KISSADAN HİSSE- Edebsizlik mi? Edeb mi?
** Geçmişte bir baba, davranışlarını beğenmediği oğluna şöyle der: “Sen bu kafayla gidersen adam olamazsın!”
Oğlu okur, büyür ve Vâli olur. Bir gün yanında çalışan görevlilere talimat verir ve bir bahaneyle babasını makamına getirtir. Kendisi de gayet kibirli ve görgüsüz bir şekilde ayaklarını önündeki masanın üzerine uzatmış vaziyette babasını karşılar ve ona şöyle der: “Baba hani sen bana; ‘Sen adam olamazsın’ demiştin ya! Bak, ben okudum Vâli oldum.” Babası oğluna şöyle der: “Oğlum, ben sana Vali olamazsın demedim ki, ‘Adam olamazsın!’ dedim. Bak, Vali olmuşsun, ama, bir baba, bir misafir nasıl karşılanır o edebi, o nezaketi bile öğrenememişsin!” **Bir gün Mısırlı bir genç Hz.Ömer’e gelerek: “Ey mü’minlerin Emîri! Zulümden ve Zâlimden sana sığınırım” dedi. Ve başından geçen olayı şöyle anlattı: Yaptığımız bir at yarışında Mısır vâlisinin oğlunu geçtiğim için Valinin oğlu tarafından kırbaçlandım ve haksızlığa uğradım. Âdalet istiyorum.” Hz.Ömer, Mısır Valisi Amr’a bir mektup yazarak oğlunu alıp Medineye gelmesini istedi. Yapılan muhakemede suçun sabit olduğu görüldü. Hz.Ömer, Amr’a döndü ve: “Ey Amr! O insanlar annelerinden hür olarak doğmuşken siz onları ne hakla köleleştirirsiniz? dedi ve Vâlinin oğlunun da aynı şekilde kırbaçlanmasını emretti, haksızlığa uğrayan o gencin hakkını ve itibarını iade etti. “Halkı arasında güveni ve adaleti sağlayamayan bir kimse o halkın Vâlisi olamaz.” dedi ve Amrı Valilikten azletti.
Yukarda örneklediğimiz olayların ikisinde de Edebsizlik var. Pekî Edebizlik nedir? insanların manevi şahsiyetini ve itibarını inciten, zedeleyen ve Allahın hoş görmediği, haram kıldığı ve günah saydığı her türlü düşünce, söz ve davranış Edebsizliktir..Ve her türlü edepsizli; ahlaksızlıktır. Kul hakkına tecavüzdür. İşte, bugün toplumların yaşadığı en büyük tehlike ve çöküntü budur. Yani; Edepsizliğin edeb haline gelmesidir. Bunun en büyük nedeni de insanların eğitimsiz olmalarıdır. İnsan dünyada pekçok şeye sahip olabilir, mal, mülk, makam, mevkî, güç. Bazıları tarafından itibar da görebilir. Ama eğer insan: Eğitimsiz ve Edebsiz ise, o insan, iyi insan olamaz. O insan Allah katında da iyi bir insan olamaz. Bir bilge kişi şöyle der: Dostunu, edebine bakarak seç. Edebli ise dost ol, ihya olursun. Edebsiz ise, yürü geç git, yanında durma, durdukça rezil olursun. Öyleyse sevgili dostlar, insan edebsizlerden ve edebsizlikten uzak durmalı. Edebli insanları dost edinmeli ki, edebi de ahlakı da kendisi de güzel, değerli ve feyizli olsun! Toplum da huzurlu olsun!
Şimdi gelelim Edeb’e. Edeb nedir? Edeb; İnsanın düşüncesinde, söz ve davranışlarında ölçülü, nâzik, kibar, hoşgörülü, mütevâzi ve latif olmasıdır. Edebin ölçüsü ise; Kur’an ve Sünnettir. Yani Rabbimiz Allahın öğütleri ve Peygamberimizin Güzel ahlakıdır. İnsâni ve ahlakî değerlerdir. Bu bağlamda; Hayat Edebtir. Din Edebtir. Medeniyet edebtir. Yüce Allah’ın insanlara bahşettiği güzel hasletlerden en değerlisi “Edeb” tir. Edeb; Güzel ahlaktır. İnsanın bilgili, kültürlü, faziletli ve medenî olup olmadığı Edebinden anlaşılır. İnsan; Edebi kadar insandır, Edebi kadar mümindir! Edebi kadar medenîdir! Hz.Mevlana bir sözünde şöyle der: “Âdemoğlu eğer Edebsiz ise, O, insan değildir. İnsan ile hayvan arasındaki fark; Edeb’tir. Aç gözünü ve bak! Âyet, âyet, Kur’anın manasının tamamı Edebtir.” Edebi güzel olanın düşüncesi de, sözü de, davranışları da güzel ve feyizli olur. Edebli olmanın yolu ise Eğitimdir. Eğitim nedir? Eğitim: İnsanların duygu ve düşüncesinin, söz ve davranışlarının ahlakî ve insani değerler ölçeğinde düzeltilmesi, güzelleştirilmesi ve yükseltimesi faaliyetidir. Eğitim insanın doğumuyla başlar ölümüne kadar hayatın her alanında devam eder. **Sevgili peygamberimiz Hz.Muhammed (a.s), kendisini uzaktan ziyarete gelen birini karşısında görünce, üzerinde oturduğu hasırdan kalktı ve gelen misafiri o hasırın üzerine oturttu. İşte, Edeb budur. Misafire saygı. Sen kendine nasıl davranılmasını istiyorsan, başkalarına da öyle davranacaksın! Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurur: “Bir kimse kendisi için arzu ettiği şeyi din kardeşi için de arzu etmedikçe gerçek iman etmiş olamaz.”
**Hz Ömer, halifeliği sırasında bir Şam yolculuğunda devesine kölesiyle nöbetleşe binerek yolculuk etti. Ve bunu O şehrin kapısından içeri girinceye kadar yaptı. İşte, adâletiyle herkese örnek olan Hz.Ömerin bu davranışı da bir Edeb örneğidir. Yanındaki insan bir köle dahi olsa o insana değer vermek. ** Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Gazi, misafir olduğu Şeyh Edebâli’nin evinde gece yatacağı odanın duvarında asılı olan Kur’anı görünce, Allah’a ve Kur’ana olan edebinden dolayı, o gece o yatakta yatmadı ve sabaha kadar O Kur’anı okudu. Bu davranış da bir başka Edeb örneğidir. Böyle güzel örnekleri çoğaltmak mümkündür..Tabî ki, görebilene, anlayabilene!... Bir de Yunus’a (Yunus Emre) kulak verelim bakalım, O ne demiş: “Gezdim Halep ile Şam’ı. Eyledim ilmi taleb; Meğer ilim bir hiç imiş. İllâ edeb, illâ Edeb! ” Biz de diyoruz ki; illâ Edeb, illâ Edeb!.. Çünkü Rabbimiz Allah, Edebi ve Edebli olanı sever.
Edebiniz güzel Cumanız güzel ve feyