefe yemeden Köprübaşı’ndan geçmek olmazdı. "Bir dilim daha" diyenler, "sonra rejime başlarım" diyenler... hepsi oradaydı. Orası künefenin, dondurmanın, tatlı sohbetin merkeziydi.

Hemen yanında oyuncakçılar. Vitrinlerde uçan helikopterler, pilli arabalar. Bayram öncesi çocukların gözleri orada kalırdı.  
Biraz ileride yeraltı çarşısı. Antakya’nın ilk yeraltı çarşısı oradaydı. Züccaciye dükkanları, çeyizlikler, ışıldayan tabaklar. Gelinlik telaşı, çeyiz telaşı hep oradan geçerdi.

Köşede Milli Piyango bayileri. "Şansımıza yaver giderse" diye bilet alanlar. Künefeden çıkar çıkmaz "bir tane de şans bileti alalım" diyenler.  
Jetonlu telefon kulübeleri. "Anne geldim" diyen asker sesleri. Askerler yemin töreninden sonra hep oradaydı. Aileler kucaklaşır, fotoğraf çeker, bir bardak su içerdi.

Gençler orada buluştu. "Köprübaşı’nda bekliyorum" cümlesi 50 yıl boyunca hiç değişmedi.  
Büyüklerimiz oraya oturdu. Elinde tesbih, yüzünde güneş.  
Emekliler dinlendi. Arabalar geçti. Otobüsler durdu. Çocuklar koştu.

Bir kuşak değil, bir nesil geçti oradan.  
Anne geçti, baba geçti, evlat geçti.  
Amca geçti, dayı geçti, teyze geçti.  
Nişanlısıyla el ele geçen de oldu, torunuyla yürüyen de.  
Kimi okula, kimi askere, kimi işe... kimi de sadece künefe kokusuna ve hatıraya.

Deprem geldi. Şehir yıkıldı.  
Ama Köprübaşı dimdik ayakta kaldı. Enkazın ortasında bize "ben buradayım" dedi.  
Şimdi ise kepçeler giriyor. Beton düşüyor.  
Demek ki zamanı gelmiş. Demek ki yıkmak değil, onarmak için.

Çünkü Hatay yeniden ayağa kalkıyor.  
Hayaller kuruldu, umutlar yeşerdi.  
Depremde yıkılmayan bu köprü, şimdi geçmişle birlikte sökülüyor.  
Daha güzel günlere, daha güzel bir köprüye yer açmak için.

Köprübaşı gidiyor ama içimizde kalıyor.  
Ulu Cami’nin gölgesinde, şadırvanın suyunda, künefenin şerbetinde kalıyor.  
Dondurmanın soğukluğunda, piyango biletinin umudunda kalıyor.  
Bizim çocukluğumuzda, gençliğimizde, bugünümüzde kalıyor.

Güle güle Köprübaşı.  
Sen Antakya’nın en çok ayak izi olan yerin.  
Yıkıldın belki, ama hatıran yıkılmadı.  
Ve biliyoruz ki; senin yerine gelen köprü, senin taşıdığın umutları da taşıyacak.

Daha güzel günlere... Daha güzel köprülere...

İsmail CİNGÖZ

Giriş

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Doğu Avrupa ve Avrasya'da etnik kimlik, özerklik ve devlet egemenliği tartışmaları yeni bir siyasal dönemin temel meseleleri hâline gelmiştir. Moldova Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Gagavuz Türklerinin statüsü ise silahlı çatışmaya dönüşme ihtimali bulunan bir uyuşmazlığın müzakereyle çözülmesi bakımından dikkat çekici bir örnek oluşturmuştur.

23 Aralık 1994 tarihinde Moldova Parlamentosu tarafından kabul edilen “Gagavuzya’nın Özel Hukuki Statüsü Hakkında Kanun”, Gagavuz halkına idarî, kültürel ve siyasî yetkiler tanımış; Moldova’nın toprak bütünlüğü ile Gagavuz kimliğinin korunması arasında denge kurmuştur.[1] Türkiye’nin Kişinev Büyükelçiliği de bu modeli, etnik bir meselenin barışçıl yöntemlerle çözüme kavuşturulmasının başarılı örneklerinden biri olarak değerlendirmiştir.[2]

Buna rağmen Moldova Anayasa Mahkemesinin 9 Temmuz 2026 tarihinde Gagavuzya’nın seçim ve idarî yetkilerine ilişkin bazı hükümleri iptal etmesi, özerkliğin geleceğini yeniden tartışmaya açmıştır.[3] Karar, Gagavuzya’nın anayasal statüsünü ortadan kaldırmamakla birlikte seçim yönetimi, kamu düzeni ve bazı kamu görevlilerinin atanmasına ilişkin yetkileri merkezî kurumlara bırakarak Kişinev ile Komratarasındaki gerilimi artırmıştır.[4]

Bu çalışma, Gagavuzya’nın tarihsel gelişimini, 1994 özerklik modelini ve 2026 Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında ortaya çıkan hukukî ve siyasî tabloyu; uluslararası hukuk, Avrupa Birliği (AB) süreci, Rusya faktörü ve Türk dünyasının yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. Çalışma yapılırkentarihsel analiz, karşılaştırmalı hukuk incelemesi ve belge analizi yöntemi kullanılmıştır.

Gagavuz Türklerinin Tarihsel Gelişimi

Gagavuzlar, Türkçe konuşan ve büyük çoğunluğu Ortodoks Hristiyan inancına mensup bir Türk topluluğudur. Kökenleri konusunda farklı görüşler olsa da Oğuz-Türk bağlantısı literatürde yaygın biçimde kabul edilmektedir.[5][6][7]Balkanlar’daki Gagavuz topluluklarının önemli bir bölümü, 19. yüzyılın başlarında Rus İmparatorluğu’nun Besarabya’yayönelik iskân politikaları sonucunda bugünkü Moldova’nın güneyine yerleşmiştir.[8]

Sovyet döneminde Gagavuz kimliği varlığını korumuş olsa da dil, kültür ve siyasal temsil alanlarında çeşitli sınırlamalarla karşılaşmıştır. 1980’lerin sonundaki Glasnost ve Perestroyka reformları, Gagavuz millî hareketinin örgütlenmesine imkân sağlamıştır. Moldova’da Romencenin resmî dil hâline getirilmesi ve Romanya ile birleşme ihtimalinin gündeme gelmesi ise Gagavuz toplumundaki kimlik ve güvenlik kaygılarını güçlendirmiştir.[9][10]

Bu ortamda 19 Ağustos 1990 tarihinde “Gagavuz Halkının Moldova Cumhuriyeti’nden Bağımsızlığı ve Özgürlüğü Bildirgesi” kabul edilerek Gagavuzya Cumhuriyeti’nin Sovyetler Birliği içerisinde yer aldığı ilan edilmiştir. Uluslararası toplum tarafından tanınmayan bu yapı, Moldova yönetimi ile Gagavuz temsilcileri arasında yürütülen görüşmeler sonucunda silahlı çatışmaya başvurulmadan çözüme kavuşturulmuştur.[11] Uzlaşma, 23 Aralık 1994 tarihli özel statü kanunuyla hukukî zemine oturtulmuştur.

1994 Gagavuz Özerklik Modeli

Moldova Parlamentosunun kabul ettiği 344-XIII sayılı Kanun, Gagavuzya’yı Moldova Cumhuriyeti içerisinde “özel hukukî statüye sahip özerk bölgesel birim” olarak tanımlamıştır.[12]Kanun ile Gagavuzya’ya Halk Meclisini oluşturma, başkanını doğrudan halk oyuyla seçme, eğitim, kültür ve yerel ekonomi alanlarında düzenleme yapma, Gagavuzca, Moldovaca ve Rusçayı resmî dil olarak kullanma, yerel bütçeyi hazırlama ve uygulama yetkileri tanınmıştır.

Kanun’un kendi kaderini tayin tartışmaları bakımından en dikkat çekici hükmü 1. maddede yer almaktadır:

“Moldova Cumhuriyeti bağımsız devlet statüsünü kaybetmesi hâlinde Gagavuz halkı kendi kaderini tayin hakkını kullanabilir.”[13]

Bu hüküm, Moldova’nın Romanya ile birleşmesi ihtimaline karşı Gagavuz toplumuna güvence sağlamak amacıyla kabul edilmiştir. Dolayısıyla Gagavuzya’nın özerkliği yalnızca idarî bir düzenleme değil, Moldova’nın toprak bütünlüğünü koruyan tarihî bir uzlaşma niteliğindedir.

Özerklik Modelinin Uluslararası Hukuktaki Yeri

Uluslararası hukuk, devletlerin bünyesindeki topluluklara doğrudan ve genel bir “özerklik hakkı” tanımamaktadır. Buna karşılık azınlık hakları, demokratik temsil, kültürel kimliğin korunması, yerel yönetim ve kendi kaderini tayin ilkeleri çerçevesinde farklı özerklik modelleri geliştirilmiştir.[14]

Özerklik, ayrılma hakkından farklı olarak bir topluluğun mevcut devlet sınırları içerisinde belirli idarî, kültürel veya yasama yetkilerine sahip olmasını ifade eder. Bu modeller, devletlerin toprak bütünlüğü ile etnik, dilsel veya bölgesel toplulukların kimlik ve temsil talepleri arasında denge kurmayı amaçlamaktadır.

Gagavuzya, Moldova’nın üniter devlet yapısı içerisinde organik kanunla kurulmuş ve anayasal güvenceye bağlanmış özel statülü bir özerk bölgesel birimdir. Anayasal güvence, özerkliğin varlığını korumakta; fakat bütün yetkilerin değiştirilemez olduğu anlamına gelmemektedir.

Gagavuzya’nın yetkileri ise Güney Tirol ve Aland Adaları gibi geniş yasama ve mali yetkilere sahip ileri özerklik örneklerinden daha sınırlıdır. Katalonya geniş fakat tartışmalı bir anayasal statüye, Nahçıvan ise kendi Ali Meclisi ve Bakanlar Kurulu bulunan anayasal özerk cumhuriyet statüsüne sahiptir. Bu örnekler aynı hukukî yapıya sahip olmamakla birlikte Gagavuzya, yasama ve mali özerklik bakımından sınırlı; idarî, kültürel ve sembolik temsil bakımından ise belirgin yetkilere sahip bir modeldir.

Gagavuzya modeli, uluslararası hukukla bağdaşan anayasal bir özerklik örneğidir. Lakin yetki alanının merkezî düzenlemelerle sürekli daraltılması, Moldova’nın iç hukuku yanında hukukî güvenlik, azınlık hakları ve Avrupa Konseyi standartları bakımından tartışma doğurmaktadır.[15]

9 Temmuz 2026 Kararının Hukukî, Siyasî ve Jeopolitik Sonuçları

Moldova Anayasa Mahkemesi, 9 Temmuz 2026 tarihli kararıyla Gagavuzya’nın seçim ve idarî yetkilerine ilişkin bazı düzenlemeleri Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiştir. Kararda seçimlerin yönetimi, kamu düzeni, devlet güvenliği ve bazı üst düzey kamu görevlilerinin atanmasına ilişkin yetkilerin merkezî anayasal kurumlara ait olduğu belirtilmiştir.[16]

Mahkeme, Gagavuzya’nın özerk statüsünün devam ettiğini ve anayasal güvence altında bulunduğunu da teyit etmiştir. Buna karşılık Gagavuzya Halk Meclisi, kararın 1994 tarihli uzlaşmayı ve özerkliğin kurumsal temellerini zayıflattığını savunmuştur.[17] Dolayısıyla kamuoyunda kullanılan “Gagavuzya’nın özerkliği kaldırıldı” ifadesi hukukî bakımdan isabetli değildir. Daha doğru tanımlama, özerk yönetimin bazı seçim ve idarî yetkilerinin merkezî devlet organlarına devredilmiş olmasıdır. Bununla birlikte kararın siyasî etkisi hukukî kapsamından daha geniştir.

Moldova yönetimi kararın seçim güvenliği, kamu düzeni, yasa dışı siyasî finansman ve dış müdahaleyle mücadele amacı taşıdığını savunmaktadır. Gagavuz yönetimi ise merkezîleşme yönündeki düzenlemeleri 1994 uzlaşmasının tek taraflı biçimde aşındırılması olarak değerlendirmektedir.

Devletler, anayasal düzenleri çerçevesinde idarî yapılanmalarını değiştirme yetkisine sahiptir. Bu nedenle Moldova’nın özerk yetkileri daraltması, uluslararası hukukun doğrudan yasakladığı bir fiil olarak nitelendirilemez. Bu yetki sınırsız değildir; hukukî güvenlik, ölçülülük, demokratik temsil, anayasal sadakat ve tarihî uzlaşmaya saygı ilkeleri gözetilmelidir.[18]

Gagavuzya’nın statüsü sıradan bir yerel yönetim düzenlemesi değildir. Kapsamlı değişikliklerin yalnızca merkezî organların tek taraflı kararlarıyla değil, Kişinev ile Komrat arasında kurumsal müzakere yoluyla gerçekleştirilmesi daha meşru, anlaşılabilir ve sürdürülebilir olacaktır.

Kararın siyasî sonuçları Moldova’nın iç dengelerini de etkileyebilir. Gagavuz toplumunun tamamını güvenlik tehdidi veya Rusya yanlısı bir kitle olarak gören yaklaşımlar, merkezî yönetime duyulan güveni zayıflatabilir. Özerk kurumların etkisizleştirildiği algısı ise merkez karşıtı ve kimlik temelli söylemleri güçlendirebilir. Gagavuz toplumunun bütünü Rusya yanlısı kabul edilemez; lakin bazı siyasî çevrelerin Moskova ile yakın ilişkileri Rusya’ya nüfuz imkânı sağlamaktadır.

Rusya açısından Kişinev-Komrat gerilimi önemli bir propaganda ve nüfuz alanıdır. Moldova yönetiminin özerk kurumlara yönelik müdahaleleri, Moskova tarafından “Batı yanlısı hükûmetin Gagavuzları baskı altına aldığı” söylemiyle kullanılabilir. Rusya, Gagavuz kimliğini ortaya çıkaran aktör değildir; ama mevcut kimlik ve temsil sorunlarını Moldova’nın AB yönelimini zayıflatmak amacıyla araçsallaştırabilir.

Gagavuzya’da Rusçanın yaygın kullanılması, Rus medyasının takip edilmesi ve Rusya ile tarihî, toplumsal ve ekonomik bağların bulunması Moskova’ya önemli bir nüfuz etki alanı sağlamaktadır. Geçmişte bölgede Rusya, Belarus ve Kazakistan’ın oluşturduğu Gümrük Birliği’ne yakınlaşma taleplerinin ve bağımsızlık tartışmalarının gündeme gelmesi de bu yönelimi beslemiştir.[19]

AB ise meseleyi yalnızca azınlık hakları çerçevesinde ele almamaktadır. Avrupa Komisyonunun 2024 Moldova Raporu, Gagavuzya’nın özerk statüsü ve kültürel haklarının genel olarak korunduğunu belirtmekle birlikte bölgedeki başkanlık seçimlerine ilişkin usulsüzlük iddialarına dikkat çekmiştir.[20]Komisyonun 2025 değerlendirmesinde ise Gagavuzya Başkanı’nın merkezî hükûmet üyeliğine alınmaması, yasa dışı siyasî finansman davası, bölgesel yayın kuruluşları üzerindeki siyasî etkiler ve Moldova-Gagavuzya çalışma grubunun faaliyetlerinin durması gibi sorunlar kaydedilmiştir.[21]

Bu değerlendirmeler, AB’nin Gagavuzya meselesine seçim güvenliği, dış müdahale, dezenformasyon ve hukukun üstünlüğü perspektifinden de yaklaştığını göstermektedir. Bununla birlikte güvenlik kaygıları, bölgesel kimlik ve demokratik temsil taleplerini bütünüyle ikinci plana itmemelidir. Moldova yönetimi, Rusya yanlısı siyasî ağlarla mücadele ederken Gagavuz kimliği ve özerkliği arasında açık bir ayrım yapmalıdır.

Türkiye ve Türk Dünyasının Tutumu: Diplomatik İhtiyat mı, Stratejik Sessizlik mi?

Gagavuzların Türk kökenli bir topluluk olması, meseleyi Türkiye ve Türk dünyası bakımından yalnızca Moldova’nın iç hukukuna ilişkin bir konu olmaktan çıkarmaktadır. Buna rağmen Türkiye ve Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) tarafından 9 Temmuz 2026 tarihli karara karşı sert veya ortak bir siyasî tepki verilmemiştir.

Bu tutum, Gagavuz halkına yönelik ilgisizlikten çok devlet egemenliği, toprak bütünlüğü ve iç işlerine karışmama ilkelerinin öncelenmesiyle açıklanabilir. TDT’nin kurucu belgelerinde egemen eşitlik, uluslararası sınırların dokunulmazlığı ve devletlerin toprak bütünlüğüne saygı temel ilkeler arasındadır.[22]

Gagavuzya bağımsız bir devlet veya TDT bünyesinde temsil edilen özerk bir yapı değildir. Moldova da Teşkilatın üyesi ya da gözlemcisi değildir. Dolayısıyla TDT’nin doğrudan siyasî taraf hâline gelmesi, Moldova’nın iç işlerine müdahale şeklinde yorumlanabileceği gibi başka ülkelerde yaşayan Türk toplulukları bakımından emsal oluşturabilir.[23]

Gagavuzya’nın Türk dünyasıyla kurumsal ilişkileri daha çok kültür, dil, eğitim ve kalkınma alanlarında gelişmiştir. Gagavuz temsilciler TÜRKSOY faaliyetlerine katılmış; Gagavuz kültürü ve dilinin korunmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür.[24][25]

Türkiye ise Moldova ile ilişkilerinde iki amacı dengelemektedir: Moldova’nın egemenliği ve toprak bütünlüğünü desteklemek, Gagavuz Türklerinin kültürel kimliği ile ekonomik ve sosyal gelişimine katkı sunmak. Türkiye-Moldova ilişkilerinin stratejik ortaklık düzeyine taşınması ve Ankara’nın Moldova’nın toprak bütünlüğünü açıkça desteklemesi bu yaklaşımın temelini oluşturmaktadır.[26][27]

Türkiye’nin Gagavuzya politikasında eğitim, sağlık, altyapı, içme suyu, yerel yönetim kapasitesi ve kültürel miras projeleri öne çıkmaktadır.[28] Bu politikanın amacı Gagavuzya’yıMoldova’dan koparmak değil, Gagavuz toplumunun Moldova sınırları içerisinde kimliğini koruyarak refah ve güvenlik içinde yaşamasını desteklemektir.

Dolayısyla Türkiye’nin gelişmeleri doğrudan “özerkliğin kaldırılması” olarak tanımlaması hukukî bakımdan güçtür. Ne var ki özerkliğin kâğıt üzerinde korunurken idarî ve siyasî içeriğinin aşamalı biçimde zayıflatılması ihtimali Ankara tarafından yakından takip edilmelidir.

Türkiye ve TDT; Moldova’nın egemenliğine açıkça saygı gösterirken Gagavuzların dil, eğitim, kültür ve yerel temsil haklarını desteklemeli, Kişinev-Komrat diyaloğuna katkı sunmalı, Gagavuz Türkçesinin korunmasına yönelik projeleri, bursları, öğrenci değişimlerini ve yerel kalkınma programlarını artırmalıdır. Bu destek programlarıMoldova’nın anayasal düzenine müdahale şeklinde değil; kültürel hakların korunması ve taraflar arası diyaloğun teşviki biçiminde yürütülmelidir.

Türk dünyasının ihtiyatlı tutumu anlaşılabilir olsa da öte yandan uzun süreli sessizlik, Gagavuz toplumunda terk edilmişlik duygusu oluşturabilir. Türkiye, taraflardan birinin sözcüsü olmak yerine tarihî bağları ve Moldova ile geliştirdiği ilişkiler sayesinde kolaylaştırıcı diplomasi yürütebilir.

Olası Gelecek Senaryoları

1. Diyalog ve Avrupa standartları temelinde yeni uzlaşma

En olumlu senaryo, Moldova-Gagavuzya ortak çalışma mekanizmalarının yeniden işletilmesi ve Anayasa Mahkemesi kararının sınırlarının açık kanunlarla belirlenmesidir. Merkezî devletin güvenlik ve ulusal seçim yetkileri korunurken Gagavuzya’nın kültür, eğitim, yerel temsil ve idarî özerklik alanları güvence altına alınabilir.

Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı, Gagavuzya’nınetnik-bölgesel statüsünü doğrudan düzenlememekle birlikte seçilmiş yerel organlar, yeterli mali kaynaklar ve merkezî müdahaleye karşı yargısal korunma bakımından tamamlayıcı ilkeler sunmaktadır.[29] Moldova bu Şart’a taraf olduğundan yerel özerklik ilkelerini uygulamakla yükümlüdür.[30] AB üyelik süreci yalnızca merkezî kurumları güçlendiren değil, yerinden yönetimi ve demokratik temsili sağlamlaştıran bir imkân olarak kullanılabilir.

2. Özerkliğin fiilen işlevsizleştirilmesi

Bu senaryoda Gagavuzya’nın adı ve kurumları varlığını sürdürür; ama karar alma, bütçe kullanma ve yerel yöneticilerin belirlenmesine katılma yetkileri aşamalı biçimde azaltılır. Böyle bir gelişme, özerkliğin hukukî olarak korunmasına rağmen siyasî ve idarî içeriğinin boşaltılması anlamına gelir.

3. Gerilimin Rusya-Batı rekabetine dönüşmesi

Kimlik sorunları, ekonomik sıkıntılar ve siyasî temsil taleplerinin dış aktörlerin müdahalesine daha açık hâle gelmesi, Moldova’nın AB üyelik sürecini zorlaştırabilir. Transdinyester meselesi nedeniyle zaten kırılgan olan ülkenin istikrarı daha fazla tehdit edilebilir.[31] Bu durumda Gagavuzya, yerel bir özerklik meselesi olmaktan çıkarak Rusya-Batı rekabetinin yeni cephelerinden birine dönüşebilir.

Sonuç

Gagavuzya’nın özerkliği, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ortaya çıkan kimlik ve egemenlik sorunlarının silahlı çatışmaya dönüşmeden çözülebilmesinin önemli örneklerinden biridir. 1994 tarihli Özel Hukukî Statü Kanunu, Moldova’nın toprak bütünlüğünü korurken Gagavuz halkına kimliğini, dilini ve yerel kurumlarını yaşatabileceği bir alan sağlamıştır. Bu yönüyle Gagavuzya modeli, sıradan bir yerel yönetim düzenlemesinden çok karşılıklı tavizlere dayanan tarihî bir uzlaşmadır.

Moldova Anayasa Mahkemesinin 9 Temmuz 2026 tarihli kararı Gagavuzya’nın özerk statüsünü kaldırmamış; ancak bazı seçim ve idarî yetkileri merkezî devlet organlarına devrederek özerkliğin geleceğine ilişkin kaygıları artırmıştır. Moldova’nın seçim güvenliği, yasa dışı siyasî finansman ve dış müdahaleyle mücadele kaygıları anlaşılabilir ve iç hukuk açısından meşru kabul edilebilir olmakla birlikte bu gerekçeler özerk kurumların sürekli biçimde etkisizleştirilmesine dönüşmemelidir. Gagavuz siyasî aktörler de özerkliği dış güçlerin Moldova üzerindeki nüfuz mücadelesinin aracına dönüştürecek politikalardan kaçınmalıdır.

Türkiye ve Türk dünyasının hedefi Moldova’nın toprak bütünlüğünü tartışmaya açmak değil; 1994 uzlaşmasının ruhunu korumak, Gagavuzların kültürel ve idarî haklarını desteklemek ve Kişinev-Komrat diyaloğuna katkı sunmak olmalıdır. Gagavuzya meselesinin kalıcı çözümü ne katı merkezîleştirmede ne de ayrılıkçı siyasette bulunmaktadır. 

Kalıcı çözüm, Moldova'nın egemenliği ile Gagavuzya'nınözerkliğini karşı karşıya getirmekten değil; 1994 uzlaşmasının ruhunu koruyarak günümüz şartlarına uyarlanacak yeni bir Kişinev-Komrat mutabakatı oluşturabilmekten geçmektedir.Bu nedenle Gagavuzya örneği, yalnızca Moldova'nın iç hukukunu ilgilendiren bir idarî mesele değil; çok katmanlı güvenlik, azınlık hakları ve Avrupa bütünleşmesi arasındaki hassas dengeyi yansıtan güncel bir uluslararası yönetişim sorunu olarak değerlendirilmelidir.

​​:

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Law No. 344-XIII on the Special Legal Status of Gagauzia (Gagauz-Yeri), Parliament of the Republic of Moldova, 23 December 1994, https://www.mskgagauzia.md/wp-content/uploads/2020/02/Zakon-344-angl.pdf(Erişim Tarihi: 12.07.2026).
[2] “Büyükelçimiz Sayın Gürol Sökmensüer’in Gagauzya’ya Özel Hukuki Statü Tanıyan Kanun’un 23 Aralık 1994 Tarihinde Moldova Parlamentosunda Kabul Edilmesi Münasebetiyle Yayınlanan Mesajı”, Türkiye Cumhuriyeti Kişinev Büyükelçiliği, 23.12.2019, https://kisinev-be.mfa.gov.tr/Mission/ShowAnnouncement/366753 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[3] Moldova Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı, “The Constitutional Court Admittedthe Complaint Filed by the Minister of Justice”, 9 July 2026, https://www.justice.gov.md/en/content/constitutional-court-admitted-complaint-filed-minister-justice (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[4] QHA, “Moldova Anayasa Mahkemesi: Gagauzya, Seçimleri Bağımsız Olarak Düzenleyemez!”, 10.07.2026, https://www.qha.com.tr/turk-dunyasi/moldova-anayasa-mahkemesi-gagauzya-secimleri-bagimsiz-olarak-duzenleyemez-528482(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[5] Pavel Vintilă, “The Ethnopolitical Identity of the Gagauz: Between the Russian World and European Integration”, Inclusivity, 1, 2025, ss. 141-158, https://doi.org/10.58603/RXBQ3649; https://inclusivity.uoradea.ro/storage/issues/2025/1/2025-issue_1-pavel-vintila.pdf(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[6] Ahmet Uslu, “Gagavuzların Tarihsel Gelişimi, Kültürel Dinamikleri ve Modern Toplum Yapısının Çok Boyutlu Analizi”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale, 2025.
[7] Selcen Özyurt Ulutaş, “Gagauz Türkleri: Tuna ile Dinyester Arasında Kalan Coğrafyada Varlıklarını Sürdürebilmiş Nadir Türk Topluluklarından Biri”, Türk Dünyası Ansiklopedisi, 15.07.2025, https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/8082/Gagauz-T%C3%BCrkleri(Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[8] Ahmet Uslu, a.g.t.
[9] Ali Servet Öncü, “1991-1995 Yılları Arası Türkiye-Moldova İlişkileri ve Gagauzlar”, Gazi Türkiyat, Güz 2014/15, ss. 87-104, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/76867 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[10] Erdem Yılmaz, “23 Aralık Gagavuz Türklerinin Bağımsızlığı”, TUDPAM, 26.12.2023, https://tudpam.org/23-aralik-gagavuz-turklerinin-bagimsizligi/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[11] Erkin Öncan, “35 Yıl Önce Bugün, Avrupa’da Bir Türk Cumhuriyeti Kuruldu: Moldova Değil, Sovyet Vatandaşıyız”, Independent Türkçe, 19.08.2025, https://www.indyturk.com/node/763562/haber/35-y%C4%B1l-%C3%B6nce-bug%C3%BCn-avrupada-bir-t%C3%BCrk-cumhuriyeti-kuruldu-moldova-de%C4%9Fil-sovyet (Erişim Tarihi: 13.07.2026)
[12] Law No. 344-XIII, md. 1-15
[13] Law No. 344-XIII, md. 1/4
[14] Dilan Mızrak, “Özerkliğin Uluslararası Hukukun Kaynakları Bakımından Değerlendirilmesi ve Bölgesel Özerk Yapıların Uluslararası Yargı Mekanizmaları Karşısındaki Konumu”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 24, S. 40, 2019, ss. 73-108, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/832121 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[15] News.by, “Moldova Restricts Gagauzia from Holding Elections Through ItsOwn Central Electoral Commission”, 09.07.2026, https://news.by/eng/news/v_mire/moldova-restricts-gagauzia-from-holding-elections-through-its-own-central-electoral-commission (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[16] Tribuna, “Several Provisions on Gagauzia’s Electoral and AdministrativePowers Struck Down by Court”, 9 July 2026, https://tribuna.md/en/2026/07/09/ministerul-justitiei-hotararea-cc-ofera-o-clarificare-necesara-pentru-aplicarea-coerenta-a-constitutiei-si-pentru-un-cadru-juridic-previzibil/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[17] Dmitry Kalak, “The Gagauzia People’s Assembly’s Response to the Decisionof the Constitutional Court of Moldova”, Logos Press, 10 July 2026, https://logos-pres.md/en/news/the-gagauzia-peoples-assemblys-response-to-the-decision-of-the-constitutional-court-of-moldova/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[18] İbrahim Nanecioğlu, “Moldova’dan Gagavuz Türklerinin Özerklik Haklarını Tartışmaya Açan Karar”, NNC Haber, 12.07.2026, https://www.nnchaber.com/moldova-dan-gagavuz-turklerinin-ozerklik-haklarini-tartismaya-acan-karar (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[19] İlyas Kemaloğlu, “Gagavuzya Özerk Bölgesi ve Bölgedeki Bazı Sorunlar”, ORSAM, 09.10.2013, https://orsam.org.tr/yayinlar/gagavuzya-ozerk-bolgesi-ve-bolgedeki-bazi-sorunlar/ (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[20] European Commission, Commission Staff Working Document, Republic of Moldova 2024 Report, Brussels, 30.10.2024, SWD (2024) 698 final, ss. 40-41, https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/858717b3-f8ef-4514-89fe-54a6aa15ef69_en?filename=Moldova%20Report%202024.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[21] European Commission, Commission Staff Working Document, Republic of Moldova 2025 Report, Brussels, 04.11.2025, SWD (2025) 758 final, https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/23fa6af0-89b3-4532-a3d9-d1638727d14c_en?filename=moldova-report-2025.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[22] Elmar Mammadyarov, “The Turkic Council: A Rising Actor in RegionalCooperation in Eurasia”, Fifth Summit of the Turkic Council: A Rising Actor in Regional Cooperation in Eurasia, ss. 5-8, https://turkicstates.org/u/d/publications/5-zirvesinde-turk-konseyi-ingilizce-ozel-yayin-3-en.pdf (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[23] Michael Wood, “Non-Intervention: Non-Interference in Domestic Affairs”, Princeton University, https://pesd.princeton.edu/node/551 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[24] TÜRKSOY, “Tarihçe”, https://www.turksoy.org/tarihce (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[25] “Gagavuz Yeri (Moldova) Başkanı İrina Vlah TÜRKSOY’u Ziyaret Etti”, TÜRKSOY, 27.07.2022, https://www.turksoy.org/haberler/gagavuz-yeri-moldova-baskani-irina-vlah-turksoyu-ziyaret-etti (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[26] Zuhal Demirci, “Türkiye-Moldova İlişkileri Stratejik Ortaklık Düzeyine Taşındı”, Anadolu Ajansı, 20.10.2018, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkiye-moldova-iliskileri-stratejik-ortaklik-duzeyine-tasindi/1287600 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[27] “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Moldova Cumhurbaşkanı Sandu ile Görüşmesine İlişkin Açıklama”, Türkiye Cumhuriyeti İletişim Başkanlığı, 17.04.2026, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdoganin-moldova-cumhurbaskani-sandu-ile-gorusmesine-iliskin-aciklama (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[28] Ahmet Uslu, a.g.t.
[29] “Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı”, Türkiye Belediyeler Birliği, https://www.tbb.gov.tr/tr/avrupa-yerel-yonetimler-ozerklik-sarti (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[30] Elnur İsmayıl, “Bölgesel Güç Rekabetinde Moldova’nın Güvenliği ve Ayrılıkçı Bölgeler Sorunu”, Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 19, Kasım 2024, ss. 1-26, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4063036 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).
[31] Dmitri Chirciu, “Rusya: Transdinyester Sorununu Güçle Çözme Girişimleri, Moldova İçin Olumsuz Sonuçlar Doğuracak”, Anadolu Ajansı, 21.04.2026, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/rusya-transdinyester-sorununu-guccle-cozme-girisimleri-moldova-icin-olumsuz-sonuclar-doguracak/3913920 (Erişim Tarihi: 13.07.2026).

Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi, yalnızca alınan kararlarla değil, Türkiye'nin uluslararası alandaki ağırlığıyla da dikkat çekti. Dünyanın en güçlü ülkelerinin liderleri aynı masada buluşurken, Türkiye'nin stratejik konumu ve üstlendiği rol bir kez daha öne çıktı.
NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Türkiye'nin NATO'nun en büyük ordularından birine sahip olduğunu, savunma sanayisinde son yıllarda büyük ilerleme kaydettiğini ve "Türkiye'nin NATO'daki liderliğinin önemli olduğunu" ifade etti. Türkiye'nin zirveye ev sahipliği yapmasının da bunun açık bir göstergesi olduğunu vurguladı.

ABD Başkanı Donald Trump ise zirvenin ardından yaptığı değerlendirmede Ankara'daki organizasyonu "çok başarılı" olarak nitelendirirken, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'a ev sahipliği için teşekkür etti. Erdoğan için "güçlü bir lider" ifadelerini kullanan Trump, Türkiye'nin önemli bir ülke olduğunu dile getirdi. Bu açıklamalar gösteriyor ki Türkiye artık sadece bulunduğu coğrafya nedeniyle değil; savunma sanayisi, diplomatik girişimleri ve bölgesel etkisiyle de uluslararası karar mekanizmalarında dikkatle takip edilen bir ülke konumundadır.

Türkiye'nin güçlü olduğu her platform, milletimizin gururudur. Dileğimiz, bu etkinin barışa, güvenliğe ve ülkemizin menfaatlerine katkı sağlayarak daha da güçlenmesidir.

Yazar Mustafa ALDIÇ

Ali CEREN yazdı..

Ankara'da gerçekleştirilen NATO Liderler Zirvesi, yalnızca diplomasi açısından değil, Türkiye'nin kültürel ve gastronomik zenginliğinin dünyaya tanıtılması bakımından da tarihi bir fırsattı. Dünyanın en güçlü ülkelerinin liderleri aynı masada buluşurken, Türkiye de mutfağını uluslararası vitrine çıkardı. Ancak o sofralarda dikkat çeken büyük bir eksiklik vardı: Hatay.
Evet, masada Türkiye'nin dört bir yanından seçilmiş lezzetler vardı.
Hizan Karakovan Balı, Maraş Dondurması, Tokat Yaprağı, Urla Sakız Enginarı, Ezine Peyniri, İzmir Tulumu, Kars Gravyeri, Antep usulü kuru dolma ve nakış dolma, Antalya hibeşi, Anadolu aşı, Ezogelin çorbası, Uşak tarhanası, keşkek, İzmir köfte, tantuni, kıymalı pide…
Peki ya Hatay?
Sadece Hatay Kırma Zeytini…
UNESCO Gastronomi Şehri unvanına sahip, yüzlerce yıllık mutfak kültürüyle dünyanın sayılı gastronomi merkezlerinden biri kabul edilen Hatay'ın; künefesi, tepsi kebabı, kağıt kebabı, oruğu, humusu, zahteri, biberli ekmeği, kaytaz böreği, sürkü, küflü sürkü, tuzlu yoğurdu ve daha onlarca eşsiz lezzeti neden o sofralarda yer bulamadı?
İşte asıl sorgulanması gereken konu budur.
Bu organizasyon başka bir ülkede yapılmadı.
Türkiye'nin ev sahipliğinde, Ankara'da gerçekleştirildi.
Dünyanın gözü Türkiye'nin üzerindeydi.
Peki Türkiye'nin gastronomi başkentlerinden biri olan Hatay neden kendi ülkesinin ev sahipliği yaptığı bu dev organizasyonda hak ettiği şekilde temsil edilmedi?
Daha da önemlisi…
Hataylı ustalar neden o mutfakta yoktu?
Bugün Hatay, Avrupa Birliği coğrafi işaret tescilleri konusunda Türkiye'nin en hızlı yükselen şehirlerinden biri.
Hatay Künefesi, Hatay Kaytaz Böreği, Hatay Sürk Peyniri, Antakya Küflü Sürkü derken yeni tesciller de yolda.
Avrupa Hatay mutfağını tescillerken, Türkiye'nin en önemli uluslararası organizasyonlarından birinde Hatay'ın yalnızca kırma zeytinle temsil edilmesi gerçekten düşündürücüdür.
Bu sadece bir yemek meselesi değildir.
Bu bir temsiliyet meselesidir.
Bu bir tanıtım meselesidir.
Bu, Hatay'ın hak ettiği değeri görüp görmediğinin göstergesidir.
Depremin ardından ayağa kalkmaya çalışan Hatay'ın en güçlü markalarından biri mutfağıdır. Sanayisini yeniden kurabilirsiniz, yollarını yeniden yapabilirsiniz, binalarını yeniden inşa edebilirsiniz. Ama Hatay'ın yüzyılların birikimiyle oluşmuş mutfak kültürü zaten hazır bir dünya markasıdır.
İşte tam da bu nedenle NATO Zirvesi gibi organizasyonlar Hatay için eşsiz fırsatlardır.
Ne yazık ki bu fırsat değerlendirilememiştir.
Şimdi herkesin sorması gereken soru şudur:
Bu tablonun sorumlusu kim?
Hatay mutfağını ulusal ve uluslararası platformlarda temsil etmekle görevli kurumlar mı?
Gastronomi dernekleri mi?
Yerel yöneticiler mi?
Turizm paydaşları mı?
Yoksa Hatay'ın mutfağını doğru platformlara taşıyacak organizasyonları oluşturamayanlar mı?
Yıllardır "UNESCO Gastronomi Kenti" unvanıyla övünüyoruz.
Her yıl gastronomi festivalleri düzenliyoruz.
Paneller yapıyoruz.
Lezzet günleri organize ediyoruz.
Fuar fuar geziyoruz.
Sosyal medyada binlerce paylaşım yapıyoruz.
Peki sonuç nerede?
Dünyanın en önemli diplomasi organizasyonlarından biri Türkiye'de yapılıyor.
Onlarca devlet başkanı aynı sofraya oturuyor.
Ve Hatay mutfağı o sofrada neredeyse hiç yok.
O halde şu soruyu sormak herkesin hakkıdır:
Biz gerçekten Hatay mutfağını tanıtıyor muyuz, yoksa sadece gastronomi günleri düzenleyerek kendi kendimizi mi alkışlıyoruz?
Festival yapmak elbette önemlidir.
Ancak asıl başarı; dünyanın izlediği sofralarda yer alabilmektir.
Hatay'ın tanıtımı yalnızca şehir içinde düzenlenen etkinliklerle olmaz.
Gerçek tanıtım, uluslararası organizasyonlarda görünür olabilmektir.
Hatay'ın lezzetlerini dünyaya taşıdığımızı söylüyoruz.
Peki dünyanın gözünün çevrildiği organizasyonlarda neden görünmüyoruz?
Neden bir künefe ustası NATO mutfağında değildi?
Neden bir kaytaz böreği ustası o sofraya davet edilmedi?
Neden tepsi kebabı, humus, biberli ekmek ya da kağıt kebabı dünyanın liderlerine sunulmadı?
Bu sorular cevapsız bırakılmamalıdır.
Çünkü tanıtım; afiş bastırmakla, festival yapmakla, birkaç gün süren etkinliklerle olmaz.
Tanıtım; dünyanın en prestijli sofralarında yer alabilmektir.
Bugün NATO Zirvesi'nde yer alamayan bir mutfak için yarın "Dünya bizi tanımıyor." diye yakınmanın da hiçbir anlamı kalmaz.
Hatay mutfağı geri planda bırakılacak kadar sıradan değildir.
Tam tersine, Türkiye'nin dünyaya gururla sunabileceği en güçlü gastronomi markalarından biridir.
Sorun mutfakta değildir.
Sorun, Hatay mutfağını hak ettiği yere taşıyamayan temsil anlayışındadır.
Artık ilgili kurumların, gastronomi temsilcilerinin, meslek odalarının, turizm paydaşlarının ve karar vericilerin bu tabloyu ciddiyetle değerlendirmesi gerekiyor.
Çünkü Hatay artık mazeret değil, sonuç görmek istiyor.
Hatay'ın mutfağı yalnızca gastronomi festivallerinin afişlerinde değil, Türkiye'nin ev sahipliği yaptığı en prestijli uluslararası organizasyonların başköşesinde yer almalıdır.
Bunu sağlayamayanlar da çıkıp kamuoyuna şu sorunun cevabını vermelidir:
Hatay'ın eşsiz mutfağı NATO Zirvesi'nin sofrasına neden giremedi?
Kalın SAĞ’lıcakla…

EVE DÖNMEK EN GÜZEL KUTLAMADIR

Son günlerde haberler çok aynı: “Motosiklet kazası… Hayatını kaybetti.”  

Son bir ayda çok duyduk. Çok gençti, çok tecrübeliydi… Fark etmiyor. Bir anda bitiyor.

Motosiklet affetmiyor. Koruyan kaporta yok, airbag yok. Bir saniyelik dalgınlık, bir gaz fazlası, bir virajın yanlış hesabı… Her şey değişiyor.

Motor kullanmak özgürlük. Rüzgar, yol, kendi başına gitmek… Bu hissi hepimiz biliyoruz. Çok doğal.  

Ama aynı özgürlük sorumluluk da istiyor. “Bana bir şey olmaz” dediğimiz an, tehlike orada başlıyor.

Peki biz ne yapacağız?  

Büyükler olarak: Anahtarı verirken sadece “dikkat et” demek yetmiyor. İlk motorun gücü, gece sürüşü, ekipman, kask… Bunlar aceleye gelmez. Yanında bilen biriyle başlamak, eğitim almak sevginin başka halidir.

Arkadaş olarak: “Yavaşla” denildiğinde dalga geçilmemeli. Alkış hız için değil, sağ salim dönüş için olmalı. Birbirimizi gaza değil, frene çağırmalıyız. Gerçek cesaret eve varmaktır.

Motor kullananlar olarak: Trafik kuralları ceza için değil. Hayat için. Hız değil, dönüş kutlanmalı. Ekipman takmak mahcubiyet değil, akıllılıktır. Mesaj atıp “geldim” demek, birilerinin duasını rahatlatmaktır.

Rakamlar artıyor. Kazalar can yakıyor. Belki ehliyet sürecini, eğitimleri, denetimleri konuşmanın zamanıdır. Ama önce biz kendi aramızda konuşalım.

Yarın sabah işe giderken, okula giderken, bir çay içmeye çıkarken… Motorun anahtarına elini atarken bir saniye dur. Aynaya bak. Kaskını tak. Telefonuna “çıktım” yaz. Giderken değil, dönerken kutla.  

Çünkü bu yazıyı okuyan herkesin evde bekleyeni var. 

Bir anne, bir baba, bir eş, arkadaş bir çocuk… Ya da sadece seni merak eden bir dost.

Yolda hepimiz birbirimize emanetiz. Arabasıyla, yayasıyla, motorcusuyla…  

Bir fotoğraf, bir alkış, bir heves için bir ömürden vazgeçmeye değmez.

En büyük kaza, “keşke” demektir. O “keşke”yi yaşamamak için bugün karar verelim.  

Yavaşlayalım. Konuşalım. Kollayalım birbirimizi.

Çünkü en güzel kutlama, eve dönüp kapıdan içeri girmektir.  

Eve dönen her motor sesi bir duaya denk gelsin.

İsmail CİNGÖZ

Özet

2025 yılı ortalarında Rus medya organlarında Türkiye'nin güvenlik politikalarının “büyük bir savaşa hazırlık” şeklinde yorumlanması dikkat çekmişti. Aradan geçen yaklaşık bir yıllık süreçte İsrail-İran çatışmaları, Suriye'deki güç dengelerindeki değişim, Karadeniz güvenliği, Türkiye'nin savunma sanayiinde kaydettiği ilerlemeler ve bölgesel diplomatik gelişmeler, söz konusu Rus analizinin yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Bu gelişmeler, 2025 yılında ortaya konulan değerlendirmelerin ne ölçüde askerî, diplomatik ve jeopolitik gerçekliklerle örtüştüğünün analiz edilmesine imkân sağlamaktadır. Çalışmanın ulaştığı temel sonuç, Rus medyasında dile getirilen “Türkiye büyük bir savaşa hazırlanıyor” söyleminin doğrudan askerî gerçekliği değil; Rusya'nın değişen güvenlik algısını ve bölgesel güç rekabetine ilişkin stratejik söylem üretimini yansıttığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türkiye, Rusya, caydırıcılık, savaş, güvenlik, savunma. 

Giriş

Uluslararası ilişkilerde devletlerin askerî hazırlıkları, çoğu zaman yalnızca savaş niyetinin değil, aynı zamanda caydırıcılık stratejisinin ve değişen güvenlik ortamına uyum arayışının da bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.[1] Güç dengelerinin hızla değiştiği jeopolitik dönemlerde rakip aktörün geliştirdiği yeni nesil hava savunma sistemleri, balistik füzeler veya insansız hava araçları gibi askerî teknolojiler salt savunma amaçlı olsa dahi büyük güçlerin medya organları ve stratejik analiz merkezleri, rakip veya bölgesel aktörlerin askerî modernizasyon süreçlerini kendi güvenlik algıları doğrultusunda “saldırgan/revizyonist niyetlerin göstergesi” gibi yorumlayabilmektedir.[2]

Bu bağlamda, 9 Temmuz 2025 tarihinde Rus devlet haber ajansı RIA Novosti'de Mihail Katkov imzasıyla yayımlanan “Erdoğan Yatağanı Çekti: Türkiye Büyük Bir Savaşa Hazırlanıyor” başlıklı analiz,[3][4] yalnızca Türkiye'nin askerî kapasitesine ilişkin bir değerlendirme olarak değil; Rusya'nın Karadeniz, Güney Kafkasya, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz'de değişen bölgesel güç dengelerini nasıl algıladığını yansıtan dikkat çekici bir stratejik söylem örneği olarak öne çıkmıştır. Söz konusu analiz, Türkiye'nin savunma sanayiindeki ilerlemesi, askerî modernizasyonu ve bölgesel etkinliğinin Rus güvenlik perspektifinde nasıl anlamlandırıldığını göstermesi bakımından da önem taşımaktadır.

Bu çalışma şu soruya cevap aramaktadır: 9 Temmuz 2025 tarihinde Rus medyasında ortaya konulan "Türkiye büyük bir savaşa hazırlanıyor" söylemi, 2025–2026 dönemindeki askerî ve jeopolitik gelişmeler ışığında ne ölçüde doğrulanmış veya geçerliliğini korumuştur?

Yöntem

Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Araştırmanın temel veri setini RIA Novosti'de yayımlanan analiz oluştururken, Reuters, BBC, RAND Corporation, International Institute for Strategic Studies (IISS) ve çeşitli akademik yayınlarda yer alan açık kaynak verileri karşılaştırmalı analiz yöntemiyle incelenmiştir. Elde edilen bulgular uluslararası güvenlik, caydırıcılık teorisi ve stratejik iletişim literatürü çerçevesinde yorumlanmıştır.

Çalışmada kullanılan kaynaklar açık kaynak niteliğinde olup elde edilen bulguların doğrulanabilirliği karşılaştırmalı veri analizi ile test edilmiştir.

Türkiye'nin Güvenlik Paradigmasındaki Değişim

Türkiye, 2016 sonrası hayata geçirmeyi başardığı proaktif güvenlik konsepti kapsamında klasik sınır savunması anlayışından uzaklaşarak “ileri savunma” (forward defence) doktrinini benimsemiştir.[5] Bu kapsamda; Suriye, Irak, Libya,Karadeniz, Doğu Akdeniz ve Kafkasya aynı güvenlik denkleminde değerlendirilmektedir. Bu yaklaşımın temel amacı saldırganlık değil, tehditlerin Türkiye sınırlarına ulaşmadan bertaraf edilmesidir.

Rus Medyasının Söylemi Neden Sertleşiyor?

Rusya açısından Türkiye artık yalnızca NATO üyesi bir ülke olarak değil; Karadeniz’de etkin deniz gücüne sahip[6][7], insansız hava araçları teknolojisinde öne çıkan[8], Azerbaycan’ın stratejik ortağı olarak Güney Kafkasya’da belirleyici rol oynayan, Orta Asya/Türkistan coğrafyasında diplomatik ve ekonomik etkisini artıran ve savunma sanayiinde dışa bağımlılığını azaltan birçok alanda etkili bölgesel aktör olarak algılanmaktadır. Bu nedenle Rus analizlerinde kullanılan “büyük savaşa hazırlık” söylemi, Türkiye’nin doğrudan saldırı maksatlı olmasa da artan kapasitesinin Rus güvenlik perspektifinde oluşturduğu güvenlik kaygısının sonucu olarak değerlendirilmelidir.

Rus stratejik söylemlerinin yalnızca iç kamuoyuna değil, aynı zamanda NATO, Türkiye ve bölgesel aktörlere yönelik çok katmanlı mesajlar içerdiği değerlendirilebilir. Bu tür söylemler, Türkiye'nin artan askerî kapasitesini tehdit olarak çerçeveleyerek Rusya'nın kendi güvenlik politikalarını meşrulaştırma ve bölgesel nüfuz alanlarını koruma amacına da hizmet etmektedir.

Kurumların ve devletlerin belirledikleri siyasal hedeflere ulaşabilmek amacıyla tüm iletişim faaliyetlerini planlı ve koordineli biçimde kullanmaları stratejik iletişimdir.[9]NATO’da benzer şekilde, stratejik iletişimini (StratCom) “İttifak politikalarını, operasyonlarını ve faaliyetlerini desteklemek ve NATO'nun amaçlarını ilerletmek için uygun şekilde NATO iletişim faaliyetlerinin ve yeteneklerinin - Kamu Diplomasisi, Halkla İlişkiler, Askeri Halkla İlişkiler, Bilgi Operasyonları (IO) ve Psikolojik Operasyonlar - koordineli ve uygun kullanımı” olarak tanımlamaktadır.[10] Bu çerçevede Rus medyasında Türkiye'nin askerî modernizasyonunu “büyük savaşa hazırlık” söylemi üzerinden sunan haber ve analizler, yalnızca gazetecilik faaliyeti olarak değil; uluslararası kamuoyu ile karar alıcıların güvenlik algılarını etkilemeye yönelik stratejik iletişim faaliyetleri kapsamında da değerlendirilebilir.

İsrail-İran Savaşı Sonrası Yeni Güvenlik Mimarisi

2025-2026 döneminde İsrail ile İran arasında yaşanan doğrudan çatışmalar, Orta Doğu'daki güç dağılımını yeniden şekillendirmiştir.[11][12]

Haziran 2025 İsrail-İran savaşı, İran'ın konvansiyonel askerî kapasitesinde önemli kayıplara yol açmış, ekonomik yaptırımların da ağırlaşmasına neden olmuştur. Ancak bu operasyonlar İran’ın nükleer programını tamamen durduramamış; rejim iç istikrarını koruyarak yeni gelişmelere uyum sağlamayı başarmıştır.[13]

Savaş sonrasında İran'ın özellikle Suriye eksenindeki nüfuzunun ciddi biçimde zayıfladığı ve bunun Orta Doğu'da yeni bir jeopolitik güç boşluğu oluşturduğu değerlendirilmektedir. Reuters'ın İran'ın Şam Büyükelçiliğinden elde ettiği resmî belgelere dayanan araştırması, İran'ın bölgeden çekilmesiyle oluşan boşluğu Türkiye ve İsrail gibi bölgesel aktörlerin hızla doldurmaya yöneldiğini ortaya koymaktadır.[14] Benzer şekilde Rus stratejik düşünce çevrelerinde yayımlanan analizlerde de söz konusu savaşın yalnızca İran'a yönelik askerî bir operasyon değil, aynı zamanda Orta Doğu'nun güç haritasını yeniden şekillendirme süreci olduğu vurgulanmaktadır.[15] Bu çerçevede Türkiye; düzenli ordusu, gelişmiş savunma sanayii, sınır ötesi harekât tecrübesi ve Suriye-Irak sahasındaki fiilî askerî varlığıyla oluşan jeopolitik boşluğu doldurma kapasitesine sahip başlıca bölgesel aktörlerden biri olarak öne çıkmaktadır.

Bu kırılgan güvenlik ortamında İsrail ve ABD, 28 Şubat 2026'da İran'ın Tahran, İsfahan, Kum, Kerec ve Kirmanşah şehirlerine “Aslanın Kükremesi” ve “Destansı Öfke” kod adlarıyla hava saldırıları düzenleyerek[16] füze altyapısını, askerî ve nükleer tesisleri hedef almış; başkent Tahran başta olmak üzere ülke liderliğine yönelik operasyonlarda Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney ile İslam Devrim Muhafızları Birliği'nin (IRGC) çok sayıda üst düzey yetkilisinin öldürüldüğü açıklanmıştır.[17] Yaklaşık kırk gün süren yoğun çatışmaların ardından 8 Nisan 2026'da şartlı ateşkes ilan edilmiş, ancak taraflar arasında kapsamlı bir anlaşmaya ulaşılamamıştır. Bu nedenle çatışmanın sona ermesinden ziyade diplomatik müzakere ve kontrollü gerilim aşamasına geçtiğini söylemek daha isabetlidir. Bununla birlikte İran, üretim tesisleri ile kritik stoklarını yer altı altyapılarında koruyabilmesi sayesinde, aldığı ağır darbeye rağmen operasyonel kapasitesini önemli ölçüde muhafaza etmiştir.[18]

Dolayısıyla İran'ın zayıflamasıyla oluşan jeopolitik boşluk, Rus analizlerinde Türkiye'nin yükselen askerî kapasitesinin daha fazla dikkat çekmesine neden olmuş; bu durum 2025 yılında dile getirilen “Türkiye büyük savaşa hazırlanıyor” söylemini Rus güvenlik perspektifinde yeniden anlamlandırmıştır.

Caydırıcılık mı, Saldırı Hazırlığı mı?

Uluslararası güvenlik literatürüne göre caydırıcılık ile saldırı hazırlığı aynı kavram değildir.[19][20][21]

Türkiye'nin Altay ana muharebe tankı, KAAN millî muharip uçağı, KIZILELMA ve AKINCI insansız savaş platformları, HİSAR ve SİPER hava savunma sistemleri, MİLDEN denizaltısı, TF-2000 hava savunma muhribi ve Millî Uçak Gemisi gibi projeleri, kısa vadeli askerî krizlere tepki olarak başlatılmış girişimler değil; 2000'li yılların başından itibaren uygulanan uzun vadeli kuvvet modernizasyonu ve savunma sanayiinde stratejik özerklik politikalarının ürünüdür. Söz konusu projelerin önemli bir bölümü on yılı aşkın süredir planlanmakta ve geliştirilmektedir. Bu nedenle bu yatırımlar, ani bir savaş hazırlığından ziyade Türkiye'nin teknolojik bağımsızlığını ve bölgesel caydırıcılık kapasitesini güçlendirmeye yönelik uzun soluklu bir savunma planlamasının yansıması olarak değerlendirilmelidir[22][23].

Sonuç

Türkiye'nin yürüttüğü mevcut güvenlik politikası incelendiğinde temel hedefin saldırgan genişleme değil; olası çok cepheli tehdit ihtimalleri üzerinden ulusal caydırıcılığı artırmak, yerli üretim eksenli olarak savunma sanayiinde bağımsızlığı güçlendirmek ve çevresinde ve hinterlandında oluşabilecek krizlerin Türkiye'ye sirayet etmesini önlemek olduğu görülmektedir.

Bu nedenle söz konusu haberler, jeopolitik ve jeostratejik rekabet dönemlerinde stratejik iletişim faaliyetlerinin bir unsuru olarak değerlendirilebilir. Türkiye'nin askerî modernizasyon süreci, yalnızca Rusya açısından değil, NATO, Avrupa Birliği, Orta Doğu ülkeleri hatta Asya-Pasifik ülkeleri tarafından da dikkatle izlenen stratejik bir dönüşüm sürecidir.

Sonuç olarak, 2025 yılında Rus medyasında dile getirilen “Türkiye büyük bir savaşa hazırlanıyor” söylemi, aradan geçen yaklaşık bir yıllık süreçte yaşanan askerî ve jeopolitik gelişmeler ışığında değerlendirildiğinde, doğrudan bir savaş hazırlığının göstergesi olmaktan ziyade Rusya'nın değişen bölgesel güç dengelerine ilişkin güvenlik algısını ve stratejik önceliklerini yansıtan bir söylem olarak öne çıkmaktadır. Bu nedenle söz konusu söylem, yalnızca bir medya değerlendirmesi olarak değil; Rusya’nın bölgesel rekabet ortamında Türkiye’ye yönelik güvenlik algısını yönlendirme çabasının bir parçası olarak okunmalıdır.

​​​:

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

Dipnotlar

[1] Ayrıntılı bilgi için bakınız: Hakan Mehmetçik, “21. Yüzyıl için Caydırıcılık: Teori ve Pratikte Neler Değişti?”, Güvenlik Stratejileri, Y.: 11, S.: 22, ss.: 30-46. https://www.researchgate.net/publication/329702922_21_Yuzyil_icin_Caydiricilik_Teori_ve_Pratikte_Neler_Degisti_Deterrence_for_21st_Century_Changes_in_Theory_and_Practice (Erişim Tarihi: 03.07.2026)
[2] Duhan KALKAN, “Savunma Sanayisinde Milli Teknoloji Hamlesi: Ankara İli Örneği”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sosyal Bilimler Dergisi, 86, 582-596; 2025. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5168469 (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[3] Mihail Katkov, “Эрдоган достал ятаган. Турция готовится к большой войне”, ria.ru, 09.07.2025. https://ria.ru/20250709/turtsiya-2027947400.html(Erişim Tarihi: 03.07.2026)
[4] Cumhuriyet, “Rus Basını: Erdoğan 'Yatağanı' Çekti, Türkiye Büyük Bir Savaşa Hazırlanıyor”, 11.07.2025. https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/rus-basini-erdogan-yatagani-cekti-turkiye-buyuk-bir-savasa-hazirlaniyor-2417260 (Erişim Tarihi: 03.07.2026)
[5] Ahmet Özkan, “Türkiye’nin Terörle Mücadelede Değişen Güvenlik Konsepti: Sınırların Ötesinde Güvenlik”, Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi, / C.: 10, S.: 20, Haziran 2025. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4886657 (Erişim Tarihi: 03.07.2026)
[6] Alper Coşkun, “The Shifting Balance Of Power in the Black Sea”, GİS Report, February 14, 2024. Balance of power in the Black Sea shifts to Turkey (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[7] Sinem Cengiz, “Turkiye’s Delicate Balancing Act in the Black Sea”. Arab News, April 04, 2025. Turkiye’s delicate balancing act in the Black Sea | Arab News (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[8] Karen Kaya, “Turkey as a Drone Superpower: A Case Study of a Mid-Size Power Driving the Operational Environment”, t2.com, Foreign Military Studies Office (FMSO), March 2023. TRADOC_FMSO_2023MAR28_Turkey_Drone_Superpower_Kaya.pdf (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[9] Stratejik İletişim ve Stratejik Yönetim, 2023 Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 2023. https://yayinlar.iletisim.gov.tr/uploads/STRATEJI%CC%87K_I%CC%87LETI%CC%87S%CC%A7I%CC%87M_ve_STRATEJI%CC%87K_YO%CC%88NETI%CC%87M.pdf (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[10] Naja Bentzen, “NATO Strategic Communications–Anevolvingbattleof Narratives”, EPRS | European Parliamentary Research Service, Members' Research Service, Briefing July2016. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/586600/EPRS_BRI(2016)586600_EN.pdf (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[11] Ahmet Emin Dağ, “Jeopolitik Kırılma: İran-İsrail Savaşı Ardından Ortadoğu’daki Yeni Güç Dinamikleri”, Ortadoğu ve Afrika Araştırmacılar Derneği ORDAF, 30.06.2025. https://ordaf.org/jeopolitik-kirilma-iran-israil-savasi-ardindan-ortadogudaki-yeni-guc-dinamikleri/ (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[12] Orta Doğu Haber, “ABD ve İran Anlaştı: Ortadoğu’da Yeni Dönem Başlıyor”, 15.06.2026. https://www.ortadoguhaber.com/abd-ve-iran-anlasti-ortadoguda-yeni-donem-basliyor/ (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[13] Krzysztof Strachota, “Iran in Crisis: the Landscape After the Twelve-Day War”, OSW, 2025-12-18. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2025-12-18/iran-crisis-landscape-after-twelve-day-war (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[14] John Davidson, Allison Martel ve Reade Levinson, “Iran had imperial ambitions in Syria. Secret embassy papers show why it failed”, Reuters, May 1, 2025. Iran had imperial ambitions in Syria. Secret embassy papers show why it failed | Reuters (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[15] Alireza Noori, “Israel’s War Against Iran: The Dangerous Ambition for Remapping the Middle East”, Russia in Global Affairs, 16.07.2025. Israel’s War Against Iran: The Dangerous Ambition for Remapping the Middle East — Russia in Global Affairs (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[16] Abdulwajid Soroush, “Three Narratives of Victory in One War”, RealClear Defense, April 28, 2026. https://www.realcleardefense.com/articles/2026/04/28/three_narratives_of_victory_in_one_war_1179264.html (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[17] BBC, “Why did US and Israel attack Iran and how long could the war last?”, 23 April 2026. https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[18] Merve Kornik, “Hava Operasyonları Sonrası İran’ın Füze Gücü Ne Durumda?”, Ekonomim, 09.05.2026. https://www.ekonomim.com/dunya/hava-operasyonlari-sonrasi-iranin-fuze-gucu-ne-durumda-haberi-893102 (Erişim Tarihi: 04.07.2026)
[19] Michael J. Mazarr, “Understanding Deterrence”, Rand, Apr 19, 2018. https://www.rand.org/pubs/perspectives/PE295.html (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[20] James B. Steinberg, Michael E. O’hanlon ve Susan E. Rice, “The New National Security Strategy and Preemption”, Brookings, December 21, 2002. https://www.brookings.edu/articles/the-new-national-security-strategy-and-preemption/ (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[21] Christof Heyns, “The Definition of an “Attack” under the Law of Armed Conflict”, Lieber Institute, Nov 3, 2020. https://lieber.westpoint.edu/definition-attack-law-of-armed-conflict-protection/ (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[22] Tom Waldwyn, “Turkiye’s Defence-industrial Relationships with Other European States”, iiss.org, September 2024. iiss__turkiyes-defence-industrial-relationships-with-other-european-states_11092024.pdf (Erişim Tarihi: 05.07.2026)
[23] Tom Waldwyn, “Turkiye’s defence industry charts a course for European growth”, iiss.org, 20th January 2025. Turkiye’s defence industry charts a course for European growth (Erişim Tarihi: 05.07.2026)

Uzun zamandır Hatay’a gelmemiştim, bu yüzden Hatay hakkında yazma haddimi kendimde bulmuyordum. Buradaki yaşamı, daha doğrusu yaşam mücadelesini, görmeden anlatmaya çalışmak imkânsızdı ve bu kadar kısa sürede bu yetkinliği kazanmış olmam hâlâ imkânsız. Bu yüzden yazdığım yazı sadece bir gözlem, rica ve tavsiye niteliğindedir. Bu yazıyı, Hatay’da doğmuş, büyümüş ve şehrine bağlı olan bir genç olarak yazıyorum.

Depremin ne olduğunu sorguladığımızda genelde kafamızda yapısal taslaklar oluşur. Ancak Hatay’daki sorunlar birkaç bina yıkıntısından çok daha ileride. Şehrin meydanlarında, kamusal alan olmaya çalışan parklarında veya otobüs duraklarında bile fark edebileceğiniz sorunlar, ufak gibi görünse de akşam Hataylının evine, sofrasına ve uykularına taşınıyor. 

Gözle görülebilir toz yığınları insanların bedenlerini sararken, Hatay halkıyla özdeşleşmiş; hoşgörü, yardımseverlik, güven gibi birçok değerin de üstünü kaplamaya çalışıyor ve buradaki insanların asıl mücadelesi burada başlıyor. 

Şu an bunları yazarken amacım Hatay halkını karalamak veya yaşayanları zan altında bırakmak değil ancak benim hatırladığım Hatay hiçbir zaman böyle olmamıştı. 

Dün fotoğraf çekmek ve durumlardan haberdar olmak için dolaştığım Antakya’da sorunlar otobüse binerken başladı, herkes havadaki toz kütlesi gibi sinirli, ağır ve hırçındı. Kimse kimseye selam bile vermiyordu veya herhangi biri yol soran birini kolayca aşağılayabiliyordu. 

Buradaki sorun evlerin, hastanelerin veya kurum binalarının eksikliğinin ilerisinde. Psikolojik ve sosyal bir yapıyı insanlar kendi içlerinde ve kendi aralarında onarmaya çalışıyor. Buluşma, kahve içme veya iki lafın belini kırma mekanları bile bu yeni yapılanma süreciyle kendine yer bulmaya çalışıyor. 

Bir tarafta tamamen kabullenmiş ve sosyal hayatı en alt seviyede tutarak depremin etkisini tolere etmeye çalışanlar, bir tarafta ise farkında olmadan yeni kamusal düzeni oluşturan insanlar var ancak en önemlisi azınlık olmalarına rağmen şehri ayağa kaldırmak için çabalayan ve Hatay kimliğinden vazgeçmeyenler.

Hatay’ın ne olduğunu ve dayatılan Hatay kimliğinin gerçeğin yanından bile geçmediğini bilen bu azınlığa çok büyük bir sorumluluk düşüyor. Bir şehri yeniden inşa etmenin sadece binaları, yolları yaparak veya bunları yaparken siyasi şemayı şekillendirmeye çalışarak olmayacağını onlar da biliyor –ki bunların da yapılıp yapılmadığı tartışılır.

Bu konuyu David Harvey "Şehir hakkı, şehir kaynaklarına erişim hakkından çok daha fazlasıdır; şehri değiştirerek kendimizi değiştirme hakkıdır. Şehrin nasıl yeniden inşa edileceği, toplumsal bağlarımızın nasıl yeniden kurulacağıyla doğrudan ilgilidir" şeklinde açıklar (Harvey, 2013, s. 1).

Hatay’ın yeniden doğmasının önündeki en büyük sınav inşaat firmalarının değil bu kültür ve şehir içinde büyümüş bizlerindir. Ancak gözlemlediğim kadarıyla bu yapı büyük bir manipülasyon aracına dönüşerek halkın zaten temel ihtiyacı olan şeyler birer lütufçasına sunmaktadır. 

Şehrin yeniden oluşumu için çaba sarf eden azınlıktan ve bu azınlığa katılmaya çalışanlardan en büyük ricam, Hatay’ın kimliğindeki zedelenmenin onarımı üzerine çalışmaktır, buçalışma dışarıdan bakıldığında zor gibi görülse de aslında bazı örnekleri basit bir konserde bir araya gelen insanlarla bile ortaya çıkabilmektedir.

Bizlere düşen şehir veya yurt dışında Hatay’ı tanıtmak için yaptığımız bazı faaliyetleri Hatay içinde de bu kimliğe sahip çıkarak yinelemek ve bu toprakların, bu köklerin ne olduğunu unutmamaktır. Hatay hiçbir zaman yıkıntılar şehri değildir.

Hüseyin Mert Turan

Antakya – 08.07.2026

Günlük hayatta, arkadaş ortamlarında ya da ikili ilişkilerde en sık duyduğumuz, duyduğumuzda da insanın içini kemiren, kendinde sorun varmış algısı yaratan o meşhur savunma cümlesi: "Ben sadece şaka yapmıştım, sen de çok hassassın!"

Peki, bu olayın aslı gerçekten öyle mi? Bir taraf istediğini özgürce ifade ediyorken diğer taraf gereksiz bir hassasiyet mi gösteriyor sizce? Yoksa göremediğimiz başka dinamikler mi var?

Bir Yaşam ve Farkındalık Koçu olarak analizlerime göre, ilişkilerdeki en büyük kör noktalardan biri tam olarak budur. Aynı gökyüzünün altında bambaşka hayatlar yaşarız; hatta aynı evde büyüyen, aynı annenin çocukları arasında bile bu durum böyledir.

Neden Her İnsanın Farklı Bir Bakış Açısı Vardır?

Gerçek şu ki, hiç kimse dünyaya çıplak gözle bakmaz. Her birimizin gözünde geçmiş deneyimlerimizden, çocukluk kırgınlıklarımızdan, aile kültürümüzden ve mizaç özelliklerimizden yapılmış filtreli birer gözlük vardır.

Sizin için sadece "zararsız bir espri" olan bir kelime, karşınızdaki insanın çocukken yetersizlik hissettiği bir yaraya dokunuyor olabilir. Sizin "Ne var bunda gülecek?" dediğiniz bir durum, başkası için açık bir saygı sınırı ihlali anlamına gelebilir. İnsanları farklı kılan şey olayların kendisi değil, o olaylara zihinlerinde verdikleri anlamlardır. İşte bu yüzden, birinin "şaka" dediği şey, diğerinin "Sınırlarıma basıyorsun!" çığlığı olabilir.

Bu Kadar Farklıyken Nasıl Bir Arada Yaşayacağız?

Herkesin bu kadar farklı düşündüğü, hissettiği ve algıladığı bir dünyada kaos kaçınılmaz gibi görünebilir. Ancak bir arada huzurla yaşamanın anahtarı herkesin aynı düşünmesini sağlamak değil, farkındalığı devreye sokmaktır.

Peki, bu köprüyü nasıl kuracağız?

1. Haklı Olma Arzunu Bırak, Anlama Arzusunu Seç:Bir tartışmada amacınız "Ben haklıyım, o alıngan" diyerek kendinizi temize çıkarmak olduğunda, ilişkiyi kaybedersiniz. Farkındalık koçluğunun temel prensiplerinden biri şudur: "Karşımdaki insan neden şu an incindi?" sorusunu sorabilmek. Niyete değil, sonuca bakmak köprü kurmanın ilk adımıdır.

2. "Benim Doğrum" Evrensel Doğru Değildir: Sizin sınırlarınız esnek olabilir ancak başkasının sınırları daha nettir. Bir arada yaşama sanatı; kendi özgürlük alanımızı korurken, başkasının kırmızı çizgilerine park etmemeyi öğrenmektir.

3. Suçlamak Yerine İfade Et: "Sen çok alıngansın" demek bir etikettir ve karşı tarafı doğrudan savunmaya iter. Bunun yerine, "Bu şakanın seni inciteceğini öngöremedim, niyetim kesinlikle bu değildi" diyebilmek, olgunluğun ve yüksek farkındalığın göstergesidir.

Farklılıklar Tehdit Değil, Zenginliktir

Eğer herkes her şeye aynı tepkiyi verseydi, dünya oldukça sıkıcı ve mekanik bir yer olurdu. Bizi insan yapan, aynı manzaraya bakıp bambaşka şiirler yazabilme yeteneğimizdir.

Bir dahaki sefere birisi yaptığınız bir şeye kırıldığında, ona "alıngan" damgası vurmadan önce durun ve sorun: "Acaba onun gözlüğünden bu durum nasıl görünüyor?"

Unutmayın; ilişkileri yıkan şey insanların farklı bakış açılarına sahip olması değil, birbirlerinin bakış açılarına kör kalmasıdır. Birbirimizin sınırlarına saygı duyarak da bağ kurabilir, şakalar yapıp birlikte gülebiliriz.

Birbirimizin sınırlarına saygı duymak, hep birlikte anlaşarak gelişmek ve şifalanmak niyetiyle...

Benden bana, bizden size gelsin.

Gamze ARSLAN

Yaşam ve Farkındalık Koçu

Instagram: @gamzeilefarkindalik

İYİYİ ÖĞÜTLEMEK KÖTÜLÜKTEN SAKINDIRMAK

(Emri bil mâruf Nehyi anil Münker)

Günümüzde mü’minlerin çoğunluğunun terkettiği, ama Rabbimiz Allah’ın Kur’anda mü’minlere farz olarak emrettiği görevlerden biri de: ‘Emri bil mâruf, Nehyi anil Münker’dir. Yani; “İnsanlara iyiyi öğütlemek, kötülükten sakındırmak.” İyi nedir, kötü nedir? derseniz. Kur’an ve Sünnet ölçeğinde Allah’ın rızasına uygun olan,olumlu ve faydalı olan Hakkı, adaleti, merhameti, sevgiyi ve güzel ahlakı içeren her türlü düşünce, söz ve davranış iyidir, iyiliktir. Her güzel söz ve her güzel davranış bir sadakadır. Kötü ise; Allahın rızasına ve insan fıtratına uygun olmayan, Allahın razı olmadığı, haram kıldığı; yalan, iftira, hırsızlık, gıybet, zulüm... gibi. çirkin ve zararlı olan her türlü düşünce, söz ve davranış kötüdür, kötülüktür. Rabbimiz Allah iyiyi öğütler kötüyü, kötülüğü de nehyeder, yasaklar. İyilikleri fazlasıyla mükafatlandırır. Kötülükleri de dengiyle ve azabıyla cezalandırır. Biliniz ki; İyinin ve iyiliğin, hakikatin ve doğrunun, güzelin ve faydanın, Hak ve adâletin ve güzel ahlakın yerleşmediği, kötülüklerin ve haramların terkedilmediği toplumlar asla huzurlu ve mutlu olamazlar. Kendileri huzursuz oldukları gibi başka toplumlara da huzur vermezler. Böyle insanların ve böyle toplumların geçmişte nasıl helâk edildiğini, Allah'ın azâbının onları nasıl kuşattığını ve birbirine kötülük yapan, zulmeden nice insanların ve kavimlerin geçmişte nasıl helak edildiklerini Rabbimiz Allah bize şöyle bildirir: “Biz birbirine zulmeden nice şehir/ülke halkını kırıp geçirdik ve onlardan sonra orada başka başka toplumlar meydana getirdik.” (Enbiya-11)

Bu nedene sevgili dostlar, başta anne ve babalar olmak üzere ilim ve irfan sahibi olan, edeb ve âdab sahibi olan âlimler ve tüm müminler ve özellikle büyükler ‘Emri bil mâruf ve Nehyi anil Münker’den sorumludurlar. Namazdan, Oruçtan ve diğer ibadetlerden sorumlu oldukları gibi!.. Bu görevi yapmayanlar Allahın emrini yapmamış olur ve günah kazanır ve hesabı da ağır olur. Bunu asla unutmayın! Çünkü islamda; insan kendi nefsinden sorumlu olduğu gibi ailesinden ve çevresindeki mü’min kardeşlerinden de sorumludur. Zira İslam dini toplum dinidir. Peygamberimiz Hz.Muhammed bir sözünde şöyle buyurur: “Bir kimse kendisi için arzu ettiği şeyi diğer din kardeşleri için de arzu etmedikçe gerçek iman etmiş, olamaz.” Yani gerçek mü’min olamaz!” Rabbimiz Allah Kur’anda şöyle buyurur: “Siz, (ey müminler) insanlar için çıkarılmış en hayırlı bir toplumsunuz. iyiliği öğütler, kötülükten vazgeçirmeye çalışırsınız; Çünkü siz Allah'a inanıyorsunuz...”' (Ali İmrân-110). Allahın bu emri; bir mü’minin sadece kendisinden sorumlu olmadığını, içinde yaşadığı toplumun huzuru, saadeti ve güvenliği için çevresinden de sorumlu olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda müminler; insanlığın ve dahi islamın en önemli ilkeleri olan iyiyi ve doğruyu, doğruluğu ve dürüstlüğü, güzel ahlakı, adaleti, merhameti ve sevgiyi öğütleyen, iyiye örnek olan, kötülükten sakınan ve sakındıran en güzel ahlâka sahip olan bir peygamberin vârisleri olarak; “Emri bil mâruf ve Nehyi anil münker” den sorumludurlar. Peygamberimiz Hz.Muhammed bir hadisinde şöyle buyurur: “Sizden kim bir kötülük görürse, onu eliyle düzeltsin! Buna gücü yetmezse diliyle (öğütle) düzeltsin! Buna da gücü yetmezse kalbiyle ona buğzetsin/kınasın! Bu sonuncusu, imanın en zayıf derecesidir.'”

Mü’minler iyiyi ve doğruları öğütlemeye ve uygulamaya, kötülükten sakınmaya ve sakındırmaya ve örnek olmaya önce kendisinden başlamalı. Zira, ne acıdır ki, günümüzde mü’minlerin çoğu başkalarına güzel güzel öğütler verirler, mesajlar gönderirler ama maalesef kendileri o öğütleri nefislerine uygulamazlar ve yaşamazlar. Yoksa günümüzde müslümanlar arasında kötülükler, zulümler ve hayasızlıklar bu kadar çoğalır mı? Müslümanlar bu konuya çok dikkat etmeli,. Zira Rabbimiz Allah bu konuda bizleri şöyle uyarmaktadır; “Siz Kitabı (Kur’anı) okuduğunuz hâlde, iyiliği başkalarına öğütleyip de kendinizi unuturmusunuz. Yoksa siz, bunun doğru olmadığını anlamıyormusunuz?” (Bakara-44) Mü’min, iyiliği öğütlemeye ve kötülükten sakınmaya ve sakındırmaya önce kendisinden ve ailesinden başlamalı. Eğer bir toplumda aileler edep ve âdab yönünden, iman ve ahlak yönünden iyi olursa, biliniz ki, o toplumun hepsi güzel ahlaklı, güzel edebli ve medenî bir toplum olur. Peygamberimizin Medinede inşâ ettiği “Asrı Saadet toplumu” böyle inşâ edilmiş bir toplumdu. O peygamberin düsturu şu idi: “Komşusu açken kendisi tok sabahlayan bizden değildir.” Hz. Lokman da bu öğluna şu öğüdü vermişti: "Yavrum, namazı gereği gibi (yaşayarak) dosdoğru kıl; insanlara iyiliği öğütle, kötülükten/fenâlıktan alıkoy. Bu hususta sana isabet edecek eziyete de katlan. Çünkü bunlar, kesin olarak farz kılınan işlerdir." (Lokman-17). Sözümüzü Rabbimizin şu ayetiyle bitirelim. “Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar birbirlerinin velisidir/dostlarıdır.

Onlar iyiliği öğütlerler, kötülükten sakındırırlar...” (Tevbe-71) Ömrünüz sağğlıklı, huzurlu ve feyizli olsun!

Cumanız mübarek olsun!

(muallimosman)

Karadeniz'de Jeopolitik Rekabet ve Türkiye: NATO'nun Yeni Stratejik Yaklaşımı Çerçevesinde Güvenlik Riskleri ve Stratejik Denge Arayışı

İsmail CİNGÖZ

Özet

2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, 2026 yılı itibarıyla yalnızca iki ülke arasındaki askerî mücadele olmaktan çıkmış; Karadeniz merkezli küresel güç rekabetinin yeni bir aşamasına dönüşmüştür. Ukrayna’nın Rusya Federasyonu’nun derinliklerine yönelik insansız hava aracı saldırılarının artması, NATO’nun doğu kanadını güçlendirme faaliyetleri, ABD’nin Yunanistan’daki askerî varlığını genişletmesi, Avrupa güvenlik mimarisindeki dönüşüm ve Ankara’da gerçekleştirilecek NATO Zirvesi gibi stratejik konular birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin jeostratejik öneminin daha da arttığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Karadeniz, NATO, Rusya, Ukrayna, Türkiye, Türk Devletleri Teşkilatı, Jeopolitik, Güvenlik.

Giriş

Rusya-Ukrayna Savaşı dördüncü yılını geride bırakırken çatışmaların coğrafi kapsamı ve stratejik niteliği önemli ölçüde değişmiştir. Ukrayna’nın Rusya Federasyonu’nun iç bölgelerinde bulunan askerî tesisleri, enerji altyapısını ve lojistik merkezleri hedef alan uzun menzilli insansız hava araçlarını yoğun biçimde kullanması, savaşın klasik cephe hattının ötesine taşındığını göstermektedir.[1] Bu durum, Karadeniz havzasını yalnızca bölgesel bir çatışma alanı olmaktan çıkararak NATO, Rusya, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Avrupa Birliği ve Avrasya merkezli küresel jeopolitik rekabetin başlıca odak alanlarından biri hâline getirmektedir. Bu gelişmeler, askerî dengelerin yanında enerji güvenliği ve ulaştırma koridorlarını da etkilemekte ve bölgesel güç dağılımını yeniden şekillendirmektedir.

Buna paralel olarak İran-ABD hattında dönemsel diplomatik yumuşama işaretlerinin görülmesi ve Orta Doğu’daki bazı kriz başlıklarının görece arka plana düşmesi, ABD ve NATO’nun stratejik dikkatini yeniden Karadeniz havzasına yöneltmektedir. Bu süreçte Ankara’da gerçekleştirilecek NATO Zirvesi, yalnızca ittifakın kurumsal geleceği açısından değil, Karadeniz’deki güvenlik düzeninin nasıl şekilleneceği bakımından da önem taşımaktadır.[2]

Bu bağlamda, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte'nin Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy'nin de Ankara'da düzenlenecek NATO Zirvesi'ne davet edildiğini ve zirvede yer alacağını açıklaması dikkat çekici bir gelişme olmuştur.[3] Bununla birlikte Zelenskiy, zirveye NATO üyesi bir devlet başkanı sıfatıyla değil, davetli ortak ülke lideri olarak katılacaktır. Bu kapsamda Zelenskiy'nin, 32 NATO üyesinin katılacağı ana liderler oturumunda yer almaması; buna karşılık NATO Genel Sekreteri ile birçok müttefik ülke lideriyle ikili görüşmeler gerçekleştirmesi beklenmektedir. Bu durum, Ukrayna meselesinin NATO gündemindeki önemini koruduğunu göstermekle birlikte, Ankara Zirvesi'nin yalnızca Ukrayna savaşı ekseninde şekillenmeyeceğine de işaret etmektedir. Bu çerçevede Ankara Zirvesi, yalnızca Ukrayna savaşına ilişkin değerlendirmelerin yapıldığı bir toplantı olmanın ötesinde; NATO'nun değişen güvenlik önceliklerinin, Karadeniz jeopolitiğinin ve Türkiye'nin stratejik rolünün yeniden öne çıktığı önemli bir platform niteliği taşımaktadır.

Karadeniz’de Değişen Güvenlik Dengesi

2024-2025 yıllarında uluslararası kamuoyunun dikkatinin büyük ölçüde İran-İsrail gerilimi, Gazze krizi ve Orta Doğu merkezli gelişmelere yöneldiği görülmüştür. Ancak 2026 itibarıyla Karadeniz yeniden ABD, NATO ve Rusya arasındaki stratejik rekabetin öne çıkan sahalarından biri hâline gelmektedir. Ukrayna’nın Rusya’nın iç bölgelerine yönelik uzun menzilli saldırıları, NATO’nun doğu kanadındaki askerî hazırlıkları ve Rusya’nın Karadeniz’deki askerî varlığını yeniden yapılandırma çabaları bu dönüşümü daha görünür hâle getirmiştir.[4][5][6]

Ukrayna'nın son dönemde Rusya'nın iç bölgelerine yönelik geniş çaplı İHA saldırıları, Rus askerî kapasitesini sınırlamanın yanı sıra stratejik caydırıcılığı zayıflatmayı ve Rus iç kamuoyunda güvenlik algısını etkilemeyi amaçlayan hibrit savaş unsurları olarak değerlendirilebilir. [7] Bu nedenle söz konusu saldırılar, taktik askerî hamlelerin ötesinde Kremlin’in iç güvenlik algısını ve kamuoyu psikolojisini etkileyen stratejik baskı unsurları olarak değerlendirilebilir.

Bu gelişmeler karşısında Moskova yönetimi hava savunma kapasitesini güçlendirirken Karadeniz’deki askerî konuşlanmasını da gözden geçirmektedir. NATO ise Romanya, Polonya ve Baltık ülkelerinde askerî hazırlık seviyesini artırmakta; doğu kanadını daha görünür bir caydırıcılık hattına dönüştürmektedir.[8]

Bu süreçte 30 Haziran-14 Temmuz 2026 tarihleri arasında Bulgaristan’ın karasuları ve Münhasır Ekonomik Bölgesi içerisinde, özellikle Varna ve Burgaz deniz üsleri çevresinde icra edilecek Breeze 2026 (BRİZ 2026) NATO Tatbikatı da dikkat çekici bir gelişmedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın devam ettiği ve Karadeniz’in stratejik öneminin arttığı bir dönemde gerçekleştirilecek bu tatbikat, askerî eğitim faaliyetinin ötesinde NATO’nun Karadeniz’deki varlığını, müttefikler arası uyumu ve bölgesel caydırıcılık iradesini göstermesi bakımından stratejik mesaj niteliği taşımaktadır.

Türkiye’nin Stratejik Konumu

Türkiye, Karadeniz'e kıyısı bulunan NATO üyeleri arasında Montrö rejimini uygulayan ve boğazlar üzerinde egemenlik yetkisine sahip tek ülkedir. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nden kaynaklanan sorumlulukları, gelişen savunma sanayii kapasitesi ve Balkanlar-Kafkasya-Orta Doğu hattındaki jeopolitik konumu nedeniyle Karadeniz, güvenlik yapılanmasının en kritik aktörlerinden biridir. En önemlisi de Montrö, Karadeniz'in askerîleştirilmesini sınırlayan en önemli uluslararası hukuk belgesidir. Bunun sonucu olarak savaşın başlangıcından itibaren titizlikle uygulanması, Karadeniz’de askerî dengenin belirli ölçüde korunmasına katkı sağlamıştır.[9] Türkiye bu yönüyle yalnızca NATO üyesi bir ülke değil, aynı zamanda Karadeniz’de kriz yönetimi ve askerî tırmanmayı sınırlama kapasitesine sahip dengeleyici bir aktördür.

Ancak NATO’nun doğu kanadındaki askerî varlığını artırması ve hava savunma kapasitesini güçlendirmeye yönelik girişimleri, Türkiye’nin ittifak içindeki rolünü daha da görünür hâle getirmektedir. Bu durum Ankara’nın caydırıcılığını artırabilecek bir gelişme olmakla birlikte, Rus güvenlik çevrelerinde Türkiye’nin NATO’nun ileri caydırıcılık mimarisindeki rolünün daha fazla tartışılmasına da neden olabilir. Bu çerçevede Türkiye açısından temel mesele, NATO üyeliğinden doğan yükümlülükleri yerine getirirken Karadeniz’de doğrudan çatışma riskini artırmayacak dengeli bir stratejik hat izlemektir. Bu açıdan Ankara’nın son yıllarda sürdürdüğü denge politikası, yalnızca diplomatik bir tercih değil; ulusal güvenlik, enerji güvenliği, ticaret yollarının korunması ve bölgesel istikrar açısından stratejik bir zorunluluktur.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın Stratejik Konumu ve Bölgesel Güvenlik Mimarisindeki Rolü

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve diğer Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi ülkelerin ekonomik kalkınma ve dış ticaret stratejileri büyük ölçüde Hazar Havzası, Güney Kafkasya ve Karadeniz üzerinden Avrupa’ya uzanan enerji ve ulaştırma koridorlarının güvenliğine dayanmaktadır. Özellikle Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Koridoru, diğer adıyla Orta Koridor, Asya ile Avrupa arasında alternatif ve güvenilir bir lojistik güzergâh olarak giderek daha fazla önem kazanmaktadır.[10]

Nitekim Karadeniz’de yaşanabilecek güvenlik krizleri, yalnızca NATO-Rusya askerî dengesi açısından değil; TDT üyesi ülkelerin enerji ihracatı, dış ticaret hacmi, lojistik bağlantıları ve Avrupa pazarlarına erişimi bakımından da doğrudan sonuçlar doğurabilecek niteliktedir.[11]

Bu kapsamda TDT’nin önümüzdeki dönemde güvenlik istişare mekanizmalarını geliştirmesi, enerji ve ulaştırma altyapılarının korunmasına yönelik ortak yaklaşımlar oluşturması, siber güvenlik, afet yönetimi, kriz yönetimi ve savunma sanayii alanlarında kurumsal iş birliğini derinleştirmesi önem taşımaktadır. Türkiye’nin Karadeniz’e açılan jeostratejik konumu ile Azerbaycan’ın Güney Kafkasya’daki merkezi rolü, Teşkilatın Avrasya ulaştırma ve enerji ağlarının güvenliğinde üstlenebileceği işlevi güçlendirmektedir.

Bununla birlikte mevcut jeopolitik şartlar dikkate alındığında, TDT’nin kısa ve orta vadede Karadeniz’de askerî bir ittifaka dönüşmesini beklemek gerçekçi değildir. Daha uygulanabilir yaklaşım; enerji güvenliği, Orta Koridor’un sürdürülebilirliği, ekonomik entegrasyon, savunma sanayii iş birliği ve kriz yönetimi alanlarında kurumsal koordinasyonun güçlendirilmesidir. Böyle bir model, üye devletlerin farklı dış politika önceliklerini gözeten dengeli bir güvenlik anlayışı sunarken, TDT’nin Avrasya’da istikrar ve bölgesel iş birliğine katkı sağlayan önemli bir aktör olarak konumunu da güçlendirecektir.[12] Ayrıca ASELSAN, BAYKAR ve TUSAŞ başta olmak üzere Türkiye'nin savunma sanayii kuruluşlarının geliştirdiği projeler ile ortak üretim ve teknoloji paylaşımına dayalı girişimler de TDT bünyesindeki savunma iş birliği potansiyelini güçlendirmektedir.

İngiliz Stratejik Düşüncesi ve Karadeniz

İngiltere, Brexit sonrasında benimsediği “Global Britain” vizyonu doğrultusunda Avrupa güvenliğini yalnızca NATO’nun geleneksel savunma alanlarıyla sınırlı görmemekte; Hint-Pasifik’ten Karadeniz’e uzanan geniş bir jeostratejik perspektif geliştirmektedir. AUKUS güvenlik ortaklığı ile Londra, deniz gücü, ileri teknoloji ve caydırıcılık kapasitesini küresel ölçekte artırmayı hedeflerken; Doğu Avrupa’da Ukrayna’ya sağladığı askerî destek, NATO’nun doğu kanadına verdiği katkılar ve Polonya ile Baltık ülkeleriyle geliştirdiği savunma iş birlikleri aracılığıyla Rusya’ya karşı Batı stratejisinin önemli aktörlerinden biri hâline gelmiştir.[13]

İngiltere açısından Karadeniz, yalnızca Rusya'nın çevrelenmesi stratejisinin bir parçası değil; aynı zamanda Avrupa'nın enerji arz güvenliği, kritik deniz ulaştırma hatlarının korunması ve NATO'nun kuzey ile güney kanatları arasındaki stratejik bağlantının sürdürülebilirliği bakımından da önem taşımaktadır. Bu çerçevede Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nden kaynaklanan yetkileri, güçlü deniz kuvvetleri ve Karadeniz'e erişimi kontrol eden jeostratejik konumuyla Londra'nın bölgesel güvenlik hesaplamalarında vazgeçilmez ortaklardan biri olarak değerlendirilmektedir. Bu durum, Türkiye ile Birleşik Krallık arasında savunma sanayii, deniz güvenliği ve stratejik istişare alanlarında gelişen iş birliğinin önümüzdeki dönemde daha da derinleşebileceğine işaret etmektedir.

Bu stratejik yaklaşımın Karadeniz’e yansıması, bölgenin yalnızca Rusya-Ukrayna Savaşı’nın operasyon sahası olarak değil; Avrupa’nın enerji güvenliği, ulaştırma koridorları ve NATO’nun doğu kanadının savunulması açısından kritik bir merkez olarak görülmesidir. İngiliz güvenlik belgelerinde Karadeniz’in Avrupa-Atlantik güvenlik mekanizmasının ayrılmaz parçası olarak değerlendirilmesi, Londra’nın önümüzdeki dönemde Ukrayna’ya yönelik askerî desteğini, NATO çerçevesindeki deniz güvenliği faaliyetlerini ve Romanya ile Bulgaristan başta olmak üzere Karadeniz’e kıyısı bulunan müttefiklerle savunma iş birliğini sürdüreceğine işaret etmektedir.[14]

Bu bağlamda Fransa’nın Doğu Akdeniz merkezli güvenlik ve nüfuz politikalarında daha görünür bir rol üstlenmesine karşılık, İngiltere’nin Karadeniz ve Doğu Avrupa güvenliği ekseninde daha aktif bir stratejik çizgi izlediği görülmektedir. Bununla birlikte İngiltere’nin Karadeniz politikası, doğrudan ve kalıcı askerî varlık oluşturmaktan ziyade NATO çerçevesindeki caydırıcılığı güçlendirme, Ukrayna’nın savunma kapasitesini destekleme ve bölgesel ortaklarla güvenlik iş birliğini geliştirme yaklaşımına dayanmaktadır. Bu yönüyle Londra, Karadeniz’de tek başına hareket eden bir güç olmaktan çok, transatlantik güvenlik mimarisinin etkinleştirici aktörlerinden biri olarak öne çıkmaktadır.

ABD, Avrupa ve Yeni Güvenlik Mimarisi Tartışmaları

ABD açısından Avrupa güvenliği, artık yalnızca Almanya merkezli geleneksel üs sistemi üzerinden değil; Baltık-Karadeniz-Doğu Akdeniz hattını kapsayan daha geniş bir jeostratejik çerçevede yeniden şekillenmektedir. Romanya, Polonya ve Yunanistan’daki askerî varlığın güçlendirilmesi bu dönüşümün somut göstergeleri arasında yer almaktadır.

Bu süreçte bazı stratejik çevrelerde, ABD’nin Yunanistan, GKRY ve İsrail eksenli yeni bir Doğu Akdeniz güvenlik ağı oluşturarak bölgesel güvenlik mimarisini yeniden yapılandırmaya çalıştığı yönünde değerlendirmeler yapılmaktadır. Dedeağaç’taki askerî yığınak ile GKRY ve İsrail’le geliştirilen savunma iş birlikleri bu tartışmaları destekleyen gelişmeler olarak gösterilmektedir.

Bununla birlikte Türkiye’nin NATO üyeliğinin askıya alınması veya ittifak dışına çıkarılması yönünde resmî bir NATO politikası bulunmamaktadır. Bu yöndeki açıklamalar, eski ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı John Bolton gibi bazı isimlerin bireysel değerlendirmeleriyle sınırlıdır.[15] Aksine Türkiye; Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamındaki konumu, Karadeniz’e kıyısı, NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip olması ve Orta Doğu, Kafkasya ile Balkanlar arasındaki jeostratejik konumu nedeniyle ittifakın vazgeçilmez üyelerinden biri olmayı sürdürmektedir.

Öte yandan Washington’un stratejik önceliklerini giderek Hint-Pasifik’e kaydırması, Avrupa ülkelerini savunma alanında daha fazla stratejik özerklik arayışına yöneltmektedir.[16] Sonuç olarak Avrupa güvenlik mimarisinde ortaya çıkabilecek yeni yapılanmaların, Türkiye tarafından yakından izlenmesi ve dış politika planlamasında dikkate alınması önem taşımaktadır.

ABD’nin Yunanistan’daki Askerî Faaliyetleri ve Bölgesel Etkileri

ABD’nin son yıllarda özellikle Dedeağaç başta olmak üzere Yunanistan’daki askerî altyapısını genişletmesi, Balkanlar-Karadeniz hattındaki lojistik hatların güçlendirilmesi bağlamında değerlendirilmektedir.[17] Resmî açıklamalarda bu faaliyetlerin NATO’nun doğu kanadının desteklenmesine yönelik olduğu belirtilmekle birlikte, Türkiye açısından yeni güvenlik hesaplamalarını da beraberinde getirdiği açıktır.

Dedeağaç, ABD açısından yalnızca Ege Denizi’ne yönelik bir askerî nokta değildir. Aynı zamanda Balkanlar üzerinden Romanya, Bulgaristan, Moldova ve Ukrayna hattına uzanan alternatif askerî lojistik güzergâhının önemli merkezlerinden biri hâline gelmektedir. Bu durum Ege, Doğu Akdeniz, Balkanlar ve Karadeniz güvenliğinin artık birbirinden bağımsız alanlar olarak değil, bütünleşik bir jeostratejik havza olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Türkiye açısından bu gelişmenin önemi, yalnızca askerî yığınak meselesiyle sınırlı değildir. Dedeağaç-Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY)-İsrail-Yunanistan hattında oluşan güvenlik iş birlikleri, Ankara’da bazı stratejik çevrelerce jeostratejik çevreleme girişimi[18] olarak değerlendirilmektedir.

Ankara’nın Diplomatik Denge Politikası

Türkiye’nin hem NATO üyesi olması hem de Rusya ile enerji, ticaret, turizm, Suriye, Kafkasya ve Karadeniz güvenliği gibi alanlarda ilişkilerini sürdürmesi, Ankara’yı mevcut krizin en önemli denge aktörlerinden biri hâline getirmektedir.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Moskova temasları ile Türkiye’nin Batılı müttefikleriyle yürüttüğü diplomatik görüşmelere bakıldığında, Ankara’nın çatışmayı derinleştirmekten ziyade diplomatik dengeyi korumaya çalışan bir strateji izlediği görülmektedir.[19][20] Bu strateji, Türkiye’nin tarafsız kaldığı anlamına gelmemektedir. Daha doğru ifade ile Ankara, NATO üyeliğini sürdürürken Rusya ile doğrudan kriz riskini azaltmaya çalışan kontrollü angajman politikası yürütmektedir.

Türkiye Açısından Muhtemel Riskler ve Fırsatlar

Karadeniz’de askerî hareketliliğin artması, NATO-Rusya ilişkilerinin daha sert rekabet ortamına dönüşmesi ve Avrupa’nın gelişen güvenlik düzeninin yeniden şekillenmesi, Türkiye açısından dikkatle yönetilmesi gereken yeni riskler doğurmaktadır.

Karadeniz'de istem dışı askerî temas ve tırmanma ihtimali, Montrö rejimi üzerindeki baskılar, enerji ve ticaret hatlarının zarar görmesi ile Ege, Doğu Akdeniz ve Karadeniz'de eş zamanlı güvenlik baskısının artmasıdır. Dolayısıyla olası provokasyon ve yanlış hesaplama riskleri dikkatle yönetilmelidir.[21]

Buna karşılık mevcut jeopolitik dönüşüm Türkiye açısından önemli fırsatlar da sunmaktadır. Savunma sanayi ihracatının artırılması, enerji merkezi olma hedefinin güçlenmesi, Orta Koridor'un kilit ülkesi olarak lojistik üstünlük kazanılması ve diplomatik arabuluculuk kapasitesinin yükselmesi Türkiye'nin stratejik değerini daha da artırabilecek başlıca alanlar olarak öne çıkmaktadır.

Türkiye Açısından Stratejik Öneriler

Böyle bir jeopolitik ortamda Türkiye’nin temel önceliği, NATO üyeliğini sürdürürken stratejik özerkliğini korumak ve Karadeniz’de cephe ülkesi konumuna sürüklenmeden, dengeleyici aktör rolünü güçlendirmek olmalıdır.

Bu kapsamda şu stratejik adımlar önem taşımaktadır:

1. Montrö Boğazlar Sözleşmesi tavizsiz biçimde uygulanmalı; Karadeniz’de askerî tırmanmayı sınırlayan hukuki zemin korunmalıdır.

2. Türkiye, NATO içindeki yükümlülüklerini yerine getirirken Karadeniz’de doğrudan NATO-Rusya çatışması riskini artıracak adımlardan kaçınmalıdır.

3. Romanya, Bulgaristan, Ukrayna, Gürcistan ve Azerbaycan ile deniz güvenliği, mayın temizleme, lojistik hatların korunması ve kriz yönetimi alanlarında iş birliği artırılmalıdır.

4. TDT bünyesinde enerji güvenliği, ulaştırma güvenliği, siber güvenlik ve afet-kriz yönetimi odaklı düzenli istişare mekanizması kurulmalıdır.

5. Türkiye, Dedeağaç-GKRY-İsrail-Yunanistan hattındaki gelişmeleri yalnızca askerî açıdan değil; Doğu Akdeniz, Ege ve Karadeniz’i bütünleştiren jeoekonomik kuşatma ihtimali bakımından da değerlendirmelidir.

6. Hava ve füze savunma sistemleri, deniz karakol kapasitesi, İHA/SİHA kabiliyeti, elektronik harp, siber savunma ve mayına karşı tedbir unsurları güçlendirilmelidir.

7. Türkiye, Karadeniz’de yalnızca kriz yöneten değil; bölgesel güvenlik yapılanmasının kurucu aktörlerinden biri olduğunu gösteren diplomatik inisiyatifler geliştirmelidir.

Sonuç

Karadeniz, 2026 yılı itibarıyla yeniden küresel güç rekabetinin merkezlerinden biri hâline gelmektedir. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ulaştığı yeni aşama, Ukrayna’nın Rusya derinliklerine yönelik saldırıları, NATO’nun doğu kanadındaki askerî hazırlıkları, ABD’nin Yunanistan merkezli lojistik yapılanması ve Avrupa güvenlik yapısındaki dönüşümler incelendiğinde, Türkiye’nin jeostratejik önemi daha da artmaktadır.

Türkiye açısından temel hedef, herhangi bir büyük güç rekabetinin cephe ülkesi hâline gelmeden ulusal çıkarlarını esas alan çok boyutlu dış politikasını sürdürebilmektir. Ankara’nın hem NATO üyeliğinden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmesi hem de Rusya ile diyalog kanallarını açık tutması, yalnızca Türkiye’nin değil Karadeniz’in istikrarı açısından da belirleyici olacaktır.

Sonuç olarak; Karadeniz artık yalnızca Rusya ile Ukrayna arasındaki savaşın deniz cephesi değildir. Bölge, Avrupa'nın güvenliği, Avrasya'nın enerji ve ulaştırma koridorları ile küresel güç rekabetinin kesiştiği stratejik merkez hâline gelmiştir. Bu yeni jeopolitik denklemde Türkiye'nin başarısı, NATO üyeliği ile stratejik özerklik arasında kuracağı dengeyi sürdürebilmesine bağlıdır. Montrö rejimi, güçlü savunma sanayii, çok yönlü diplomasisi ve Türk Devletleri Teşkilatı ile geliştirdiği iş birlikleri sayesinde Türkiye, Karadeniz güvenliğinin yalnızca korunmasına katkı sağlayan değil, gelecekteki bölgesel güvenlik mimarisini şekillendiren başlıca aktörlerden biri olma potansiyeline sahiptir.

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı, BULTÜRK Ankara Temsilcisi, TDPB Basın Kulübü Başkanı, cingozismail01@gmail.com

Kaynakça

[1] Institute for the Study of War, “Russian Offensive Campaign Assessment”, 29.06.2026.
[2] NATO, “2022 Strategic Concept”, 29.06.2022.
[3] Shona Murray, “Rutte: Zelenskiy Ankara'daki NATO Zirvesine Katılacak”, Euro News, 23.05.2026.
[4] NATO, “Vilnius Summit Communiqué”, 11.07.2023.
[5] NATO, “Washington Summit Declaration”, 10.07.2024.
[6] NATO, “NATO Summits”, 22.06.2026.
[7] Ivana Kottasova, “‘Robots Don’t Bleed’: Ukraine Sends Machines Into The Battlefield In Place Of Human Soldiers”, CNN World, 20.04.2026.
[8] Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI Yearbook 2025 Summary.
[9] Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits, 20.07.1936.
[10] Türk Dünyası 2040 Vizyonu, 13.11.2021.
[11] “Changing Geopolitics and the OTS: A Strategic Analysis of the Gabala Summit”, Akhmet Yassawi University, E-bulletin, 10.10.2025.
[12] T.C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye’nin Bağlantısallığı ve Çok Taraflı Ulaştırma Politikası”.
[13] HM Government, “Integrated Review Refresh 2023: Responding to a More Contested and Volatile World”, March 2023.
[14] James Rogers ve George Scutaru, “The Case For A British Task Force İn The Black Sea”, Britain’s World, The Memorandum No: 21.2024, 28.11.2024.
[15] Doğukan Yıldız, “NATO Dezenformasyonu: Türkiye NATO’dan Çıkarılabilir Mi?”, Daktilo1984, 28.01.2023.
[16] Stratejik Düşünce Enstitüsü, “Avrupa’nın Güvenliğinin Sağlanması Sorumluluğunu Terk Eden ABD Kendi Sınırlarının Korunmasına Odaklanıyor”, 30.06.2026.
[17] Turan Salcı, “ABD’nin Askeri Yığınak Yaptığı Dedeağaç Neden Önemli, Hedefte Rusya mı Türkiye mi Var?”, Sputnik Türkiye, 9.11.2022.
[18] Nurşin A. Güney, “Yunanistan’daki ABD Üsleri: Yeni Çevreleme Stratejisinin Handikapları”, Kriter Dergisi, Nisan 2021.
[19] Dmitri Chirciu, Tuğba Altun ve Sümeyye Dilara Dinçer, “Dışişleri Bakanı Fidan Moskova’da Temaslarda Bulundu”, Anadolu Ajansı, 17.06.2026.
[20] TGRT Haber, “Hakan Fidan Üst Düzey AB Yetkilileriyle Ankara’da Görüştü”, 30.06.2026.
[21] Günay Umarova, “Karadeniz’de Güç Mücadelesi: NATO-Rusya Rekabeti ve Türkiye’nin Stratejik Dengeleyici Rolü”, DergiPark, C. 12, S. 4, ss. 1120-1139.
 

YUMUŞAK GÜÇ, DR. MUSTAFA ERDOĞAN

                                                                       ŞEMSETTİN GÜNAY

                Antakya’nın tanınmış cerrahlarından biriydi. Yıllarca başhekimlik yapmış, binlerce insanı yaptığı ameliyatlarla sağlığına kavuşturmuştu.

                Kendisine Hatay Ak Parti İl başkanlığı teklif edildiğinde çok düşünmeye ihtiyaç duymadı. Madem ki ucunda halka hizmet vardı, madem ki yapılabilen her işten vatandaştan dua alınacaktı bu teklife “hayır” diyemezdi.

                Evet, zor bir görev yüklenecekti. Yıkılmış, yok olmuş bir kentin sorunlarını yüklenmek, halkın beklentilerini karşılamak, bunun için mücadele etmek kolay değildi.

                Aynı doktorluk mesleğindeki gibi mesai kavramı yoktu. Gece, gündüz kavramı yoktu. Bir mekanda koltuğa oturup orada pineklemek yoktu.

                Bu şehir neler görmemişti ki.

                Depremin ilk gününden itibaren tüm yalancılar, ahlaksızlar, deprem turistleri kenti ddoldurmuş, gelemeyenler ise klavyelerinin başında algı operasyonlarına girişmişlerdi.

                İnsanların alınlarında partileri yazıyormuş gibi “Enkazdan sadece Ak Partililer kurtarılıyor” yalanını ortaya atıp samimiyetle kurtarma çalışmalarına girenleri itibarsızlaştırmaya uğraşanlar mı?

                Radyosunun başında “Tahtakale barajı patladı” yalanıyla halkı paniğe sevkedenler mi?

                Gelen yardımları iç edip kendi deposunu dolduran vicdansızlar mı?

                Enkaz altında kurtarılmayı bekleyen insanlara telefonla ulaşıp, alay edip kahkaha atan alçaklar mı?

                Daha sayabileceğim onlarca ahlaksızlığı bu şehir insanları görmüş ve yaşamışlardı.

                Ama en güzel tarafı ilk günden itibaren bütün ülkenin iyi ve güzel insanları seferber olmuş, yapabileceklerinin fazlasını gönderebilmenin ve yardım edebilmenin derdine düşmüşlerdi.

                Depremden sağ kurtulabilenlerin en büyük tesellisi ilk günlerde bunlardı.

                Yıkılmış ve yok olmuş şehirler, moralleri bozuk binlerce insan.

                Mustafa Erdoğan bu şartları ve zorlukları görerek teklifi kabul etmişti.

                “Önce bir hayalim var” diyerek yollara çıktı. Cıvıl cıvıl bir Atatürk caddesi, yeniden canlanmış modern bir Antakya hayal ediyor ve bunun için çalışmalarına başlıyordu.

                Ankara’ya gittiğinde Hatay milletvekillerini de yanına alarak çalmadık bakanlık kapısı bırakmıyordu. Hatay için isteklerini ve taleplerini hem sözlü olarakaktarıyor, hem de masalarına talep dosyasını bırakıyordu. Cumhur ittifakı vekilleriyle adeta tek yumruk, tek ses olarak hareket ediyor, büyük bir uyum içerisinde hareket ediyordu.

                Eğer mevzu Hatay’ın yeniden ayağa kalkmasıysa gerisi teferruattı.

                Kendi kendine bir sözü vardı. Gerek rakip parti başkanları ve vekilleriyle, gerekse de oturdukları klavye başlarında kendisine parmak sallayan basın mensuplarıyla hiçbir zaman polemiğe girişmeyecekti.

                Depremden sonra yapılan derme çatma birkaç konteynerden oluşan il merkezi kendisine yetmediği zamanlarda çalışmalarını işyerinde sürdürmeye gayret gösteriyordu.

                Her ay ilimizi ziyaret eden bakanlara hemen brifingler hazırlıyor, Hatay’ı gezdiriyor, taleplerini bildiriyor, verilen sözleri not ediyordu.

                Çevre ve Şehircilik bakanı adeta kankası olmuştu. Her geldiğinde ,işlerin hangi aşamaya geldiğini kendisi bizzat gösteriyor, gelişmeleri bakanın defterine kaydetmesini sağlıyordu.

                Hatay’ın sadece binalardan ibaret olmadığını, bu kadim şehrin bir ruhunun olduğunu çok iyi idrak etmişti. Çoğu zaman vekillerle kafa kafaya veriyor yeni projeleri planlıyorlardı.

                Bir taraftan tarihi binalar ve ibadet yerleri, diğer taraftan Asi projesi, Roma köprüsü, raylı sistemler, Belen tünelleri ve çevre yolu projeleri, Turunçlu’nun lağım kokularından kurtulması için yapılan 18 km. lik tünel, İskenderun sahil cam terası hep bu uyumun eserleri olarak kendini gösteriyordu.

                Mustafa Erdoğan garip bir insan. Kendini göstermeyi pek sevmiyor. Elijah Muhammed’in Malcolm X’e tavsiyesi gibi kirlilerle teker teker uğraşmıyor. O temiz işlerin peşinde ve takibinde.

                Sakin bir güç (Soft Power).

Bu özellikleri ilede benim kahramanım. Kendisinden beklentilerim halen çok yüksek. 02.07.2026

KUŞAKLAR ARASI UÇURUM DERİNLEŞİYOR MU?

   Günümüzde büyük küçüğünü, küçük de büyüğünü bilmiyor.

Zamanımızın en büyük handikaplarından biri bu olsa gerek. Büyükler ve küçükler arasındaki o ince sevgi-saygı çizgisi yok olmuş gibi. Maalesef küçükler büyüklere, büyükler de küçüklere acımaz olmuş. İnsanlık kötüye mi gidiyor?
   Örneğin evvelden toplu taşımada büyüklere yer verilirdi çoğunlukta. Verilmediği taktirde ayıplanırdı bu durum. Şimdilerde küçükler oturmakta büyükler bakmakta. Ve de hiç kimse ses çıkarmamakta buna. Belki de kendi çocuklarına da aynısını öğütlemekteler onlar. Herkes ortamı kanıksamış. 
   Şimdiki nesil gerçekten farklı. Önceleri bizim gençliğimizde de asilik vardı. Asiydik belki kurallar bizi sıkardı. Fakat bu kuşakta bir başkalık var sanki onlarla aramızda bir kopukluk mevcut. Kuşak farklı gerçeklere ayrı tarzlara ve çokça aykırılıklara sahip. 
   Farklar en başta inançlarımız ile kendini göstermekte. Kendi parçamız olan neslin önemli bir kısmı uç inanışları benimsemekte. Deizm ve agnostisizm gibi modern(!) inançlar onları cezbediyor. Cinsel yönelimlerinde de tuhaflık olanlar çok. Kendileri bizimkilerden çok daha öte arayış içindeler. Belki de kafaları karışık. Belki de onları yönlendiren başka unsurlar var.
   Bizler bu devrin orta yaştakileri olarak yeni neslin ilk dalgasıyla çalışma hayatında buluştuk bile. Çalışma hayatının disiplininden kaynaklansa gerek büyük sorunlarla karşılaşmadık. Ancak dışarıda durum daha farklı görünüyor. Toplumsal bozulmalar almış başını gitmekte. İnsanlar arası çözünme fazlalaşmış. 
   Aslında bu kuşak belirsizliklerin, pandeminin ve krizlerin kuşağı. Nesil bir türlü gözünü açamadı sorunlardan. Mutlu oldukları izlenimi de vermiyorlar. Çok da iyi bir dünya bırakılmıyor onlara. Büyüklerine olan hitaplarında bile bir tuhaflık var. Mesela dayı kelimesini çok kullanıyorlar ve niyetleri yarı dalga geçme yarı da aradaki mesafenin altını çizme gayesiyle olmalı.
   Bir de onlar hakkında kendisinden önceki kuşaktan daha az zeki ilk kuşak oldukları iddiası var. Bu tespit gerçekten düşündürücü. Bilimselliği tartışılabilir ama bu süreçte üretilen en aykırı görüşlerden. Galiba onları bu hale biz getirdik. Ana babalığımızı başkalarına devrettik. Bir bakıma teknolojinin esiri oldular. Onların asıl velisi sanal dünya muhtemelen.

Eyvah bize ki tedbirli davranamadık!

ERMENİ İDDİALARINI KABUL EDEN İSRAİL  HÜKÜMETİNE TARİHİ ÇAĞRI

İsrail hükümeti, Dışişleri Bakanı Gideon Saar'ın “1915- 1916 Yılları Arasında Yaşanan Olayları Ermeni  Soykırımı Olarak Tanıma” tasarısını 28 Haziran 2026  günü Bakanlar Kurulu’nda oybirliği ile almış olduğu  kararla kabul etti.

Alınan karar siyasi olmasının ötesinde  haksız, hukuksuz ve tarihi gerçeklerle uyuşmayan bir  karardır.

Bu karar İsrail parlamentosunda da kabul edilirse asılsız  Ermeni iddialarını kabul eden bir ülke olacak ve  kurulduğu günden itibaren savunduğu tarihî  gerçeklerden vazgeçmesi anlamına gelecektir. Çünkü  İsrail devleti ve Musevî lobisi on yıllardır doğrudan yana  tavrını koymuş, Türk milletinin asılsız Ermeni iddialarına  karşı verdiği haklı mücadeleyi desteklemiş ve başta ABD  olmak üzere birçok ülke parlamentosunda bu iftiranın  kabul edilmesinin önüne geçmiştir. Tüm bunlara rağmen;  Ermenistan Cumhuriyeti Başbakanı Paşinyan bile asılsız  soykırım iddialarını sorgulamaya açmışken, İsrail  Hükümeti’nin “Türk milletini soykırımla suçlaması” nasıl  açıklanabilir?

Öncelikle belirtmek gerekir ki; 1915 olaylarına ilişkin  iddiaların tarihî ve hukuki olarak hiçbir karşılığı yoktur ve  bu iddialar Türk milletine atılmak istenen bir iftiradan  ibarettir. Türkiye Cumhuriyeti tüm arşivlerini tahditsiz  şekilde bilim insanlarına açmış, ortak bilimsel çalışma  için çağrıda bulunmuş ve her türlü imkanı sağlamıştır.  Ortaya çıkan sonuç, mezalimin Türk milletine yapıldığı  yönündedir. Hukukî açıdan da Türk milletinin soykırım 2 suçunu işlediği iddia edilemez. Çünkü iddia edilen  olayların üzerinden yüz yıl geçmiş olmasına rağmen tek  bir mahkeme tarafından ne bir yargılama yapılmış ne de  bu yönde bir hüküm kurulmuştur. Kurulması da mümkün  değildir, çünkü soykırım suçu 1948 yılında

Soykırımı  Önleme ve Cezalandırma Sözleşmesi ile tanımlanmıştır.  "Kanunların Geriye Yürümezliği" ilkesi bir yana tarihî  gerçekler ve hukukî mesnetsizlik bu iddiaların asılsız  olduğunu, asıl mezalimin Türk milletine yapıldığını ispatlamaktadır. Bu konuda verilen tek mahkeme kararı  “Perinçek v. İsviçre” kararıdır. Bu karar gerekçesinde;  1915 olaylarının Holokost’a benzemediği için soykırım  olarak nitelendirilemeyeceği ve yetkili mahkemeler  dışında, başta parlamentolar olmak üzere kurum ve  kuruluşların soykırım tespiti yapamayacağı yer almıştır.  Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bu kararına  rağmen; bu iddiaları Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı siyasi  şantaj olarak kullanmak isteyen ülkeler vardır. İyi niyetli  olmayan bu girişimin sahibi olan İsrail hükümetinin de  amacının aynı olduğu anlaşılmaktadır.

Türk milletinin haklı mücadelesine yıllardır destek veren  İsrail devletinin asılsız Ermeni iddialarını soykırım olarak  nitelendiren tasarıyı Bakanlar Kurulu’nda kabul etmesi  talihsiz bir durumdur, İsrail hükümetinin ne kadar çaresiz  duruma düştüğünün de göstergesidir. İsrail Hükümeti  şunu çok iyi bilmelidir ki; Filistin halkına yapılan katliam  ve soykırımların Türk milletine iftira atarak üstü  kapatılamaz. Bu nedenle, İsrail hükümeti bu büyük  yanlıştan derhal dönmeli, Musevî cemaatine tarih  boyunca kucak açmış Türk milletinden özür dilemelidir.    

TEKAR Vakfı

(Türk-Ermeni Konusunu Araştırma Vakfı)

BİLİMSEL ÇALIŞMALARDA DİL BİLMEK, KIRMAK MI, EZMEK Mİ?

“Dırahta ger ziyan etse karınca

Günâhı var mıdır ânı kırınca?

Yarın Hakk’ın divanına varınca

Süleyman’dan hakkın alır karınca”

Dıraht: Ağaç

Bu dörtlüğün ilk iki dizesi, Kanunî Sultan Süleyman Han’ın, Şeyhülislâm Ebu Suud Efendi’ye sorduğu fetva olup son iki dizesi de Ebu Suud Efendi’nin fetvasıdır. Karşılıklı mısralar hep hoşuma gitmiştir çünkü söyleyiş ustalığı 1. sebep, Kanunî’nin Şeyhülislam ile yarenliğini açığa çıkması 2. Sebep.

Bu hoşnutluk, hoş da Kanunî’nin “karıncanın öldürülmesi veya itlaf edilmesi” tabirlerinin yerine “kırılması” tabirini kullanmasının sebebi ne ola ki? Sorusunun cevabının tarafımdan bulunması gerektiği fikrîne sahip olmayayım mı? Bu sebepten bu makaleyi hazırlamak bir zaruret halini almıştı. Bundan mütevellit başladım işe. Kanunî’nin aşağıdaki gazeli de hoştur.

Kanunî Gazeli

1-Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi

Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi

2-Ko bu ayş u işreti çün kim fenâdur âkibet

Yâr-ı baki ister isen olmaya tâat gibi

3-Olsa kumlar sağışınca ömrüne hadd ü aded

Gelmeye bu şîşe-i çarh içre bir sâat gibi

4-Saltanat didükleri ancak cihân gavgâsıdur

Olmaya baht u saâdet dünyede vahdet gibi

5-Ger huzûr itmek dilesen ey Muhibbî fâriğ ol

Var mıdur vahdet makâmı gûşe-i uzlet gibi

1.beyitte, Mahlukatın içinde en muteber, prestijli varlığın “devlet “olduğuna vurgu yapılırken bir nefes süresince sağlıklı yaşamanın devletten mühim olduğu vurgulanıyor. Bir devletliden ancak böyle sözler sadır olabilir.

4. beyitteyse sultanlığın bir dünya kavgası olduğunu, asıl olanın ise “birlik olma” gerektiğini açıkça vurguluyor.

 Diğer beyitlerle ilgili değerlendirmeyi pek muhterem okuyucuların ıttılaına tevdi ediyorum.

Karıncanın “kırılma “konusuna geçmeden önce hem Hz. Süleyman ile ilgili hem de Kanunî Sultan Süleyman ile ilgili bilgi verelim.

Kanunî Sultan Süleyman (Osmanlıca Türkçesinde: سلطان سليمان اول (Sultân Süleymân-ı Evvel) divan edebiyatındaki takma adıyla Muhibbî. 6 Kasım 1494’te Trabzon’da doğdu, 7 Eylül 1566’da Zigetvar’da bu cihandan göçtü. Tezviratçıların yaygarasına itimat edilirse Haremde hanımların sofrasında vakit geçirmiştir. Çok yazık. Zigetvar, Kanunî sultan Süleyman Han’ın 13. ve son seferiydi. Vefatından kimse haberdar edilmedi, iç organları orada defnedildi, iskeleti ise yurda getirildi. Osmanlı İmparatorluğu'nun onuncu padişahı ve Ümmed-i Muhammed’in 89. halifesi idi. Batı'da Muhteşem Süleyman, Doğu'da ise adaletli yönetimine atfen Kanûnî Sultan Süleyman (Osmanlıca Türkçesi قانونى سلطان سليمان) şeklinde bilinmekteydi. 1520'den 1566'daki ölümüne kadar, 46 yıl Osmanlı İmparatorluğu ile cihana hükmetti. Hükümdarlığı süresinin 10 yıl, 1 ayının seferî geçirildiği bilinmektedir. Osmanlı Saltanatını en uzun süre uhdesinde tuttuğu da bilinmektedir.

Kanunî Sultan Süleyman, 30 Eylül 1520'de babası I. Selim'in (Yavuz sultan Selim) yerine Sultan oldu. Sultanlığına, Orta Avrupa ve Akdeniz'deki Hristiyan güçlerin saldırılarına karşı savunma düzenleyerek başladı. Belgrad'ı 1521'de, Rodos’u 1522-1523’te fethetti. 1526'nın Ağustos’unda, Mohaç Meydan Muharebesi’nde (Bu sefer 300000 askerle gerçekleşti. Bu sayıda askerin teçhizatı, iaşesi, sevki seyr ü seferinin maliyeti hesaplanırsa işin azâmeti kendiliğinden meydana çıkar. Günümüzde bile bu sayıda askerin o mesafede bir yere nakli pek zor bir iş olsa gerek. Bunu düşününce bile devletin kudreti anlaşılmaz mı?) Macaristan'ın askerî gücünü kırıp geçirerek topraklarının büyük bir kısmını Osmanlı toprağı yaptı. Kanunî Sultan Süleyman Han, Osmanlı İmparatorluğu'nun ekonomik, askerî ve siyasî gücünü zirveye çıkararak 16. yüzyıl Avrupası'nın önde gelen hükümdarlarının boy ölçüşemeyeceği bir Sultan haline geldi. Kanunî Sultan Süleyman Han, 1529'daki Viyana Kuşatmasında, fetihleri kontrol altına almadan önce, Hristiyanların kaleleri Belgrad ve Rodos'un yanı sıra Macaristan'ın büyük bölümünün fethinde Osmanlı ordularına bizatihi komuta etti. Burada hatırlanması gerekir ki babası Yavuz Sultan Selim Han Hazretleri, Doğu bölgelerini hâkimiyetine dahil ederken Kanunî Sultan Süleyman, Batıya yönelmiştir. Safevilerle olan çatışmasında, Orta Doğu'nun büyük bir kısmını ve Cezayir'e kadar Afrika'nın Kuzeyindeki geniş alanları Osmanlı mülkü durumuna getirdi. Kanunî Sultan Süleyman Han zamanında, Osmanlı donanması, Akdeniz, Kızıldeniz ve Basra Körfezi'ne   hâkim oldu. Zigetvar kuşatmasının bitiminden bir gün önce, 7 Eylül 1566'da 71 yaşındayken vefat eti.

Genişleyen bir imparatorluğun başında bulunan Kanunî Sultan Süleyman Han, toplum, eğitim, vergi ve ceza hukuku ile ilgili önemli hukukî değişiklikleri bizzat başlattı. Kanunî’nin değişiklikleri, Ülkenin Şeyhülislamı Ebu Suud Efendi ile birlikte yürütülerek Osmanlı hukukunun iki şekli, sultanî ve İslamî hukuk arasındaki münasebeti uyumlu hale getirdi. Kanunî Sultan Süleyman Han, aynı zamanda, seçkin bir şair (Muhibbî müstear adını kullanıyordu.) ve kuyumcuydu; Osmanlı Saltanatının sanatsal, edebî ve mimarî gelişiminde "Altın Çağ’ını yöneten büyük bir kültür hamisi idi.

Kanunî Sultan Süleyman Han, Osmanlı geleneğini bozarak hareminden bir kadının, Müslümanlığı seçmesi sonucu evlendi. Saçlarının kızıl renkli olmasından, Batı Avrupa'da Roxelana adıyla ünlü Rutenya (Ukrayna’da bir yer) kökenli bir Ortodoks Hristiyan Hürrem Sultan id evlendiği kadın. Kanunî Sultan Süleyman Han’ın 46 yıllık iktidarının ardından, 1566'da vefatını müteakip, yerine oğlu II. Selim geçti.

Burada belirtilmesi gereken bir konu var. Kanunî Sultan Süleyman’ın, Osmanlı hakanlarından en çok sefere çıkan sultan olduğu öne sürülmesine rağmen, Fatih Sultan Mehmet Han hazretleri, 25 sefer sayısı ile 1.dir.

HAZRET-İ SÜLEYMAN’IN ZİKREDİLDİĞİ ORİJİNAL VE MEALLERİYLE KUR’AN -I KERİM ÂYETLERİ

Hazret-i Süleyman Aleyhisselam’ın, ismi Kur’an-ı Kerim’in 58 âyetinde yer almaktadır.

Bakara / 102. Ayet

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّيَاط۪ينُ عَلٰى مُلْكِ سُلَيْمٰنَۚ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمٰنُ وَلٰكِنَّ الشَّيَاط۪ينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَۗ وَمَٓا اُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَۜ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ اَحَدٍ حَتّٰى يَقُولَٓا اِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْۜ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِه۪ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِه۪ۜ وَمَا هُمْ بِضَٓارّ۪ينَ بِه۪ مِنْ اَحَدٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِۜ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْۜ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰيهُ مَا لَهُ فِي الْاٰخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ۠ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِه۪ٓ اَنْفُسَهُمْۜ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Onlar, Süleyman’ın saltanatı aleyhinde şeytanların uydurduğu yalanlara uydular. Oysa Süleyman hiçbir zaman kâfir olmadı. Lâkin şeytanlar kâfir oldular. Çünkü onlar, insanlara büyü yapmayı ve Bâbil’de Hârut ile Mârut isimli iki meleğe indirilen bilgileri öğretiyorlardı. Halbuki o iki melek: “Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın öğrettiğimiz bilgileri büyü yapmada kullanıp da kâfir olma!” demeden hiç kimseye bir şey öğretmezlerdi. Onlar ise bu iki melekten, karı ile kocanın arasını ayıracak şeyler öğreniyorlardı. Onlar, Allah’ın izni olmadıkça o büyü ile hiç kimseye zarar veremezler. Fakat onlar kendilerine fayda değil zarar verecek şeyi belliyorlardı. Elbette onlar, büyüyü satın alan kimselerin âhirette hiçbir nasibi olmadığını da çok iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey, ne kötüdür! Keşke bunu bilselerdi!

Nisâ / 163. Ayet

اِنَّٓا اَوْحَيْنَٓا اِلَيْكَ كَمَٓا اَوْحَيْنَٓا اِلٰى نُوحٍ وَالنَّبِيّ۪نَ مِنْ بَعْدِه۪ۚ وَاَوْحَيْنَٓا اِلٰٓى اِبْرٰه۪يمَ وَاِسْمٰع۪يلَ وَاِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَ وَالْاَسْبَاطِ وَع۪يسٰى وَاَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهٰرُونَ وَسُلَيْمٰنَۚ وَاٰتَيْنَا دَاوُ۫دَ زَبُورًاۚ

Rasûlüm! Biz, Nûh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyediyoruz. Nitekim İbrâhim’e, İsmâil’e, İshâk’a, Yâkub’a onun soyundan gelen peygamberlere, İsa’ya, Eyyûb’e, Yûnus’a Hârûn’a ve Süleyman’a da vahyetmiştik. Dâvûd’a da Zebûr’u verdik.

En'âm / 84. Ayet

وَوَهَبْنَا لَهُٓ اِسْحٰقَ وَيَعْقُوبَۜ كُلًّا هَدَيْنَاۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِه۪ دَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ وَاَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسٰى وَهٰرُونَۜ وَكَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَۙ

Biz ona İshâk’ı ve torunu Yâkub’u ihsân ettik. Her birini doğru yola erdirdik. Daha önce Nûh’u ve zürriyetinden Dâvûd’u, Süleyman’ı, Eyyub’u, Yûsuf’u, Mûsâ’yı ve Hârûn’u da doğru yola erdirmiştik. Biz, iyilik ve ihsân sahiplerini böyle mükâfatlandırırız.

Enbiyâ / 78. Ayet

وَدَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ اِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ اِذْ نَفَشَتْ ف۪يهِ غَنَمُ الْقَوْمِۚ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِد۪ينَۙ

Dâvûd ile Süleyman’ı da hatırla. Hani onlar, bir grup insana ait koyun sürüsünün geceleyin girip ürünlerini telef ettiği bir ekin tarlası hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri hükme şâhit idik.

Enbiyâ / 79. Ayet

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمٰنَۚ وَكُلًّا اٰتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًاۘ وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُ۫دَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَۜ وَكُنَّا فَاعِل۪ينَ

Biz, sözkonusu dâvada en isabetli hükmü Süleyman’a bildirdik. Zâten biz, her birine hüküm ve ilim vermiştik. Dağları ve kuşları Dâvûd’un emrine râm ettik; onunla beraber Allah’ı tesbih ediyorlardı. Gerçekten biz, dilediğimiz her şeyi yapma kudretine sa¬hi¬biz.

Enbiyâ / 81. Ayet

وَلِسُلَيْمٰنَ الرّ۪يحَ عَاصِفَةً تَجْر۪ي بِاَمْرِه۪ٓ اِلَى الْاَرْضِ الَّت۪ي بَارَكْنَا ف۪يهَاۜ وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِم۪ينَ

Süleyman’ın emrine de fırtına şeklinde esen rüzgârı boyun eğdirdik. Onun isteğine göre, insanlar için feyiz ve bereketlerle donattığımız topraklara doğru akıp giderdi. Her şeyin gerçek mâhiyetini biz bilmekteyiz.

Enbiyâ / 82. Ayet

وَمِنَ الشَّيَاط۪ينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَۚ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظ۪ينَۙ

Şeytanlar ve cinlerden bazıları da onun için dalgıçlık edip denizaltındaki cevherleri çıkarıyor ve daha başka işler de yapıyorlardı. Onları zapt edip gözetim altında tutan da bizdik.

Neml / 15. Ayet

وَلَقَدْ اٰتَيْنَا دَاوُ۫دَ وَسُلَيْمٰنَ عِلْمًاۚ وَقَالَا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي فَضَّلَنَا عَلٰى كَث۪يرٍ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِن۪ينَ

Doğrusu biz Dâvûd’a ve Süleyman’a husûsî bir ilim verdik. İkisi de: “Bizi mümin kullarının birçoğuna üstün kılan Allah’a hamdolsun” dediler.

Neml / 16. Ayet

وَوَرِثَ سُلَيْمٰنُ دَاوُ۫دَ وَقَالَ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَاُو۫ت۪ينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍۜ اِنَّ هٰذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُب۪ينُ

Süleyman Dâvûd’a mirasçı oldu. Şöyle dedi: “Ey insanlar! Bize kuşların dili öğretildi ve bize her güzel şeyden bir nasip verildi. Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur.”

Neml / 17. Ayet

وَحُشِرَ لِسُلَيْمٰنَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Günün birinde cinlerden, insanlardan ve kuşlardan oluşan orduları emri üzere Süleyman’ın huzurunda toplandılar. Hepsi birlikte onun tarafından düzenli bir şekilde sevk ve idâre ediliyordu.

Neml / 18. Ayet

حَتّٰٓى اِذَٓا اَتَوْا عَلٰى وَادِ النَّمْلِۙ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَٓا اَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْۚ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمٰنُ وَجُنُودُهُۙ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Nihâyet karıncalar vâdisine geldiklerinde, bir karınca: “Ey karıncalar, yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkınıza varmadan sizi çiğneyip ezmesinler!” dedi.

Neml / 19. Ayet

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ اَوْزِعْن۪ٓي اَنْ اَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّت۪ٓي اَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلٰى وَالِدَيَّ وَاَنْ اَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضٰيهُ وَاَدْخِلْن۪ي بِرَحْمَتِكَ ف۪ي عِبَادِكَ الصَّالِح۪ينَ

Bu sözleri işiten Süleyman masum bir mutluluk içinde tebessüm etti ve: “Rabbim! Bana, anama ve babama verdiğin nimetlere şükretmeye ve râzı olacağın sâlih ameller işlemeye beni muvaffak kıl. Rahmetinle beni sâlih kullarının arasına ilhâk eyle!” diye yalvardı.

Neml / 20. Ayet

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَٓا اَرَى الْهُدْهُدَۘ اَمْ كَانَ مِنَ الْغَٓائِب۪ينَ

Bu arada Süleyman ordusundaki kuşları teftiş etti. Şöyle dedi: “Bana ne oluyor ki Hüdhüd’ü göremiyorum? Yoksa kayıplara mı karıştı?”

Neml / 21. Ayet

لَاُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَد۪يدًا اَوْ لَا۬اَذْبَحَنَّهُٓ اَوْ لَيَأْتِيَنّ۪ي بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ

“Madem öyle, onu şiddetli bir şekilde cezalandıracağım, belki de kafasını koparacağım, ya da bana mazeretini gösteren apaçık bir delil getirir.”

Neml / 22. Ayet

فَمَكَثَ غَيْرَ بَع۪يدٍ فَقَالَ اَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِه۪ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَاٍ بِنَبَاٍ يَق۪ينٍ

Çok geçmeden Hüdhüd çıkageldi ve Süleyman’a dedi ki: “Ben, senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sana Sebe’ kavminden çok mühim ve doğruluğu kesin bir haber getirdim.”

Neml / 23. Ayet

اِنّ۪ي وَجَدْتُ امْرَاَةً تَمْلِكُهُمْ وَاُو۫تِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظ۪يمٌ

“Sebe’lilere hükümdarlık yapan bir kadın buldum ki kendisine her güzel şeyden bir nasip verilmiş; onun büyük bir tahtı ve pek güçlü bir yönetimi var.”

Neml / 24. Ayet

وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّب۪يلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَۙ

“Ne var ki onun ve kavminin Allah’ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Anlaşılan, şeytan onlara amellerini süslü göstermiş, onları yoldan saptırmış, bu yüzden doğru yolu bulamıyorlar.”

Neml / 25. Ayet

اَلَّا يَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذ۪ي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ

“Oysa göklerdeki ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, sizin gizlediğiniz ve açıkladığınız her şeyi bilen Allah’a secde etmeleri gerekmez mi?”

Neml / 26. Ayet

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

“O Allah ki ondan başka ilâh yoktur. O, büyük arşın Rabbi¬dir.”

Neml / 27. Ayet

قَالَ سَنَنْظُرُ اَصَدَقْتَ اَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِب۪ينَ

Süleyman dedi ki: “Doğru mu söylüyorsun, yoksa yalancının biri misin, şimdi göreceğiz.”

Neml / 28. Ayet

اِذْهَبْ بِكِتَاب۪ي هٰذَا فَاَلْقِهْ اِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ

“Şu mektubumu götürüp onların yanına bırak; sonra onlardan biraz öteye çekil de hangi neticeye varacaklarını gözle!”

Neml / 29. Ayet

قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اِنّ۪ٓي اُلْقِيَ اِلَيَّ كِتَابٌ كَر۪يمٌ

Mektubu alan Sebe’ melikesi adamlarına şöyle dedi: “Ey ileri gelenler! Bana çok önemli bir mektup bırakıldı.”

Neml / 30. Ayet

اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَاِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِۙ

“Mektup Süleyman’dan geliyor; «Rahmân Rahîm Allah’ın ismiyle» diye başlıyor.”

Neml / 31. Ayet

اَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُون۪ي مُسْلِم۪ينَ۟

“«Bana karşı büyüklük taslamayın; derhal müslüman olup huzuruma gelin» diyor.”

Neml / 32. Ayet

قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اَفْتُون۪ي ف۪ٓي اَمْر۪يۚ مَا كُنْتُ قَاطِعَةً اَمْرًا حَتّٰى تَشْهَدُونِ

Melike şöyle devam etti: “Ey ileri gelenler! Bu mesele hakkındaki görüşlerinizi lutfen bana bildirin. Pekâlâ bilirsiniz ki siz yanımda olmadan ve size danışmadan hiçbir konuda kesin kararımı vermem.”

Neml / 33. Ayet

قَالُوا نَحْنُ اُو۬لُوا قُوَّةٍ وَاُو۬لُوا بَأْسٍ شَد۪يدٍ وَالْاَمْرُ اِلَيْكِ فَانْظُر۪ي مَاذَا تَأْمُر۪ينَ

Onlar da: “Biz güçlü, kuvvetli ve oldukça savaşçı bir milletiz. Fakat karar verme yetkisi senindir. Ne dilersen onu emret, biz uygulamaya hazırız” dediler.

Neml / 34. Ayet

قَالَتْ اِنَّ الْمُلُوكَ اِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً اَفْسَدُوهَا وَجَعَلُٓوا اَعِزَّةَ اَهْلِهَٓا اَذِلَّةًۚ وَكَذٰلِكَ يَفْعَلُونَ

Melike dedi ki: “Gerçek şu ki hükümdarlar bir ülkeye girdikleri zaman oranın düzenini altüst ederler; halkının onurlu ve şerefli insanlarını zelil hâle getiriler. Herhalde bunlar da böyle yapacaklardır.”

Neml / 35. Ayet

وَاِنّ۪ي مُرْسِلَةٌ اِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ

“Şimdi ben onlara değerli bir hediye göndereceğim, elçilerimin ne tür bir cevapla döneceklerine bakıp ona göre kararımı vereceğim.”

Neml / 36. Ayet

فَلَمَّا جَٓاءَ سُلَيْمٰنَ قَالَ اَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍۘ فَمَٓا اٰتٰينِ‌يَ اللّٰهُ خَيْرٌ مِمَّٓا اٰتٰيكُمْۚ بَلْ اَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

Elçiler gelince Süleyman onlara şöyle dedi: “Siz bana mal ile yardım etmek, böylece beni etkilemek mi istiyorsunuz? Şunu bilin ki Allah’ın bana verdiği nimetler size verdiğinden çok daha hayırlıdır. Ancak siz, bu tür hediyelerinizle sevinir, böbürlenirsiniz.”

Neml / 37. Ayet

اِرْجِعْ اِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَٓا اَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ

“Haydi hediyelerinizi de alıp geri dönün ve onlara şunu bildirin: Biz onların üzerine asla karşı koyamayacakları ordularla varacağız; elbette onları zelil ve küçük düşürülmüş bir halde ülkelerinden sürüp çıkaracağız.”

Neml / 38. Ayet

قَالَ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُ۬ا اَيُّكُمْ يَأْت۪ين۪ي بِعَرْشِهَا قَبْلَ اَنْ يَأْتُون۪ي مُسْلِم۪ينَ

Elçi döndükten sonra Süleyman dedi ki: “Ey ileri gelenler! Onlar müslüman olarak bana gelmeden önce, o kadının tahtını hanginiz bana getirebilir?”

Neml / 39. Ayet

قَالَ عِفْر۪يتٌ مِنَ الْجِنِّ اَنَا۬ اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَۚ وَاِنّ۪ي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ اَم۪ينٌ

Cinlerden bir ifrit: “Ben, daha sen makâmından kalkmadan önce onu sana getiririm. Çünkü ben gerçekten bu konuda çok kuvvetli, güvenilir biriyim” dedi.

Neml / 40. Ayet

قَالَ الَّذ۪ي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا۬ اٰت۪يكَ بِه۪ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَۜ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ي۠ لِيَبْلُوَن۪ٓي ءَاَشْكُرُ اَمْ اَكْفُرُۜ وَمَنْ شَكَرَ فَاِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِه۪ۚ وَمَنْ كَفَرَ فَاِنَّ رَبّ۪ي غَنِيٌّ كَر۪يمٌ

Kitaptan husûsî bir bilgiye sahip kişi ise: “Ben onu sana daha gözünü kırpmadan getiririm” dedi. Süleyman tahtı yanı başında hazır görünce: “Bu, Rabbimin lütfundandır; nimetine karşı şükür mü yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınıyor. Kim şükrederse kendi iyiliği için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim hiçbir şeye muhtaç değildir, lütuf ve keremi pek boldur.”

Neml / 41. Ayet

قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ اَتَهْتَد۪ٓي اَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذ۪ينَ لَا يَهْتَدُونَ

Süleyman şöyle dedi: “Onun tahtını tanıyamayacağı hâle getirin; bakalım gerçeğin farkına varacak mı, yoksa varamayacak mı?”

Neml / 42. Ayet

فَلَمَّا جَٓاءَتْ ق۪يلَ اَهٰكَذَا عَرْشُكِۜ قَالَتْ كَاَنَّهُ هُوَۚ وَاُو۫ت۪ينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِم۪ينَ

Belkıs gelince “Bak bakalım, bu senin tahtın olmasın?” dendi. O da: “Evet, sanki o! Zâten bize daha önce bu mûcize hakkında bilgi ulaşmış, senin peygamber olduğunu anlamış ve biz Müslüman olmuştuk” dedi.

Bir hatırlatma. Çağdaş bilim, Rengi(manzara) ve sesi nakletti. Hâlâ cismi nakletmiş değil. Işınlanma kavramından bahsediliyor. Muhtemeldir ki Saba Melikesinin bu taht nakli olayı, buna işaret ediyor olmasın .

Neml / 43. Ayet

وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللّٰهِۜ اِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِر۪ينَ

Aslında onu, Allah’ı bırakıp taptığı şeyler hak dine girmekten alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir toplum içinde yetişmişti.

Neml / 44. Ayet

ق۪يلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَۚ فَلَمَّا رَاَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَاۜ قَالَ اِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَار۪يرَۜ قَالَتْ رَبِّ اِنّ۪ي ظَلَمْتُ نَفْس۪ي وَاَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمٰنَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ۟

Belkıs’a “Buyurun, saraya girin!” dendi. Sarayın eyvanını görünce, zemininde engin ve duru su olduğunu zannedip eteğini yukarı çekti. Süleyman “Bu, billurdan yapılmış şeffaf bir saraydır” dedi. Belkıs sonunda “Rabbim! Ben, senden başkasına taparak kendime zulmetmişim! Artık şimdi Süleyman’la beraber Âlemlerin Rabbine gönülden teslim oluyorum!” dedi.

Sebe' / 12. Ayet

وَلِسُلَيْمٰنَ الرّ۪يحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌۚ وَاَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِۜ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِاِذْنِ رَبِّه۪ۜ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ اَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّع۪يرِ

Süleyman’ın emrine de rüzgârı verdik. Onunla sabah gidişte bir aylık, akşam dönüşte de bir aylık yol alırdı. Erimiş bakırı onun için kaynağından sel gibi akıttık. Cinlerden de Rabb’ının izniyle onun maiyetinde çalışanlar vardı. Onlardan kim emrimizden biraz sapsa ona hemen çok yakıcı ateş azabından tattırırdık.

Sebe' / 13. Ayet

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَٓاءُ مِنْ مَحَار۪يبَ وَتَمَاث۪يلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍۜ اِعْمَلُٓوا اٰلَ دَاوُ۫دَ شُكْرًاۜ وَقَل۪يلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ

Cinler Süleyman’ın isteğine göre mâbetler, kaleler, heykeller, havuz büyüklüğünde çanaklar, leğenler, yerinden sökülemez sabit kazanlar yapıyorlardı. Ey Dâvûd ailesi! Allah’a şükür olacak ameller işleyin. Doğrusu kullarımdan gereği gibi şükredenler pek azdır.

Sebe' / 14. Ayet

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلٰى مَوْتِه۪ٓ اِلَّا دَٓابَّةُ الْاَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَاَتَهُۚ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ اَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُه۪ينِ

Süleyman’ın ölümünü takdir edip canını aldığımızda, son derece ağır işlerde çalışan cinler, onun öldüğünü ancak üzerine dayandığı değneğini kemiren bir ağaç kurdu sayesinde fark edebildiler. Değnek kırılıp Süleyman yere yıkılınca anlaşıldı ki eğer cinler gerçekten duyularının ötesinde olup bitenleri bilmiş olsalardı, Süleyman öldüğü halde, kendilerini böyle zelil ve perişan eden ağır işleri yapmaya devam etmezlerdi.

Sebe' / 15. Ayet

لَقَدْ كَانَ لِسَبَاٍ ف۪ي مَسْكَنِهِمْ اٰيَةٌۚ جَنَّتَانِ عَنْ يَم۪ينٍ وَشِمَالٍۜ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُۜ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ

Doğrusu, Sebe’ kavmi için yaşadıkları diyarda çok önemli bir ibret dersi vardı. Oturdukları vâdi sağından solundan, iki taraflı uzayıp giden güzel bahçelerle çevrilmişti. Peygamberleri onlara: “Rabbinizin size bahşettiği nimetlerden yiyin ve Ona şükredin. İşte sizin için ne hoş bir memleket ne kadar da bağışlayıcı bir Rab!” demişti.

Sebe' / 16. Ayet

فَاَعْرَضُوا فَاَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ اُكُلٍ خَمْطٍ وَاَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَل۪يلٍ

Fakat onlar bu dâvetten hoşlanmayıp, şükürden yüz çevirdiler. Biz de üzerlerine, barajlarını yıkan meşhur Arim selini gönderdik de onların o güzelim bahçelerini buruk meyveli, acı ılgınlı ve içinde biraz da sedir ağacı bulunan virâne bahçelere çevirdik.

Sebe' / 17. Ayet

ذٰلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُواۜ وَهَلْ نُجَاز۪ٓي اِلَّا الْكَفُورَ

Nankörlükleri ve peygamberleri yalanlamaları yüzünden onları işte böyle cezalandırdık. Biz zâten çokça nankörlük eden inkârcılardan başkasını cezalandırmayız.

Sebe' / 18. Ayet

وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّت۪ي بَارَكْنَا ف۪يهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا ف۪يهَا السَّيْرَۜ س۪يرُوا ف۪يهَا لَيَالِيَ وَاَيَّامًا اٰمِن۪ينَ

Onların yurtlarıyla bereketlerle donattığımız Filistin-Şâm diyarı arasında âdeta sırt sırta vermiş ve biri diğerinden görünebilen nice beldeler meydana getirdik; bunlar arasında da düzenli ve sistemli ulaşım imkânları sağladık. Kendilerine: “Oralarda gece gündüz güven içinde gezip dolaşın!” buyurduk.

Sebe' / 19. Ayet

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ اَسْفَارِنَا وَظَلَمُٓوا اَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ اَحَاد۪يثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Fakat onlar: “Rabbimiz! Seyahatlerimizde konaklama yerlerimiz arasındaki mesafeyi artır” dediler ve işledikleri günahlarla kendilerine yazık ettiler. Biz de onları nesilden nesle bir ibret levhası hâlinde aktarılacak efsânelere çevirdik ve tamâmen parçalayıp bölük bölük her tarafa dağıttık. Şüphesiz bunda zorluklara sabredip nimetlere çokça şükretmesini bilen herkes için nice ibretli dersler vardır.

Sebe' / 20. Ayet

وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ اِبْل۪يسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ اِلَّا فَر۪يقًا مِنَ الْمُؤْمِن۪ينَ

Gerçekten de İblîs’in insanlar hakkındaki zan ve temennîsi doğru çıktı. Çünkü bir kısım mü’minler dışında herkes ona uyup gitti.

Sebe' / 21. Ayet

وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ اِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْاٰخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا ف۪ي شَكٍّۜ وَرَبُّكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ حَف۪يظٌ۟

Oysa İblîs’in onlar üzerinde bir şeyi yapmaya zorlayıcı hiçbir gücü yoktur. Ancak biz, âhirete inananlarla ondan şüphe edenleri birbirinden ayırıp ortaya çıkaralım diye ona bu fırsatı verdik. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetlemekte ve kayda almaktadır.

Sâd / 30. Ayet

وَوَهَبْنَا لِدَاوُ۫دَ سُلَيْمٰنَۜ نِعْمَ الْعَبْدُۜ اِنَّهُٓ اَوَّابٌۜ

Biz, Dâvûd’a Süleyman’ı lutfettik. O ne güzel bir kuldu. Gerçekten o, tam bir teslimiyet ve samimiyetle sürekli Allah’a yönelir dururdu.

Sâd / 31. Ayet

اِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُۙ

Bir ikindi vakti ona, tek ayağını tırnağı üzere kaldırıp diğer üç ayağı üzerinde duran ve süratli koşan safkan atlar arz edilmişti.

Sâd / 32. Ayet

فَقَالَ اِنّ۪ٓي اَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبّ۪يۚ حَتّٰى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ۠

Süleyman: “Benim bu atlara ve güzel şeylere olan sevgim, ancak bana Rabbimi hatırlattıkları ve onun adını yaymaya hizmet ettikleri içindir” dedi. Ve atlar koşup, tozdan perdelerin arkasında görünmez oluncaya kadar onları hayranlıkla seyretti.

Sâd / 33. Ayet

رُدُّوهَا عَلَيَّۜ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْاَعْنَاقِ

Ardından, “Onları bana geri getirin” diye emretti. Atlar gelince, onların bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı.

Sâd / 34. Ayet

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمٰنَ وَاَلْقَيْنَا عَلٰى كُرْسِيِّه۪ جَسَدًا ثُمَّ اَنَابَ

Biz Süleyman’ı da imtihan ettik ve onu tahtı üzerinde âdeta ruhsuz bir ceset hâlinde bıraktık. Sonra o bize yöneldi.

Sâd / 35. Ayet

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ ل۪ي وَهَبْ ل۪ي مُلْكًا لَا يَنْبَغ۪ي لِاَحَدٍ مِنْ بَعْد۪يۚ اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ

Şöyle yalvardı: “Rabbim beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk ve saltanat ihsân eyle! Şüphesiz bütün nimetleri bağışlayan, lutufları bol olan yalnız sensin!”

Sâd / 36. Ayet

فَسَخَّرْنَا لَهُ الرّ۪يحَ تَجْر۪ي بِاَمْرِه۪ رُخَٓاءً حَيْثُ اَصَابَۙ

Bunun üzerine biz de rüzgârı onun hizmetine verdik. Rüzgâr onun emriyle istediği yere tatlı tatlı eserdi.

Sâd / 37. Ayet

وَالشَّيَاط۪ينَ كُلَّ بَنَّٓاءٍ وَغَوَّاصٍۙ

Binalar kuran, dalgıçlık yapan şeytanları da emrine boyun eğdirdik.

Sâd / 38. Ayet

وَاٰخَر۪ينَ مُقَرَّن۪ينَ فِي الْاَصْفَادِ

Ayrıca demir zincirlerle birbirlerine bağlanmış daha nice yaratıkları da…

Sâd / 39. Ayet

هٰذَا عَطَٓاؤُ۬نَا فَامْنُنْ اَوْ اَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Şöyle buyurduk: “Bu nimetler, sana bizim armağanımızdır. İstersen sen de bundan başkalarına verebilirsin, istersen elinde tutarsın; her iki durumda da sana hesap sorulmayacak!”

Sâd / 40. Ayet

وَاِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفٰى وَحُسْنَ مَاٰبٍ۟

Doğrusu, onun yanımızda bir yakınlığı, değeri ve güzel bir geleceği vardır.

17) SÜLEYMAN ALEYHİSSELÂM’A DAİR (Ömer Nasuhî, Bilmen’e göre)

Hazret-i Süleyman, Davud Aleyhisselam’ın oğludur. Onun ölümünden sonra on üç yaşında yerine geçmiş. Sonra kendine peygamberlik de verilmiştir. Bu bakımdan, babası gibi peygamberlikle hükümet etme görevlerini bir arada toplamıştır.

Doğudaki ve batıdaki hükümdarlar, Hazret-i Süleyman'a itaat ederek kıymetli hediyeler göndermişler. Yemen Melike’si, Belkıs dahi, kendi ile görüşmeye gelmişti. Kızıl denizinde hazırlattığı donanmayı Okyanus sahillerine yollamıştı. Tetmür ve Baalbek şehirlerini ve yedi senede de Mescid-i Aksa'yı yaptırıp tamamlamıştı.

Kuşların dillerini ve maksatlarını anlamak, Süleyman Aleyhisselam’ın, mucizelerindendi. Hazret-i Süleyman Aleyhisselam’ın sözü, insanlara ve cinlere hatta rüzgârlara geçerdi. Ahlâk ve hikmete dair yazıları vardır. Kırk yıl pek muhteşem bir hüküm sürdükten sonra elli üç veya altmış yaşında vefat etmiştir.

Hazret-i Süleyman'dan sonra İsrail Oğulları iki devlete ayrıldı. Bunlardan biri "Yahuda" devletidir ki hükümet merkezi Kudüs idi. Bu devlet, insanlar arasında, daha çok itibar kazanmıştı. Diğeri de "İsrâil" devleti idi. İdare merkezi de Nablus ve daha sonra Samire şehri idi

Bu devletler, sonraları doğru yoldan çıktılar. İsrail Devleti, Asûrî'ler tarafından yıkıldı. Yehuda Devleti de "Buhti Nassar'ın saldırısına uğradı. Yahudilerin birçoğu Babil esaretine düştü. Daha sonraları İsrâil Oğulları, İranlıların, Yunanlıların ve Romalıların hakimiyetleri altına düşerek kendi hakimiyetlerini elden çıkardılar.

Buhti Nassar, Kudüs'ü ele geçirdiği zaman Beyt-i Makdis'i yıkıp, Tevrat nüshalarını yakmıştı. Üzeyir Aleyhisselam ile Daniyel Aleyhisselam’ı da diğer İsrâil âlimleri ile Babil'e götürmüştü. Daha sonra, İran'daki Kiyaniyan Hükümeti Babil'i ele geçirip Geldaniye hükümetini yıkınca , İsrâil Oğulları esaretten kurtularak vatanlarına dönmüşler ve Beyt-i Makdis'i yeniden inşa etmişlerdi. Hazret-i Uzeyir de Tevrat'ı ezberden okuyup yeniden yazdırmış ve böylece çoktan beri unutulmuş olan Musa peygamberin şeriatı, yeniden meydana çıkmış idi.

Kur'ân-ı Kerîm, Hazret-i Üzeyir'e dair bilgi vermektedir. Fakat peygamber olup olmadığını açıklamamaktadır. İslâm âlimlerinden bir kısmına göre, Hazret-i Üzeyir bir peygamber değildir, velilerden büyük bir zattır. Önceleri Yahudilerden bazıları Hazret-i Üzeyir için "Allah'ın oğludur" diyerek şirke saplanmışlardı.

Kur'ân-ı Kerîm'de isimleri anılan Zülkarneyn ile Lokman'ın peygamberliğinde de ihtilâf vardır. Zülkarneyn'in adı, bir rivayete göre "Mus'ab"dır. İbrahim Aleyhisselam’ın zamanında yaşadığı rivayet edilir. Dünya’nın doğusuna ve batısına gitmiş, Ye'cüc ve Me'cüc denilen bir kabileye karşı bir sed (engel) yapmış, pek büyük başarılar elde etmiştir. Her halde Yunanlıların İskender'inden başkasıdır. Bunun hayatı bizce tamamen bilinmemektedir. Ömer Nasuhî Bilmen, Büyük İslam İlmihali, Bilmen Yayınevi, Ofset 75

Hem Hz. Süleyman Aleyhisselam hem de Kanunî Sultan Süleyman Han’a dair bilgilendirme yaptıktan sonra, sorumuzun sebebi olan “Ezmek veya Kırmak “fiillerinin konu edildiği Neml Sûresinin 18. âyetinin muhtelif zevat tarafından gerçekleştirilen Türkçe meallerinin sınıflamasına geçebiliriz.

NEML SURESİNİN 18. AYETİNİN ORİJİNALİ ve TÜRKÇE MEALLERİ

“حَتّٰٓى اِذَٓا اَتَوْا عَلٰى وَادِ النَّمْلِۙ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَٓا اَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْۚ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمٰنُ وَجُنُودُهُۙ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ”

Neml suresinin 18.âyeti.

1.Ömer Çelik Meali    “Nihâyet karıncalar vâdisine geldiklerinde, bir karınca: “Ey karıncalar, yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkınıza varmadan sizi çiğneyip ezmesinler!” dedi.

2.Diyanet Vakfı Meali            “Nihayet Karınca vâdisine geldikleri zaman, bir karınca: Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesin! dedi.”

3.Diyanet İşleri (Eski) Meali  “Sonunda, karıncaların bulunduğu vadiye geldiklerinde bir dişi (kraliçe) karınca: "Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman'ın ordusu farkına varmadan sizi ezmesin" dedi.”

4.Diyanet İşleri (Yeni) Meali “Nihayet karınca vadisine geldikleri vakit bir karınca, “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesinler” dedi.”

5.Elmalılı Hamdi Yazır Meali           Nihayet karınca vâdisine geldikleri zaman, bir karınca: "Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesin!" dedi.

6.Elmalılı Meali (Orjinal) Meali        “Hatta karınca deresi üzerine vardıklarında bir karınca şöyle dedi: Ey karıncalar, haydin meskenlerinize girin, Süleyman ve ordusu sizi fark etmeyerek kırıp geçirmesin.

7.Hasan Basri Çantay Meali   “Hattâ Karınca Vâdîsi üzerine geldikleri zaman (dişi) bir karınca dedi ki: «Ey karıncalar, yuvalarınıza girin. Sakın Süleyman ve ordusu, kendileri bilmeyerek, sizi kırmasın»!”

8.Hayrat Neşriyat Meali         “Nihâyet neml (karınca) vâdisine geldiklerinde, (içlerinde reis olan) bir karınca: “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin! Süleymân ve orduları farkında olmayarak sizi ezmesin!” dedi.”

9.Ali Fikri Yavuz Meali“Nihayet (Süleyman ve ordusu Şam'daki karıncası bol) Karınca Vadisine vardıkları zaman, (karıncaların beyi olan) bir karınca şöyle dedi: “- Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu sizi fark etmeyerek kırıp ezmesin.”

10.Ömer Nasuhi Bilmen Meali          “Vaktâ ki Karınca Vadisi üzerine geldiler, bir karınca dedi ki: «Ey karıncalar! Yuvalarınıza giriniz. Süleyman ve onun askerleri farkında olmaz oldukları halde sizi kırmasınlar.»”

11.Ümit Şimşek Meali           Karınca vadisine geldiklerinde, bir dişi karınca “Yuvalarınıza girin, karıncalar,” dedi. “Tâ ki Süleyman ve ordusu, farkında olmadan sizi çiğnemesin.”

12. Neml Sûresi 18.âyetin meali: “Hatta karınca vadisi üzerine geldikleri vakit, (dişi) bir karınca dedi ki “Ey karıncalar, yuvalarınıza girin. Sakın Süleyman ve ordusu kendileri bilmeyerek sizi kırmasın.” Kur’ân-ı Hakîm ve meali kerîm, Hasan Basri Çantay, İkinci cilt, sahife 676, Ahmed Said Matbaası, İstanbul 1965.

13.18. âyet: “Vaktaki Karınca Vadisi üzerine geldiler, bir karınca dedi ki “Ey karıncalar! Yuvalarınıza giriniz, Süleyman ve onun askerleri, farkında olmaz oldukları halde sizi kırmasınlar.” Ömer Nasuhî Bilmen, Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe meal-i âlisi ve tefsiri 5.Cilt, Bilmen basım ve yayınevi, Ofset 75 İstanbul.

14.” Nihayet karınca vadisine geldikleri zaman bir karınca, “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman ve ordusu, farkına varmadan sizi ezmesin.” dedi.” En Kolay Okunan Hat ile Kur’an-ı Kerim ve Türkçe meali. Elmalılı M. Hamdi Yazır, Güncel Türkçe ile sadeleştirilmiştir. İSBN numarası:978-9944-29641-0, İstanbul, Ağustos 2010

15- “Nihayet (Süleyman ve ordusu Şam'daki karıncası bol) karınca vadisine vardıkları zaman, (karıncaların beyi olan) bir karınca şöyle dedi: “Ey Karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu sizi fark etmeyerek kırıp ezmesin.” Hazırlayan A. Fikri Yavuz, Sönmez Neşriyat, İstanbul, Kur’an-ı Kerim ve Meali Alisi s,379 

16- “Nihayet Karınca Vadisine geldikleri zaman, bir karınca, “Ey karıncalar! Meskenlerinize (evlerinize) girin; Süleyman ve orduları bilinçsizce, sizi kırıp geçirmesin.” dedi.  Hakkı Yılmaz, Nüzul sırasına göre Tebyînü’l -Kur’an İşte Kur’an 4. Cilt, İşaret yayınları Ağustos 2008 İstanbul. S,102.

17. Nihayet Karınca vadisi üzerine geldikleri zaman, beyleri olana bir karınca, “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin, Süleyman ve ordusu, farkında olmadan sizi, aman ha ezip telef etmesin.” dedi.

Doç. Dr. Hasan Tahsin Feyizli, Tefsirli Kur’an-ı kerim meali, s,377, Server yayınları,2. Baski 2016, Avcılar-İstanbul.

18-Nitekim, karıncalarla dolu bir vadiye geldiklerinde, karıncalardan biri,” Ey geldiklerinde, karıncalardan” diye bağırdı. “Hemen yuvalarınıza girin ki Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezip geçmesin!” Kur’an-ı Kerim ve Özlü tefsir, Hazırlayan Abdullah Parlıyan, Basım, Büşra Reklam, Üsküdar İstanbul.

19. Karıncalar vadisine gelince, bir karınca, “Ey karıncalar,yuvalarınıza giriniz.Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesin.” dedi.”Kur’an-ı kerim Türkçe meali,Mahmut Topbaş,İmpres baskı tesisleri, s,249. Anadolu Gençlik Derneği Sakarya Şubesi.

20.” Nihayet Karınca vadisine geldiklerinde, bir karınca şöyle dedi.” Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin! Aman Süleyman ve ordusu, farkına varmadan sizi ezmesin!”

 TEFEKKÜR (2. Cilt, Kur’an-ı Kerim tercümesidir), Abdullah Bakır, Mart 2023, Baskı Göksu matbaası, Topkapı İstanbul S,73

1.Ömer Çelik mealinde, çiğneyip ezmesinler 2.Diyanet Vakfı Meali, ezmesin 3.Diyanet İşleri (Eski) mealinde, ezmesin 4.Diyanet İşleri (Yeni) mealinde, ezmesinler 5.Elmalılı Hamdi Yazır mealinde, ezmesin 6.Elmalılı Meali (Orijinal) Meali, kırıp geçirmesin. 7.Hasan Basri Çantay mealinde, kırmasın.  8.Hayrat Neşriyat mealinde, ezmesin 9. Ali Fikri Yavuz mealinde, kırıp ezmesin 10.Ömer Nasuhi Bilmen mealinde, kırmasınlar 11.Ümit Şimşek mealinde çiğnemesin 12. Hasan Basri Çantay, kırmasın  13. Ömer Nasuhî Bilmen mealinde kırmasınlar. 14. Elmalılı M. Hamdi Yazır, Kur’an-ı Kerim ve Güncel Türkçe ile sadeleştirilmiş mealinde, ezmesin. 15..”  A. Fikri Yavuz, meali, kırıp ezmesin 16.” Hakkı Yılmaz, mealinde sizi kırıp geçirmesin   

17. Doç. Dr. Hasan Tahsin Feyizli mealinde, ezip telef etmesin.

18. Kur’an-ı Kerim ve Özlü tefsir, Hazırlayan Abdullah Parlıyan, mealinde ezip geçmesin

19. Mahmut Topbaş mealinde, sizi ezmesin,  

20.  TEFEKKÜR mealinde, sizi ezmesin!” şeklinde Türkçeye tercüme edildiği gözükmektedir.

Bu tespite göre “çiğneyip ezmesinler” diyen bir, “Ezmesin veya ezmesinler” diyen sekiz, “Kırıp geçirmesin” diyen iki “Kırmasın “diyen dört, “kırıp ezmesin” diyen iki “çiğnemesin” diyen bir, ezip telef etmesin diyen bir, ezip geçmesin diyen de bir olmak üzere 20 adet tercüme var.

18. âyetteki   يَحْطِمَنَّكُمْ kelimesinin tercümesi böyle şekilleniyor.

Kanunî Sultan Süleyman Han ile Şeyhülislam Ebu Suud Efendi arasında geçen yazışmada 16.Yüzyıl ortalarında bu (يَحْطِمَنَّكُمْ) kırmak fiili ile tercüme edilmişken son zamanlardaki tercümelerde bu çeşitliliğin sebebi ne ola ki? Tercüme gibi çok ciddi bir işin bu çeşitliliğinin sebebi dil bilmemek midir, İntihalcilik midir, kopyacılık mıdır? Ben cevap veremiyorum. Öğrendiğime göre karıncaların bünyesi diğer mahlûkattan farklı olup ezilme fiiliyle değil de kırılma fiiliyle açıklanabilen bir durum var. Karıncaların vücudunun iskeleti dışında, diğer bazı mahlukat gibi iskeleti içinde değil.  Vücutlarındaki dokunun adı ve cinsi “Kitin “isimli bir nesne ile kaplı olup vücudun dışında bir kitin tabakası oluşturuyor. Bu tabakanın ana özelliği, ezilme fiilinin değil kırılma fiilinin konusu oluyor. Cam, yumurta kabuğu, porselen, kemik ve benzeri nesnelerin kırılgan özelliğe sahip olması gibi karıncaların da dış tabaka yapısı kırılgan bir kitin tabakasıyla kaplıdır. Bu yüzden, 15 asır evvelinden, âyette, karıncanın kırılacağı, ezilmeyeceği açıkça belirtilmiş.  Bu da kul işi olamaz zira o zaman, bu maddî vasıfları kim bilebilirdi. Demek ki dil bilimine vakıf olmak, doğru kelime kullanmayı icap ettirdiği yerde kullanmak, Kanunî Sultan Süleyman Han ile Ebu Suud Efendi arasındaki konuşmada, ezilme yerine kırılma kelimesi kullanılmış olması bu zevâtın işi bildiğini gösteriyor. Kur’an’da başkaca böyle durumların varlığına dair bilgi sahibi değilim. Bildiğimi de açıklama hakkımı kullanıyorum.

Karıncanın ezilmeyeceğini, kırılacağını bilmeden tercüme yapma teşebbüsü, bizim açıklama yapmamıza sebep oluyor.

Şakir Albayrak

28.06.2026, 16.53,

Çekmeköy-İstanbul

21. YÜZYIL...

Mesleğe ilk başladığımda Türkiye'yi son koalisyon hükûmeti yönetiyordu.

28 Şubat'ın kurşuni havası toplumun üstüne kara bulut gibi çökmüştü. İnsanın içi kararıyordu. Siyasetçiler, iş düsyası, üniversiteler huzursuzdu. Çok geçmeden ülke inanılmaz bir ekonomik krizin içine girdi. İflasın eşiğinden dönüldü.

Son 20 yıldaki hükûmetler, inanılmaz reformlara imza attılar. Sağlıkta, ulaşımda, eğitimde, şehircilikte, dış politikada büyük işler yapıldı. Cuntacılara, rektör diktalarına, bürokrasiye, jüristokrasiye ve onları pohpohlayan medyaya rağmen bütün kronik problemlerin üzerine üzerine gidildi. Askerî vesayetin bitirilmesi, devletin sivilleşmesi, kamuda ve üniversitelerde başörtüsü yasağının kaldırılması, katsayı zulmünün sona erdirilmesi...

Savunma sanayinde destan yazılması, terörün kazınması, kalekolların yapılması, hudutlarımızın ötesinde üsler kurulması... Deniz filosunun güçlenmesi.... Karadeniz'den gaz, Gabar'dan petrol çıkarılması... Paçanın IMF tasalludundan kurtarılması, paradan altı sıfır atılması, ihracat rekorları kırılması... Boğazların köprülerle, şehirlerin yollarla, tünellerle, dev hastanelerle, organize sanayi bölgeleriyle donatılması... Ayasofya'nın ibadete açılması... O kadar çok ki...

Fakat bâzı adımlar tersine tecelli etti. Buğday ekilen tarlalarda arpa bitti. Muhafazakârlar, refah düzeyi artarken çözüldü. Kentsel dönüşümle şehirler yenilenirken sosyolojisi değişti. Yerel yönetimler yasası ile kaynak israfı engellenirken köyler boşaldı, gıdada inisiyatif tekellerin eline geçti. Sosyal yardımlarla devletin şefkati fukaraya ulaşırken kırsalda atalet oluştu. Her şehre üniversite eğitim düzeyini artırırken iş gücü piyasasındaki dengeleri bozup genç işsizliği hortlattı. Kontrolsüz şekilde ülkeye yayılan Suriyeli sığınmacılar, eleman ihtiyacını karşılarken Batı tarzı kuru, seküler milliyetçiliği patlattı. Tek tip medya çabası, geleneksel medyayı silikleştirirken sosyal medyayı güçlendirip muhalifleri sivriltti...

Toplumda inanılmaz bir çürümüşlük var. Bünyedeki yüksek ateşin sebebi çok. Teşhis de tedâvi de belli: Hukukun üstünlüğü, mutlak adâlet ve ifade özgürlüğü...

KISSADAN HİSSE – Öfke ve Kızgınlık

Öfke/ Kızgınlık; istenmeyen ve arzu edilmeyen bir durum karşısında gösterilen aşırı tepkidir. Öfke; fıtrî bir duygudur. Her insanda az veya çok öfke vardır. Öfkesiz insan olmaz. Ancak kontrol edilemeyen öfke/kızgınlık; insanı şiddete götürebilir ve pekçok zararı olur.

*** Kur’nda anlatılan Hz.Mûsa’nın kıssasını hatırlayın! Hz.Mûsa Allahın emri ve izniyle vahiy almak üzere Tûr dağına gittiğinde Rabbinden aldığı Tevrat levhalarıyla/sayfaları birlikte Tur dağından kavminin yanına geri geldiğinde onları altın bir Buzağı putuna/heykeline taparken buldu. Bu duruma çok kızan ve öfkelenen Hz.Musa, elindeki Tevrat levhalarını yere attı ve o öfkeyle önce kavmini azarladı. Sonra Tur dağına giderken onları emanet ettiği kardeşi Hâruna kızdı, onu azarladı, saçından sakalından tuttu, hırpaladı, Kardeşini üzdü. Ama gerçeği öğrenince yanlış yaptığını anladı ve kardeşi Harunun omuzunu sıvazlayarak özür diledi, gönlünü aldı.

*** İslamın tebliğ edildiği ilk yıllarda putperest olan Hattaboğlu Ömer (Hz.Ömer) İslamın peygamberi peygamberimiz Hz.Muhammedin getirdiği yeni din için Ona çok öfkeliydi. Müşriklerin teşvikiyle Hz.Muhammedi öldürmeye giderken yolda karşılaştığı biri ona nereye gittiğini sordu. O da: “Atalarımızın dinini bırakıp da yeni bir din getiren Muhammedi öldürmeye gidiyorum!” dedi. O kişi Ömere şöyle dedi: ? Sen önce kendi ailene bak! Senin kız kardeşin Fatma ve enişten Sâd da müslüman olmuş... Sen önce onların hakkından gel.” dedi. Bu söz üzerine Ömerin öfkesi iyice kabardı ve yolunu değiştirip önce kız kardeşinin evine uğradı ve içerde Kur’an ayetlerinin okunduğunu işitti, içeri girdi ve o öfkeyle kız kardeşine şiddetli bir tokat vurdu, kız kardeşi ağzı burnu kan içinde yere düştü. Kardeşinin yere düştüğünü ve yüzünün kanlar içinde olduğunu görünce vicdanı sızladı ve kardeşine yaptığı kötülüğe pişman oldu. Ama olan olmuştu, yaptığı öfkeli davranışıyla hem kız kardeşine zarar vermişti, hem de onu üzmüştü. Ama o da gerçeği öğrenince ve okunan Kur’anın sözlerini dinleyince yaptığına pişman oldu ve kız kardeşinden özür diledi. Öfkesi dinen Ömer, onlara Kur’an okuyan Habbabı da yanına alarak peygamberimiz Hz.Muhammedin bulunduğu yere gitti ve şahadet getirerek islama girdi. Demek ki, sevgili dostlar, öfke ve kızgınlık duygsu; insanı kötü düşünceye ve kötülüklere iten çok tehlikeli ve sinsi bir düşmandır.. Sabır ve aklı selim ise insana daima doğru ve iyi yolu gösteren rahmani bir rehberdir.

Her iki olayda da gördüğünüz gibi âni bir öfkeyle/kızgınlıkla yapılan bir yanlış insanı her zaman zor durumda bırakıyor. Öyle değil mi? Halbuki her iki olayda da öfkelenenler biraz sabırlı ve hoşgörülü olsalardı, yapılan o hatalar/yanlışlar yapılmayacaktı ve kimse zarar görmeyecekti. Öyle değil mi? Demek ki, öfke; çok tehlikeli ve çok sinsi bir duygudur. Öfke İblisin ve Şeytanın sinsi bir tuzağıdır. Şeytan ise insanın en büyük düşmanıdır. O, her zaman insana öfkeye yönlendirecek şeyler fısıldar, insana öfkelenecek şeyler yaptırır. Öfkelenen nefisler/insanlar türetir ve onları birbirleriyle kavga ettirir, günah kazandırır, böylece kendisine Cehennem yoldaşları edinir. Bu nedenle öfkeyle hareket eden kimse hep zararda olur. Bilge insanların dediği gibi “Öfkeyle kalkan zararla oturur!.” Çünkü, öfkede akıl ve mantık olmaz, sevgi ve merhamet de olmaz. Bu nedenle öfkesine hâkim olamayan insan kendine hâkim olamaz ve hoşlanmadığı pekçok şeye öfkelenir ve pek çok yanlışlar yapar, pek çok insanı üzer. Bu da o kimsenin aleyhine ve zararına olur. Bu nedenle mü’min; mümkün olduğunca öfkelenmemeli, öfkelendiği zaman ise; güçlü imanı ve güçlü sabrı ile öfkesini bastırmalı ve öfkesini yenmeli. Zira, öfkesini yenen daima kazanır, öfkesine yenilen ise hep zararda olur. İnsan, bir şeye öfkelendiği/kızdığı zaman hemen Rabbini anmalı ve güzel bir sabır ve duâ ile Allaha sığınmalı, öfkesini yutmalı, öfkesini yenmeli, kendisini ve başkalarını üzecek veya zarar verecek söz ve davranıştan kaçınmalı, yani şiddetten kaçınmalı, öfkeyi şiddete dönüştürmemeli. Buna gücü yetmiyorsa kendisini öfkelendiren şeyi ve kimseyi güzel bir söz ve duâ ile Allaha havale etmeli, oradan ayrılmalı. Öfkeyi yenmenin reçetesi; İman, Sabır, Bağışlama ve Hoşgörü’dür.. Peygamberimiz bu konuda şu tavsiyede bulunur: “Biriniz öfkendiği zaman ayakta ise hemen bir yere otursun veya uzansın!.” Peygamberimiz başka bir hadisinde şöyle buyurur: "Öfke şeytandandır, biriniz öfkelendiğinde hemen abdest alsın,! Başka bir kaynakta bu hadisin sonuna şu cümle ilave edilmiştir. “iki rekat namaz kılsın!” Böyle durumlarda el, yüz ve ayakarın yıkanması veya duş alınması da insanı ruhen rahatlatır. Ayrıca insan öfkelendiği zaman hemen Allahı anar ve; “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billahil aliyyül azîm.” der ve Allaha sığınırsa da öfkesi geçer. “Euzü Besmele” çekmek, “Felâk” ve “Nâs” sûrelerini duâ olarak okumak da insanın öfkesini dindirir. Unutmayın! Öfkesini yenen kazanır. öfkesine yenilen kaybeder.

Siz öfkesini yenenlerden olun inşaallah!

2026-

(muallimosman)

Karadeniz’in Yeniden Küresel Rekabet Alanına Dönüşmesi ve Türk Dünyasına Jeopolitik Yansımaları

İsmail CİNGÖZ

Özet

2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna savaşı, 2026 yılı itibarıyla yeni bir safhaya girmiş görünmektedir. Ukrayna'nın Rusya Federasyonu'nun iç bölgelerinde bulunan petrol rafinerilerini ve enerji altyapılarını hedef alması, savaşın coğrafi kapsamını genişletirken stratejik niteliğini de değiştirmektedir. Aynı dönemde İran-ABD geriliminde gözlenen göreli yumuşama ve Orta Doğu'daki diplomatik hareketlilik, uluslararası kamuoyunun dikkatinin yeniden Karadeniz havzasına yönelmesine neden olmaktadır. Bu çalışmada Ukrayna'nın son saldırılarının nedenleri, ABD ve Avrupa'nın Ukrayna politikalarındaki değişimler, İsrail'in İran-ABD ilişkilerine yaklaşımı ve savaşın Türkiye, Azerbaycan ile Türk Devletleri Teşkilatı üyelerine muhtemel etkileri analiz edilmektedir. Bu çalışma, Karadeniz'in yeniden küresel güç rekabetinin merkezlerinden biri hâline geldiğini ve bunun Türkiye ile Türk Devletleri Teşkilatı açısından yeni stratejik fırsatlar ve güvenlik riskleri doğurduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Rusya, Ukrayna, Karadeniz, ABD, Türkiye, Belarus.

Giriş

Rusya-Ukrayna savaşı beşinci yılına girerken çatışmaların niteliğinde dikkat çekici değişiklikler yaşanmaktadır. Savaşın ilk dönemlerinde ağırlıklı olarak cephe hatlarında yürütülen askerî faaliyetler, zaman içerisinde stratejik altyapıların hedef alınmasına dönüşmüştür. Özellikle Ukrayna'nın Rusya içlerindeki enerji tesislerine yönelik saldırıları, savaşın yeni aşamasının en önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu dönüşüm yalnızca savaşın askerî boyutunu değil, Avrasya jeopolitiğinde enerji, ulaştırma ve güvenlik dengelerini de yeniden şekillendirmektedir.

Bu gelişmeler yaşanırken İran ile Amerika Birleşik Devletleri (ABD) arasındaki gerilimde göreli bir düşüş gözlenmekte, Gazze merkezli kriz ise bölgesel düzeyde kontrol altında tutulmaya çalışılmaktadır. Bu durum uluslararası sistemde dikkatlerin yeniden Doğu Avrupa ve Karadeniz havzasına yönelmesine yol açmaktadır.

Ukrayna'nın Rusya İçlerindeki Enerji Tesislerini Hedef Almasının Nedenleri

18 Haziran 2026 günü Moskova çevresindeki enerji tesislerinin ve Moskova’da tüketilen benzinin yüzde 40’ını, dizelin ise yüzde 50’sini üreten Kapotnya Petrol Rafinerisi'nin hedef alınması[1], dünyanın üçüncü büyük petrol üreticisi ve önemli bir petrol ve yakıt ihracatçısı olan Rusya’nın bu saldırılar sonrasında belirli bölgelerde deniz yoluyla yakıt tedarik seçeneklerini değerlendirdiğine ilişkin haberler uluslararası basında yer almış; bu durum Ukrayna'nın enerji altyapısını hedef alan stratejisinin etkisini göstermesi bakımından dikkat çekmiştir.[2]

Bu stratejinin temel amacı Rusya'nın enerji gelirlerini azaltmak, lojistik kapasitesini zayıflatmak ve savaşın maliyetini Rus kamuoyuna daha görünür hale getirmektir. Ukrayna yönetimi, cephe hattında tam bir askerî üstünlük sağlayamasa da Rus ekonomisinin kritik damarlarını hedef alarak stratejik dengeleme arayışındadır.

Ayrıca Ukrayna’nın, Batılı müttefiklerine savaşın hâlen devam ettiğini ve desteğin sürdürülmesi gerektiğini hatırlatma amacı da taşımaktadır; çünkü 2025’te ABD askeri yardımları yüzde 99 düştü. Buna karşılık Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin yardımları belirgin biçimde artırarak açığı büyük ölçüde telafi ettiği görülmektedir.[3] AB yardımlarında 2022-2024 ortalamalarına kıyasla mali ve insani yardımda yüzde 59, askeri yardımda ise yüzde 67 oranında artış[4] görülmektedir. Zira AB ülkeleri Rusya’nın Ukrayna savaşı ile oyalanarak gücünü zayıflatmak ve Avrupa’ya karşı tehdit olmasını engellemek istemektedirler. Dolayısıyla ekonomik olarak zor günler geçirdikleri bilinmesine rağmen Rus tehdidinin bertaraf edilmesi için Ukrayna’ya destek olmayı bir zorunluluk olarak gördükleri anlaşılmaktadır.

ABD ve Avrupa'nın Ukrayna Politikalarında Değişim

Savaşın uzaması, Batı kamuoylarında "savaş yorgunluğu" olarak tanımlanan yeni bir olgunun ortaya çıkmasına neden olmuştur. ABD yönetimi son dönemde İran, Gazze ve Hint-Pasifik bölgesine daha fazla dikkat ayırmak zorunda kalmıştır.

Buna rağmen AB, Ukrayna'ya yönelik desteğini sürdürmektedir. AB'nin 2026-2027 dönemi için yaklaşık 90 milyar avroluk kredi/destek paketi hazırlaması bunun göstergesidir.[5] Ancak Avrupa'nın sağladığı ekonomik ve mali destek, ABD'nin askerî ve stratejik kapasitesinin yerini tam olarak dolduramamaktadır. Bu nedenle Ukrayna yönetimi savaş alanındaki eksiklikleri uzun menzilli insansız sistemler ve stratejik altyapı saldırılarıyla telafi etmeye çalışmaktadır.

ABD'de yönetimin dış politika önceliklerini yeniden tanımlaması ve Avrupa müttefiklerinden daha fazla yük paylaşımı talep etmesi, Ukrayna politikasında kısmi bir sorumluluk aktarımına yol açmıştır. Bu süreç Avrupa Birliği'nin güvenlik alanında daha fazla inisiyatif üstlenmesini zorunlu hâle getirmiştir.

Rusya - Belarus İlişkileri

Rusya-Belarus ilişkilerinin derinliği bilinmektedir. Ancak temasların son zamanlarda yoğunluk kazanmasına bağlı olarak, Belarus’un, Rusya'nın Ukrayna savaşında daha büyük bir rol oynamaya hazırlandığı[6], iddialarıyla birlikte, Rusya’nın Belarus üzerinden Ukrayna’ya yeni bir cephe açabileceği ve böyle bir durumda savaşın daha genişleyebileceği hatta Avrupa ülkelerine sıçrayabileceği endişelerine sebep olduğu görülmektedir. Dolayısıyla Rusya'nın Belarus yönetimiyle güvenlik ve askerî koordinasyon kapsamında yürüttüğü temaslar, Ukrayna Savaşı'nın geleceği açısından dikkatle izlenmektedir.

Ancak her ne kadar Belarus, Rusya ile oluşturduğu Birlik Devleti (Union State) yapısı, Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü üyeliği ve ortak hava savunma sistemi sayesinde Moskova'nın en yakın stratejik müttefiklerinden biri olsa da bugüne kadar doğrudan Ukrayna topraklarında kapsamlı kara harekâtına katılmaktan kaçınmıştır.[7] Bunun temel nedenleri arasında Belarus Silahlı Kuvvetleri'nin yaklaşık 45–50 bin aktif personelden oluşan sınırlı kapasitesi, geniş ölçekli taarruz operasyonlarında yeterli muharip derinliğe sahip olmaması, ülke kamuoyunda savaşa yönelik desteğin düşük seyretmesi ve böyle bir müdahalenin Belarus'un iç siyasi istikrarı ile Batı yaptırımlarını daha da ağırlaştırma riskini artırması yer almaktadır.

Bu arada Belarus'un coğrafi konumu, lojistik altyapısı, hava üsleri ve Rus kuvvetlerine sağladığı konuşlanma imkânları, Moskova açısından önemli bir stratejik çarpan olmaya devam etmektedir. Bu nedenle mevcut koşullarda Belarus'un bağımsız ve geniş çaplı bir cephe açmasından ziyade, Rusya'ya lojistik destek, hava savunması, eğitim, ikmal ve gerektiğinde sınırlı sınır güvenliği faaliyetleriyle katkı sunması daha olası bir senaryo olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, savaşın Rusya açısından kritik bir aşamaya ulaşması veya Belarus yönetiminin rejim güvenliğini doğrudan tehdit eden olağanüstü gelişmeler yaşanması hâlinde, Minsk'in daha aktif askerî angajmana yönelme ihtimali tamamen göz ardı edilemez.

Dolayısıyla Belarus faktörü, savaşın kaderini tek başına değiştirebilecek bağımsız bir askerî güç olmaktan ziyade, Rusya'nın kuzey cephesindeki stratejik manevra serbestisini artıran ve Ukrayna'yı kuvvet dağılımı konusunda sürekli tedbir almaya zorlayan bir jeopolitik baskı unsuru olarak değerlendirilmelidir.

Karadeniz Güvenliği ve Türk Dünyasına Muhtemel Etkiler

Savaşın yeniden tırmanması Karadeniz güvenliğini doğrudan etkilemektedir. Tahıl koridoru, enerji taşımacılığı ve deniz ticareti üzerindeki riskler yeniden artış gösterebilir.

Türkiye açısından süreç dört temel alanda etkili olacaktır:

Karadeniz güvenliği

Montrö Sözleşmesi'nin uygulanması

Enerji fiyatları

Tahıl ve lojistik ticareti

Türkiye'nin NATO üyeliği ile Rusya ile yürüttüğü ekonomik ve diplomatik ilişkiler arasında sürdürdüğü denge politikası daha hassas hale gelebilir.

Azerbaycan açısından ise Rusya'nın Ukrayna cephesine yoğunlaşması Güney Kafkasya'daki güç dengelerini etkileyebilir. Benzer şekilde Türkistan’da Türk Cumhuriyetleri de değişen jeopolitik şartlardan etkilenebilir.

Bu süreçte Türk Devletleri Teşkilatı'nın TANAP, Bakü-Tiflis-Kars, Zengezur Koridoru, Hazar Geçişli Orta Koridor, Türk Yatırım Fonu, Türk Devletleri Teşkilatı 2040 Vizyonu gibi stratejik projeleri her geçen gün daha da önem kazanmaktadır.

İran-ABD Temasları ve İsrail Faktörü

İran ile ABD arasında son dönemde gözlenen diplomatik temaslar, Orta Doğu'daki gerilimin belirli ölçüde kontrol altına alınabileceğine işaret etmektedir. Ancak İsrail açısından bu durum farklı değerlendirilmektedir. İsrail yönetimi, İran'ın nükleer programı ve bölgesel nüfuzunun sınırlandırılmasını ulusal güvenliğinin temel unsurlarından biri olarak görmektedir. Bu nedenle İsrail'in İran-ABD ilişkilerindeki yumuşamayı ihtiyatla karşıladığı söylenebilir. İsrail’in, İran üzerindeki askerî, diplomatik ve istihbari baskının gevşemesinden rahatsızlık duyabileceği; bu nedenle gerilimi sınırlı krizler ve güvenlik hamleleri üzerinden canlı tutmaya çalışabileceği değerlendirilebilir.

Bununla birlikte İsrail'in ABD’yi doğrudan yeni bir savaşa sürüklemekten ziyade İran'a yönelik askerî, diplomatik ve istihbari baskıları sürdürmeye çalışacağı değerlendirilmektedir. Ayrıca kısa vadede kapsamlı bir ABD-İran savaşı ihtimali düşük görünse de rekabet ve karşılıklı baskı politikalarının devam edeceği öngörülmektedir.

Sonuç

2026 yılında Ukrayna'nın Rusya içlerindeki enerji tesislerine yönelik saldırıları ile savaşın yeni bir evreye geçtiğini göstermektedir. Bu yeni aşamada enerji altyapıları, ekonomik kapasite ve psikolojik üstünlük klasik cephe savaşları kadar önemli hale gelmiştir.

İran-ABD hattında diplomatik temasların ivme kazanması, uluslararası gündemin yeniden Karadeniz ve Doğu Avrupa'ya yönelmesine neden olmaktadır. Ancak bu durum Orta Doğu'daki rekabetin sona erdiği anlamına gelmemektedir.

Türkiye, Azerbaycan ve Türk Devletleri açısından ortaya çıkan yeni jeopolitik tablo hem riskler hem de fırsatlar içermektedir. Özellikle Karadeniz güvenliği, enerji koridorları ve Türk dünyasının ekonomik entegrasyonu önümüzdeki dönemin en önemli gündem maddeleri arasında yer alacaktır.

Karadeniz'in kuzeyinde yaşanan gelişmeler yalnızca Rusya ve Ukrayna'nın geleceğini değil, Türkiye'nin güvenliğini, Türk dünyasının entegrasyonunu ve Avrasya jeopolitiğinin geleceğini de doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle Ankara, Bakü ve diğer Türk başkentleri gelişmeleri yalnızca izleyen değil, yöneten aktörler olma hedefiyle hareket etmelidir.

Sonuç olarak Karadeniz, XXI. yüzyılın ikinci çeyreğinde yalnızca Rusya ile Ukrayna arasındaki savaşın değil; Avrasya enerji koridorlarının, NATO-Rusya rekabetinin ve Türk Dünyası'nın jeostratejik geleceğinin kesişim alanı hâline gelmektedir. Bu nedenle Türkiye'nin önümüzdeki dönemde Karadeniz merkezli çok boyutlu bir güvenlik ve ulaştırma stratejisini daha da güçlendirmesi kaçınılmaz görünmektedir.

                               :

İsmail CİNGÖZ; Uluslararası Siyaset Uzmanı. BULTÜRK Ankara Temsilcisi. TDPB Basın Kulübü Başkanı. cingozismail01@gmail.com

[1] Yeni Şafak; “Ukrayna'nın Moskova'da Petrol Rafinerisine Saldırısının Yeni Görüntüleri Ortaya Çıktı”, 19.06.2026. https://www.yenisafak.com/video-galeri/dunya/ukraynanin-moskovada-petrol-rafinerisine-saldirisinin-yeni-goruntuleri-ortaya-cikti-4833813 (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[2] Mark Trevelyan (Ed.Ros Russell), “Ukraine Brings The War To Moscow As Huge Blasts Shake Refinery”, Reuters, 18.06.2026. https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-brings-war-moscow-huge-blasts-shake-refinery-2026-06-18/ (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[3] Euro News; “Araştırma: ABD’nin Çekilmesine Rağmen Avrupa’nın Ukrayna Yardımı Büyük Ölçüde İstikrarlı”, 11.02.2026. https://tr.euronews.com/2026/02/11/arastirma-abdnin-cekilmesine-ragmen-avrupanin-ukrayna-yardimi-buyuk-olcude-istikrarli (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[4] Christoph Trebesch ve Taro Nishikawa; “Europe Steps Up: Ukraine Support After Four Years of War”, Kiel Policy Brief, February 2026. dd24a73f-4270-46c5-9c40-bcc9df4f1672-KPB2023_EN.pdf (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[5] Geopolıtıcs & Defense Polıcy Paper No 320, https://institutdelors.eu/content/uploads/2026/02/PP320_EU_support_Ukraine_2026_Montoya_EN.pdf (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[6] Hanna Liubakova, “Belarus is Quietly Preparing to Play a Larger Role in Russia’s Ukraine War”, Atlantic Council, 25.06.2026. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/belarus-is-quietly-preparing-to-play-a-larger-role-in-russias-ukraine-war/ (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

[7] understandingwar.org. “Russian Offensive Campaign Assessment, June 24, 2026”, https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russian-offensive-campaign-assessment-june-24-2026/ (Erişim Tarihi: 28.06.2026)

Mehmed Emin Resulzâde (1884–1955)

Mehmed Emin Resulzâde, 31 Ocak 1884'te Bakü yakınlarındaki Novhanı köyünde (Bakü Guberniyası, Rusya İmparatorluğu) dünyaya geldi. Babası Ahund Hacı Molla Alakber Rasulzade tanınmış bir din âlimi, annesi ise Zalkızı Ziynet’tir. Resulzade, dinî birikime sahip bir ailede yetiştiği için küçük yaşlarından itibaren Arapça ve Farsça öğrenmeye başladı. Eğitimine Rus-Müslüman Ortaokulu'nda başladı. Bu okullar, Çarlık döneminde Müslümanların hem Rusça hem de kendi dillerinde eğitim almalarını sağlayan yenilikçi bir yapıya sahipti. Ardından Bakü Teknik Koleji'nde eğitimine devam etti. Bu dönem, Resulzade’nin hem Rusya İmparatorluğu’nun modern eğitim sistemiyle tanışmasına hem de Azerbaycan’daki millî uyanış hareketlerinin etkisine girmesine neden oldu. Özellikle Kırım Tatarlığı’nın büyük düşünürü İsmail Gaspıralı’nın "Dilde, Fikirde, İşte Birlik" düsturundan ve usûl-i cedîd (yeni usul) eğitim görüşlerinden derinden etkilendi. Bakü’nün o yıllarda Kafkasya’nın kültürel ve siyasi merkezi olması, petrol endüstrisinin yarattığı toplumsal hareketlilik ve Batı’daki sosyalist ve milliyetçi akımların bölgeye sızması, Resulzade’nin gençliğini şekillendiren temel faktörler oldu.

Yüzyılın başlarında sosyal-siyasi ve edebî faaliyete başladı. Resulzade, henüz on yedi yaşındayken (1902'de) Azerbaycan’ın çağdaş tarihindeki ilk gizli örgüt olan "Müslüman Gençlik Örgütü Musavat"ı kurdu. Bu örgütün temel amacı, Azerbaycan halkının millî kimliğini canlandırmak ve Rus sömürge yönetimine karşı bir direniş zemini oluşturmaktı. Bu cemiyet, ilerleyen dönemde Müslüman Demokratik Müsâvat Cemiyeti adını aldı.

Resulzade, 1903'ten itibaren çeşitli muhalif gazete ve dergilerde makaleler yazmaya başladı. 1904 yılında ilk İslami sosyal demokrat örgüt olan Hummet'i (Hümmet) kurdu ve bu teşkilâtın kurucu kadroları arasında yer aldı. Hummet, İslamiyet’in etik değerlerini sosyal demokrasi idealleriyle birleştirmeyi amaçlayan özgün bir siyasi hareketti. O dönemde, monarşi karşıtı platformu ve Azerbaycan'ın ulusal özerkliği talepleri onu Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin (Bolşevikler) Bakü örgütündeki Sosyal Demokratlar ve geleceğin Komünistleriyle aynı çizgiye getirdi. Hummet teşkilâtının yayın organları olan Tekamül (1906-1907) ve Yoldash'ın (1907) genel yayın yönetmeni oldu. Resulzade ayrıca Bakü’de Rusça yayımlanan Kaspi gazetesinde mürettiplikten başlayarak, Hayat, İrshad ve Fuyuzat gibi tarafsız gazetelerde Azerbaycan halkının ve genellikle Türk dünyasının içinde bulunduğu durum ile ilgili çok sayıda makale yayınladı. İlk makalesi, 2 Mayıs 1903'te Tiflis’te çıkan Şark-ı Rus gazetesinde yayımlanan "Saadetlü Mehemmedağa Huzuruna" başlıklı yazısıdır.

Resulzâde, 1905 Çar karşıtı Birinci Rus Devrimi'ne aktif olarak katıldı. Bu devrimci yıllarda Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin Bakü örgütünün üyesiydi ve bu dönemde Prokopius Dzhaparidze ve Meşadi Azizbekov gibi daha sonra iç savaş sırasında vurulan 26 Bakü Komiserinden ikisi olarak ünlenen isimlerle yakın çalışma arkadaşlığı içindeydi. Sovyet arşivlerinde, Resulzade'yi bu komiserlerle gösteren bir fotoğraf mevcuttur. Bu döneme ait çarpıcı bir hikâyeye göre, 1905'te Bakü'de genç Joseph Stalin'i, polis aktif bir isyan kışkırtıcısı olarak ararken kurtaran kişi Resulzade'ydi. Bu olay, Stalin'in yıllar sonra Resulzade'ye olan "borcu" nedeniyle onu idamdan kurtarmasına yol açacaktır. Resulzade, 1908’de millî duyguları uyandıran Karanlıktaki Işıklar adlı tiyatro oyunu Bakü'de sahnelendi.

Çarlık otoriterlerinin zulmü altında Resulzade, 1909'da Bakü'den kaçtı ve 1905-1911 İran Anayasa Devrimi'ne katılmak üzere İran'a gitti. Farsça'yı akıcı bir şekilde konuşuyordu. İran'dayken Tebriz’de Azerbaycan’ın millî kahramanı Settarhan’la görüştü, gazete ve kitaplar yayımladı.

İran'daki siyasi faaliyetleri oldukça yoğundu:

1.     İran Demokrat Partisi: 1910’da İran Demokrat Partisi'nin kurucularından biri oldu ve partinin Tahran örgütlenmesinde yer aldı.

2.     İran-e Now Gazetesi: "En büyük, en önemli ve en bilinen Fars gazetesi ve Avrupa'da yaygın olarak görülen büyük boy ilk gazete" olarak tanımlanan İran-e Now ("Yeni İran") gazetesini yayınlamaya başladı. Resulzade, bu yayınıyla Modern Avrupa gazete formasını ilk defa İran’a getiren kişi olmuştur (Sühen dergisi, Tahran, 1955). Ayrıca İran-e Azad ("Bağımsız İran") gazetesinin editörlüğünü de yaptı.

3.     Saadet-e beşar: 1911'de devrimi savunmak için "Saadet-e beşar" ("İnsanlığın Mutluluğu") adlı kitabını yayımladı.

Rus birlikleri 1911'de İran'a girdikten ve İngilizlerle işbirliği yaparak Kaçar Sarayı'nın İran Anayasa Devrimi'ne son vermesine yardım ettikten sonra, Resulzade siyasi baskılar nedeniyle Tahran’daki mücadele arkadaşı Seyit Hasan Tağızâde ile birlikte Türkiye’ye göç etmek zorunda kaldı.

Çar hükümetinin baskısı ile İran’dan Türkiye’ye göç ettiği dönemde siyasi ve edebî faaliyetini Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olan İstanbul’da devam ettirdi. Burada, Jön Türk Devrimi'nin ardından Resulzade, 1911’de Pantürkizm odaklı Türk Yurdu adlı bir dergi kurdu. 1911-1913 yılları arasında İstanbul’da Türk Ocağı’nda çalıştı ve o dönem Türkçülüğünün önde gelen isimleri Ziya Gökalp başta olmak üzere İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nin ileri gelenleriyle tanıştı ve düşüncelerinden etkilendi. Türk Yurdu ve Sırât-ı Müstakîm dergilerinde İran ve İran Türkleri hakkında yazılar yazdı. Bu dönemde kaleme aldığı ünlü "İran Türkleri" makalesi, Türk dünyası arasındaki kültürel bağların önemine dikkat çekmiştir.

1913’te Romanovlar sülalesinin 300. yıldönümü dolayısıyla çıkarılan genel aftan yararlanarak vatanına dönen Resulzade, Hummet örgütünden ayrılarak gizli Müsavat (Eşitlik) Partisinin liderliğini üstlendi. Parti, başlangıçta Pan-İslamist ve Sosyalist fikirleri savunsa da, Resulzade'nin liderliğinde Türk dünyasıyla daha büyük kültürel bağlara yakınlık duyan Pan-İslamizm'i savunarak, kısa sürede bir Azerbaycan milliyetçi partisi haline geldi. Ekim 1917 yılında Müsavat Partisinin başkanı seçildi. Şubat Devrimi gerçekleştiğinde, Müsavat hızla yasallaştı ve Nasib Yusufbeyli liderliğindeki Türk Federalistler Partisi ile birleşerek Kafkas Müslümanlarının önde gelen partisi haline geldi. 1915-1918 yılları arasında partinin 1918'e kadar yayın yapan gazetesi "Açık Söz"ü yayınlamaya başladı. Bu yayın organında “Türkleşmek, İslâmlaşmak, muasırlaşmak” ülküsü sistemli bir şekilde savunuldu.

1917 Ekim Devrimi, Transkafkasya'nın Rusya'dan ayrılmasına yol açtı ve Resulzade, Transkafkasya Federasyonu'nun parlamentosu Seym'de Müslüman grubun başkanı oldu. Transkafkasya Federasyonu'nun dağılmasının ardından Müslüman grubu, Azerbaycan Millî Şûrası’na dönüştü ve Resulzâde Mayıs 1918'de oybirliğiyle başkanı seçildi. Resulzade başkanlığındaki Azerbaycan Milli Şurası, 28 Mayıs 1918'de Tiflis'te bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'ni ilan etti. Resulzade, devletleşmesinin babası olarak kabul edildi. Böylece Türk ve Müslüman dünyasında kurulan ilk modern cumhuriyet olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (ADC) kurulmuş oldu. ADC, kadınlara oy hakkı veren ilk Müslüman ülkesi oldu.

ADC'nin kuruluşunda Osmanlı Devleti ile kurulan ilişki kritikti:

4 Haziran 1918 Dostluk Anlaşması: Resulzâde, Azerbaycan ve Osmanlı devleti arasında imzalanan dostluk ve işbirliği anlaşmasına Azerbaycan adına imza attı.

15 Eylül 1918 Kurtuluşu: "Kafkas İslam Ordusu" ismi verilen Osmanlı ordusu, Bakü’yü Ermeni ve Bolşevik çetelerden kurtardı ve bu haberi, Resulzade’ye dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa verdi.

Bakü’ye dönen Resulzâde, hükümette yer almasa da Müsavat Partisi Genel Başkanı olarak parlamentoda aktif çalışmalar yürüttü, hükümetin faaliyetini yönlendirdi.

Resulzade, devlet adamlığının yanı sıra eğitime verdiği önemi gösterdi. 1919'da petrol baronu Hacı Zeynelabidin Tağıyev'in finansmanıyla Eğitim Bakanı Reşid Han Gaplanov ile birlikte Bakü Devlet Üniversitesi'nin kurulmasına öncülük etti. Bu üniversite, Azerbaycan'ın modern bilim ve kültür merkezi olmuştur. Resulzade, bizzat üniversitede Osmanlı edebiyatı dersleri verdi.

Muhammed Emin Resulzade, siyasi ve devlet adamlığı kimliğinin yanında düşünür, yazar ve bilim adamı kimliğiyle de öne çıkmış; teorik, edebî, eleştirel ve bilimsel çalışmalarıyla büyük bir miras bırakmıştır. Resulzade, Azerbaycan edebî ve sosyo-politik düşüncesinin önemli isimlerinden biri olarak kabul edilir.

Resulzade, edebiyatın yalnızca bir sanat eseri olmanın ötesinde, halkın mücadelesinin ruhunu, millî bilincini ve bağımsızlık fikrini yaşatmak adına önemli bir araç olduğunu vurgulamaktadır. Özellikle Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı, Asrımızın Siyavuşu, Azerbaycan Kültür Gelenekleri ve Azerbaycan Şairi Nizami gibi eserlerinde edebiyatın halkın özgürlük mücadelesi ve bağımsızlık ülküsüyle nasıl bağlantılı olduğunu vurgulamıştır. Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı başlıklı eserinde, Resulzade karşılaştırmalı bir yöntemle tarihî ve edebî olayları analiz etmiş, bağımsızlık düşüncesinin doğrudan ve metaforik yansımalarını ortaya koymuştur. Sovyet dönemi baskılarına rağmen bu yazarların bağımsızlık düşüncesini metaforik ifadelerle aktardığı görülmüştür. Eserinde ele aldığı yazarlar ve temalar şunlardır:

Hüseyn Cavid: Resulzade, Cavid’in Peygamber eserinde özgürlük düşüncesinin dinî ve millî motiflerle nasıl güçlendirildiğini incelemiştir.

Ahmed Cevad: Şiirlerinde millî kimlik ve bağımsızlık mücadelesi coşkuyla işlenmiştir.

C. Cabbarlı: Od Gelini eserinde millî kimlik ve bağımsızlık mücadelesinin metaforik yansımalarını ortaya koymuştur.

Samed Vurğun: Resulzade, onun eserlerinde de bağımsızlık fikrini yansıtan özellikleri kısa, net ve güçlü bir hassasiyetle vurgulamıştır.

Resulzade'nin bu yaklaşımı, onun edebiyat anlayışının yalnızca estetik değil, aynı zamanda ideolojik ve millî bir işlev taşıdığını göstermektedir.

Nisan 1920'de XI. Kızıl Ordu'nun Azerbaycan’a girmesiyle Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin yıkılmasından sonra Resulzade Bakü'yü terk etti ve Sovyetleşmeye karşı direnişi yönetmek için İsmailli'nin dağlık Lahıc köyünde saklandı. Ancak Ağustos 1920'de Sovyet Rus ordusunun Azerbaycan Milli Ordusu'nun eski subayları tarafından yönetilen Gence, Karabağ, Zagatala ve Lenkeran isyanlarını bastırmasının ardından Resulzade tutuklandı. Bayıl hapishanesinden Moskova’ya gönderilen Resulzade, Stalin'i polisten saklaması sayesinde daha önce kurtarılmış olması sayesinde serbest bırakıldı ve Azerbaycan'dan Rusya'ya transfer edildi. Sonraki iki yıl boyunca Resulzade, Moskova'daki Milletler Komiserliği'nde basın temsilcisi olarak çalıştı. Ancak Stalin'in ısrarlı işbirliği tekliflerini reddetti. 1922'de Saint Petersburg'a geçici olarak atandı ve Müsavatçılar onu bir tekne ile Finlandiya’ya kaçırabildiler.

Sürgün hayatına Avrupa ülkelerinde ve Türkiye’de devam etti. 1923 ve 1927 yılları arasında Türkiye'de yayımladığı Yeni Kafkasya dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. Ancak Moskova'nın isteği üzerine Kemalist hükümet tarafından askıya alınan bu derginin ardından, Resulzade 1928'den 1931'e kadar Türkiye'de çeşitli makaleler yayınlamaya devam etti. 1931'de göçmen yayınlarının bastırılması, Resulzade'nin Türkiye'den sınır dışı edilmesiyle aynı zamana denk geldi. Bazı kaynaklar, bunu Sovyet baskısına boyun eğmenin bir sonucu olarak görmüştür. Sürgünde yayımladığı O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi (Kafkasya sorununa ilişkin Pan-Türkizm) broşüründe Resulzade, Pan-Türkizm'in siyasi bir programdan ziyade kültürel bir hareket olduğu görüşünü kesin bir dille dile getirdi. 1938'de Polonya'ya gitti ve orada Polonyalı devlet adamı Józef Piłsudski'nin yeğeni olan eşi Wanda ile tanıştı. Ardından 1940'ta Romanya'ya geçti.

1942'deki sürgünü sırasında Resulzade, Sovyetler Birliği halklarının temsilcilerinden ulusal lejyonlar oluştururken yetkili temsilcilere güvenen Nazi Almanyası'nın liderliğiyle temasa geçti. Hitler, Resulzade'yi Alman işgali altındaki Kafkasya'nın lideri olarak işe almaya çalıştı.

Mayıs 1942'de Alman liderliğiyle yapılan bir toplantı sırasında Resulzade, Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden tesis etmek için Nazi Almanyası ile stratejik bir ittifak kurmaya çalıştı. Resulzade, Nazi Almanyası'nın Transkafkasya devletlerinin yeniden tesisine mutlak bağlılığını ilan etmesini talep etti. Reich'ın konuşmadaki kaçamak tavrı nedeniyle Resulzade Berlin'den ayrıldı. Bazı kaynaklarda Resulzade'nin, Müsavat partisinin sosyal programının nasyonal sosyalist nitelikte olduğunu belirttiği ve Müsavatçılık ile Nazizm arasında yakın bağa ikna olduğu iddiaları mevcuttur. Ancak Resulzade'nin asıl amacı, Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden tesis etmek için dış güçleri kullanmaktı.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1947'de Ankara, Türkiye'ye geri döndü ve burada Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşı oldu. Türkiye’ye yerleştikten sonra marjinal Pantürkist hareketin siyasetine katıldı. Türkiye veya İran'daki varlığının hassasiyeti ve sık sık sürgüne gönderilmesi nedeniyle, Resulzade "hem İran'ın hem de Türkiye'nin kötü anılarını besledi".

Ankara’da Millî Eğitim Bakanlığı ve Millî Kütüphane’de memur olarak çalıştı. 1949'da Azerbaycan Kültür Derneğini kurdu ve dernek, 1952’de Azerbaycan adlı dergiyi çıkarmaya başladı. 1953'te Voice of America aracılığıyla Azerbaycan halkına yaptığı çağrıda, bir gün tekrar bağımsız olacakları umudunu vurguladı.

Thomas Goltz'a göre, 1955'te kırık bir adam olarak öldü.

Resulzâde, 6 Mart 1955’te Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde şeker hastalığından vefat etti. Son nefesinde “Azerbaycan... Azerbaycan... Azerbaycan...” diyerek ebediyete kavuştu ve Ankara'daki Cebeci Asri mezarlığına defnedildi.

Seyid Hasan Tağizade, Resulzade hakkındaki değerlendirmesinde: "Resulzade bütün ömrü boyu, Şark dünyasında bir eşine rastlamadığım mübalağasız diyebileceğim fevkalade nadir insanlardan biriydi. Mehmet Emin bey terbiyeli, kuvvetli ve sağlam mantık sahibi, temiz kalpli, doğru sözlü, metanetli, tam manası ile dürüst, fikir ve yoluna derin bir iman besleyen fedakar, mücahit ve örnek bir insandı. Böyle insanlara zamanımızda hele hele bizim taraflarda rastlamak mümkün değildir." demiştir.

ESERLERİ

Aşağıdaki liste, Resulzade’nin teorik, edebî, eleştirel ve bilimsel çalışmalarını kronolojik sırayla göstermektedir. Eserler, metin içinde belirtilen ek detaylarla birlikte sunulmuştur.

1.     Karanlıkta Işıklar (1908). Bakü. (Tiyatro oyunu).

2.     Etedaliyun Partisinin Eleştirmeni (1910). Tahran. (Farsça: Tanqid-e firqa-ye-Etedālīyūn va ya, Ejtemāīyūn-e etedāliyūn).

3.     İnsanlığın Mutluluğu (1911). Ardebil. (Farsça: Saadet-e basher).

4.     Cemaat İdaresi (1917). Bakü.

5.     Demokrasi (1917). Bakü.

6.     Hükümet Biçimine İlişkin İki Görüş (1917). Bakü. (Ahmet Salikov ile birlikte).

7.     Bize Hangi İdare Faydalıdır (1917). Bakü.

8.     Azerbaycan Teşekkülünde Müsavat (1918). Bakü.

9.     Azerbaycan Cumhuriyeti (1919).

10.  Azerbaycan'ın Oluşumunda Müsavat'ın Rolü (1920). Bakü.

11.  Azerbaycan Cumhuriyeti Keyfiyeti Teşekküli ve Şimdiki Vaziyeti (1922). İstanbul. (Osmanlı Türkçesi).

12.  Asrımızın Siyavuşu (1922). İstanbul. (İkinci basımı 1925).

13.  İstiklâl Mefkuresi ve Gençlik (1922). İstanbul.

14.  Rusya’da Siyasî Vaziyet (1922). İstanbul.

15.  Azerbaycan Misak-ı Millisi (1927).

16.  Milliyet ve Bolşevizm / Milliyetçilik ve Bolşevizm (1928). İstanbul.

17.  İhtilâlci Sosyalizmin İflâsı ve Demokrasinin Geleceği (1928). İstanbul.

18.  Kafkasya Türkleri (1928).

19.  O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi (Kafkasya Sorununa İlişkin Pan-Türkizm) (1930). Paris. (Rusça).

20.  Azerbaycan'ın Bağımsızlık Mücadelesi (1930). Paris. (Fransızca).

21.  Şefibeycilik (1934). İstanbul.

22.  Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı (1936). Berlin. (Türkçe ve Rusça baskıları).

23.  Azerbaycan Sorunu (1938). Berlin. (Almanca: Das Problem Aserbeidschan).

24.  Azerbaycan'ın Bağımsızlık Mücadelesi (1938). Varşova. (Lehçe).

25.  Azerbaycan Kültür Gelenekleri (1949). Ankara.

26.  Çağdaş Azerbaycan Tarihi (1951). Ankara.

27.  Büyük Azerbaycan Şairi Nizami / Azerbaycan Şâiri Nizâmî (1951). Ankara.

28.  Milli Bilinç / Millî Tesanüd (1978). Ankara. (Vefatından sonra).

29.  Yüzyılımızın Siyavuş'u (1989). Ankara. (Vefatından sonra).

30.  Stalinle İhtilâl Hatireleri (1991). Bakü. (Vefatından sonra).

31.  İran Türkleri (1993). İstanbul. (Vefatından sonra).

KAYNAKÇA

Kitaplar

Aküzüm, Feyzi. M. Emin Resulzade’ye Göre Çeşitli Cepheleriyle Azerbaycan İstiklâl Mücadelesi. Ankara, 1977.

Goltz, Thomas. Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic. New York: M.E. Sharpe, 1998.

Işık, İhsan. Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi. 2. bs. Ankara: Grafiker Yayınları, 2009.

Şimşir, Sebahattin. Mehmet Emin Resulzâde’nin Türkiye’deki Hayatı, Faaliyetleri ve Düşünceleri. Ankara, 1995.

Yakublu, Nesiman. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensiklopediyası. Bakı: Kitab Klubu MMC, 2013.

Yaman, Ertuğrul. Türkiye’deki Türk Dünyası. (A.K. Bolaç – A. Esatoğlu ile). Ankara, 1998.

Süreli Yayınlar / Ansiklopedi Maddeleri

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və İctimai-Siyasi İdeallar. Hazar Üniversitesi Yayınları. Bakı, 2005.

Seyid Hasan Tağizade. “Resulzade’nin Şahsiyeti Hakkında”. Sühen dergisi, S. 4 (Tahran, 1955).

Tanrıöver, Hamdullah Suphi. “Resulzade Mehmet Emin”. Türk Yurdu dergisi, S. 243 (1955).

Kurumsal Kaynaklar

Azerbaycan Kültür Derneği Arşivleri. (Ankara).

GÖR

Aklıma gelince gamzeli yüzün
Elime kalemi alışımı gör
Birden kaplayınca yüzümü hüzün
Sitemli sözlere dalışımı gör

Tahmin edemezsin hâlimi o an
Tarifi imkânsız mutlu olur can
Tepeden tırnağa kaplar heyecan
Yeter ki davet et gelişimi gör

Hayale, düşlere aldırsak nefes
Az gelir sevinci tanımda enfes
Gıpta eder bize dünyada herkes
Anımı seninle bölüşümü gör

Demir alsa candan derdin dizisi
Değişse sevdamın kara yazısı
İnleyen yerimin dinse sızısı
Hüzne paydos zili çalışımı gör

Ortak etsen beni alın yazına
Koyardım noktayı hasret sızına
Ellerinden tutup dalsam gözüne
İçmeden sızarak kalışımı gör

Nurseli gözüyle görürse seni
Bağrına basarak sararsa seni
Yâr eden ömürlük verirse seni
Cemalimi sele salışımı gör

Nursel SEÇER - NURSELİ

İpek Yolu'nun Enerji Kanalı: Kerkük-Ceyhan Boru Hattı'nda Tarihi Dönemeç.

* Musul ve Kerkük petrollerinin Türkiye üzerinden Akdeniz'e açılan kapısı olan Kerkük-Ceyhan boru hattı, bölgesel enerji jeopolitiğinin kalbinde yer alıyor. 

* 1973 yılından bu yana devrede olan bu stratejik hat, şu sıralar oldukça kritik bir dönemeçten geçiyor.

* Mevcut anlaşmanın 27 Temmuz 2026'da sona ermesi planlanıyor ve Türkiye, Yeniden uzun vadeli bir anlaşma bir istiyor. Ayrıca petrolün yanı sıra gaz, petrokimya ve elektrik gibi daha geniş enerji ürünlerini kapsayan yeni bir antlaşmanın hem Türkiye ye  hemde Irak'ın istikrarina olumlu bir katkı sağlamasını istiyor. 

* ​Irak tarafı, anlaşma için en azından bir yıl süreyle uzatma talebinde bulunuyor. Ancak Türkiye, mevcut şartlarla uzatmaya karşı çıkıyor ve daha kapsamlı yeni bir anlaşma taslağı üzerinde duruyor.

*  Bu durum, bölgedeki petrol arzının geleceği ve küresel piyasalara yansıması açısından büyük önem taşıyor Musul ve Kerkük boru hattının kapanması Irak için ciddi bir gelir kaybı anlamına gelir; çünkü petrolü dünya pazarlarına ulaştırmak için en uygun ve geleneksel yol Ceyhan boru hattıdır 

* Irak'ın  Ceyhan boru hattına karşı alternatif yolları düşünmesi bile maliye ve nakliye açısından imkansız bir durumdur 

 Örneğin Basra Körfezi'nden tankerlerle sevkiyat veya diğer komşu ülkeler üzerinden geçişler, hem nakliye maliyetlerini artırır hem de lojistik olarak daha uzun sürer. Türkiye ise bu boru hattı üzerinden sağlanan petrol miktarını dengelemek için farklı kaynaklara yönelebilir veya diğer transit projelerini hızlandırabilir, ancak bu durum kısa vadede enerji fiyatlarında dalgalanmalara yol açabilir. 

* Ceyhan Anlaşması'nın Türkiye'nin istediği gibi uzun vadeli ve olumlu bir şekilde yenilenmesi, bölgeye, Irak'a ve Türkiye'ye çok önemli katkılar sağlar. Öncelikle, Irak için uzun vadeli bir gelir güvencesi demek; bu da ülkenin ekonomik istikrarına ve kalkınma projelerine devam etmesine olanak tanır.Türkiye için ise, enerji arz güvenliğini artırır, transit gelirlerini güvenceye alır ve bölgedeki jeopolitik konumunu daha da güçlendirir.

* Hattın açık olması, sadece Türkiye ve Irak için değil, aynı zamanda Orta Doğu'da enerji arzının dengelenmesine katkı sağladığı için bölge ülkeleri için bir istikrar unsurudur. Bu durum, ülkeler arasındaki ekonomik bağımlılığı ve siyasi iş birliğini güçlendirirken, küresel enerji piyasalarına da güven verici bir mesaj gönderir

* ​Son olarak, tüm Orta Doğu için, bu durum ekonomik bağımlılığı ve iş birliğini artırarak yerel gerilimlerin azalmasına ve bölgede istikrarın sağlanmasına katkıda bulunur. Bu, küresel enerji piyasalarına da güven verici bir mesaj gönderir.

HESAPLAR KİMDEN

Bir kişilik Firuze at dumanı tütsün acıktı Gani
Adana şarkısı eşliğinde olsun haydi Hasani
Zarar gelmez Firuze’ye para ezenden
Malum bu gece tüm hesaplar Sezen'den

Sürçtü dilim, ah dilim
Adana at, Firuze çalsın
Bendeki de mayhoşluk gel ne yaparsın

Hükümet konağının tam göbeğinde
Her ağla denildiğinde dönmeyip duran saat kulesi
Hangi söze küstün, durdun, bozuldun amma
Sessizce kenarından geçerim sanma
Yüzüne çalasım var ocağın son dolu çay bardağını
İşte öyle bir o kadar da kırgınım sana

Acele etmeden bir ayaküstü
Neşeyle duran kulenin uzunca büstü
Yüzüne her bakana küstükçe küstü

Karşıda Hasani’nin sahnesi
Neyzen neyini çalıyor, hane neyhane olmuş
Neyin nesiler bilinmez, hane hınca hınç dolmuş
Bu akşam hesaplar bahaneler gezenden
Vakit bu gece tüm hesaplar Sezen'den

Acılı bir bakış olsun bu da benden sana
Daha da gelmeyecek gibisin
Birikmiş yaşlar keski ile işlenmiş kirpiğinin ucuna
Bir damla bir damla daha
Ortalıktan geçilmiyor göz yaşını kadehlere süzenden
Bu akşam tüm bardaklar Sezen’den

Fısıltıyla devam geceye
On iki Eylül yasakları korkusunda sessizce
Bu gece fısıltıyla söylensin Firuze
Bekçiler kimlik sora dursun yol boyunca gezenden
Gür sesli sorgular eşliğinde son şarkı da Sezen'den

Bir kişilik Adana at dumanı tütsün acıktı Gani
Firuze şarkısı eşliğinde olsun haydi Hasani
Kapat sacdan kapısını ses gelmesin mahzenden
Bu akşam tüm şişeler tüm bardaklar Sezen'den

                                                                  //mhd

SELAMLAŞMA ve FAZİLETİ

Her toplumda ve her millette selamlaşma vardır.

Bizim inancımızda ve kültürümüzde de Selamlaşma var. Çünkü, insanları birbirine yakın eden, dost kılan güzel davranışlardan biri de Selamlaşma’dır.

Selamlaşma güzel bir duâlaşmadır. Selam; insanların birbirine esenlik ve sağlık dilediği güzel bir duâ sözüdür. Mescidlerde/Camilerde Namaz kılarken her namazın sonunda sağımıza ve solumuza selam vererek orda bile birbirimizle selamlaşırız öyle değil mi! Allah katında en güzel selâmlaşma; ‘Allahın esenliği ve rahmeti senin üzerine olsun’ anlamını ifade eden “Selâmün aleyküm” sözcüğüdür. (Nahl-32) İâdesi de; “Aleykümüsselâm” sözcüğüdür.

Yüce Allah Kur’anda: “Biri size iyi dilekte bulunduğu /sizi selamladığı zaman, siz ona daha güzeliyle karşılık verin. Veya aynısı ile karşılık verin. Şüphesiz Allah, her şeyin hesabını/değerini en iyi bilendir.” (Nisa-86 buyurur ve selâmın alınmasını ve daha güzeliyle iade edilmesini öğütler. Bu da bize gösteriyor ki, selâmlaşma çok güzel bir sünnetullahtır.

Güzel bir âdettir. Bunu hem Yüce Rabbimiz emretmekte, hem de peygamberimiz Hz.Muhammed öğütlemektedir. Peygamberimiz bir gün ashabıyla otururken şöyle dedi: “Yaptığınız zaman birbirinizi sevmenizi sağlayan bir şeyi size söyliyeyim mi? Selâmlaşın!” Mü’minlerin birbirleri üzerindeki haklardan biri de birbirlerini selâmlamaları ve verilen selâmı almalarıdır.

Selâmlaşma samimi ve dostane olmalı., sevgi ve dostluk içermeli. Büyüklenerek, kibirlenerek veya iş olsun kabilinden verilen selâmın bir değeri ve kıymeti olmaz, feyzi ve bereketi de olmaz.

Mü’min sadece diliyle değil, hem diliyle hem de kalbiyle ve tebessümüyle selâmlamalı. Hatta karşılaşan iki mü’min sadece sözlü selamlaşmayla yetinmemeli, peygamberimizin sünnetini örnek alarak; mümkünse müsafahalaşmalı, yani tokalaşmalı/kucaklaşmalı ve birbirinin hâl ve hatırını sormalı ve iyi dilekte bulunmalı. Bu en güzelidir. Burada bir hususu belirtmek isterim: Toplumumuzda selamlaşma esnasında bir gelenek olan ‘kafa tokuşturma’ eylemi hiç de hoş olmayan bir davranış, bunu terketmek lâzım, bunun yerine selamlaşırken en güzeli yukarda da ifade ettiğimiz gibi peygamberimizin sünneti olan ‘müsafaha’ yapılmalı. Peygamberimiz karşılaştığı herkese, tanısın tanımasın selâm verirdi, çocuklara dahi selâm verirdi.

Bunu bilen ve her gördüğü kişiyle selâmlaşmayı âdet edinen ihlaslı bir zât bir gün yolda giderken çamur içinde oynayan bir çocuğa rastladı. Onun o çamurlu halini görünce vereceği selâmı almayacağını düşünerek selâm vermeden geçip gitti. Biraz gittikten sonra yaptığı işin yanlış olduğunu düşündü ve geri döndü, o çocuğa selam verdi. O çocuk o selama öyle güzel bir karşılık verdi ki, adam hayretler içinde kaldı. Selâmlaşmanın en yaygın olanı; “Selâmün Aleyküm” ve “Alaykümüsselam” dır. Halkımız arasında; “Selâm!”-“Merhaba!”-“Hayırlı sabahlar!”-“Hayırlı günler!”-Hayırlı akşamlar!”-“Hayırlı geceler!”-“İyi geceler!”- “Günün aydınlık olsun!- “İyi Günler!” gibi selamlama sözcükleri de bulunmakatdır. Bunların hepsi birer selamlaşma sözcükleridir. Selâmı ilk verenin ecir ve mükafatı daha çok olduğundan selâmlaşmada peygamberimiz daima selâmı ilk veren olurdu.

Genelde ayakta olan oturana, binitte olan yaya, küçükler büyüğe, az olan çoğunluğu selâm verir. Bizde gelenek böyle. Hanımlar erkeklerle, erkekler de hanımlarla selamlaşmalı/iyi dileklerde bulunmalı. Çünkü selamlaşma medenî ve iyi insan olmanın bir göstergesidir. Selâm verildiğinde alamayacak durumda olanlara selam verilmez. Meselâ; Kur’an okuyana, kitap okuyana, namaz kılana.. v.s. Ama el işaretiyle selamlaşarak içinizden iyi bir dilek duâsında bulunabilirsiniz.

Birçok arkadaşlıkların, dostlukların; küçük bir Selamlaşmayla başladığını unutmayın ve karşılaştığınız herkesle selâmlaşın ki, hem aranızda dostluklar ve sevgiler artsın, hem de Allahın rahmeti ve bereketi sizlerin üzerine olsun. Zira peygamberimiz Hz.Muhammed bir hadisinde: “Her güzel söz bir sadakadır.” buyurduğu gibi verilen ve alınan her selamın feyizli bir sadaka değerindedir. Yüce Allah Kur’anda: “Melekler onların (sâlih müminlerin) canlarını temiz olarak alırlar ve şöyle derler: “Selam size! Yapmış olduğunuz iyi işlere/sâlih amellere karşılık girin Cennete!” (Nahl-32) buyurduğu gibi Melekler dahi sâlih müminlerin canlarını alırken ve onları cennette karşılarken onlara “Selam” sözüyle karşılarlar.

Rabbimizin ve peygamberimizin öğütlerinden de anlaşıldığı üzere Selâmlaşma; güzel bir söz, güzel bir duâ ve feyizli bir davranıştır. Güzel bir âdettir. Medenî insanların geleneğidir. Öyleyse sevgili dostlar, karşılaştığımız herkesle selamlaşalım. Böylece hem Rabbimizin rızasını ve mükafatını hem de selamlaştıklarımızın sevgisini, duâsını ve dostluğunu kazanalım.

Sevgimizi ve dostluğumuzu selamlaşmayla paylaşalım ve güçlendirelim. İmanınız kavi, ameliniz sâlih, selamınız güzel olsun, ömrünüz sağlıklı, huzurlu, feyizli ve bereketli olsun!

2026 (muallimosman)

MİLLÎ MÜCADELEDE KADIN KAHRAMANLAR

Bu çalışmayı hazırlama esnasında, sadece Millî mücadelede kadın kahramanlarımızı anlatma düşüncesindeydim. Çalışmalarım sırasında, konunun Nene Hatun’a kadar geçmişe gitmesi gerektiğini fark ettim. Buna sebep, Çanakkale zaferinde de Kahraman kadınlarımız olduğunu keşfettim. İlgilenince Nene Hatun’u da dahil etmek gerektiği kanaatine sahip oldum.

Bu çalışma esnasında, İlk kadın millet vekilleri ve bu kahramanlar arasında bil alaka var mı şeklinde düşüncelere daldığımdan ilk kadın millet vekillerine dair de bu metne ekledim.

Gördüğüm şu ki kahraman olmak, vatanı savunmak ve korumak evsafı millet vekili olmanın şartları dışındaymış başkaca şartları da varmış. Hafız Salman İzbeli’in şu ifadesini “Cumhuriyetin ilanından sonra da “Ben Cumhuriyetçiyim” diyebildi. İzbeli, millet vekili olmasının istenmesine rağmen, “Ben hafızım, tesettürümden vaz geçemem.” diyerek reddetti.  “Yorumlamaya bile gerek yok olduğunu gördüm, okuyucuların ıttılasına bırakıyorum.

NENE HATUN (1857-1955)

1857'de Erzurum'un Çeperli köyünde dünyaya gelen NENE HATUN’un babası Hüseyin, annesi Zeliha'dır. Kabri, Aziziye şehitliğindedir.

1877-1878 Osmanlı Rus harbi (1293 senesinde olmasından mütevellit “93 Habi”) esnasında, Rusların, 8 Kasım 1877 gecesinde, Aziziye tabyasını ele geçirdiği haberinin sabah ezanında minarelerden duyulmasının akabinde, savunmaya katılıp Moskof işgaline karşı, halk direnişinin sembolü, kahraman Türk kadını.1955 yılında “Türk Kadınlar birliği ”tarafından ‘ yılın annesi’ seçilmesi, (Ölümüne yakın da olsa hatırlanması güzel.) TSK’nin bünyesindeki 3. Ordu tarafından da 1952 yılının 30 Ağustos Zaferi kutlamalarında kendine Ordunun Nenesi unvanının verilmesi, Nene Hatun unvanıyla tanınmasın ve anılmasının vesilesidir. 

Aziziye savunması esnasında, 20 yaşındaki Nene Hatun Köydeşi Mehmet Efendi ile evliydi. Rusların Pasinleri işgali esnasında, Erzurum’un tahliyesinde Erzurum’dan geçici ayrıldılar. Rus işgaline karşı direniş esnasında, üç aylık çocuğunu evde bırakıp direnişe katılmıştı.

Savaş sonrasında Erzurum’a yerleşti. İkamet adresi ise Emirkurbu mahallesi, Kına Sokağı 35. Numaralı ev.

1934 senesi soy isim uygulamaları esnasında Kırkgöz soyadını almıştır. Nene Hatun’un, dördü erkek (Yusuf, Nazım, Abdurrahman ve Musa) ikisi kız, (Asime ve Nevriye) 6 çocuğu oldu. Oğullarından ikisi, 1. Cihan Harbinde vefat etti.

Nene Hatun, muhtemelen, İbrahim Habip Sevük’ün 1937’de 93 harbi gazileriyle yaptığı Röportaj çalışmasına kadar kimse tarafından tanınmadı. Bu röportaj ile Türkiye tarafından tanınmış oldu. Geçim derdine derman bulamayan Nene Hatun ve Millî Kadın Kahramanlardan Name Hanım, 1943’te Cumhurbaşkanlığı makamına müracaat etmişlerdir. Belediyenin verdiği 4 lira aylıkla geçinemediklerinden hatta bunun  ekmek almaya bile yetmediğinden bahisle cumhurbaşkanlığına bir dilekçe yazarak yardım istemişlerdir. (Name Hanım, bu birliktelikten başka bir kayıtta gözükmüyormuş, her neden se…)

Bu müracaat bilinmekle beraber, makes bulduğuna dair de bir kayıt yoktur.

ERZURUMLU KARA FATMA (Fatma Seher Erden) 1888 Erzurum-2 Temmuz 1955)

Mustafa Kemal Paşa tarafından bizzat görevlendirilen KARA FATMA, 300’den çok milis kuvvetine komuta eden, İzmit ve Bursa cephelerinde savaşan, üsteğmenlik rütbesine terfi ettirilen, ilk savaşına balkan harbinde katılan kahraman.

Balkan savaşına, eşi derviş Ahmet Bey’le katılan Fatma Seher Hanım, 1. Cihan harbinde, Kafkas cephesine ailesinden 10 kadar kadınla katılıp yararlıklar gösterdi, Eşi Binbaşı Ahmet Bey’in Sarıkamış’ta şehit olduğu haberinden sonra memleketi Erzurum’a döndü.

Silah ve adam kaçırma faaliyetlerinde bulunmak için İstanbul’a gönderildi. İzmir’in işgali üzerine İzmir’de de muharebe vazifesine katıldı.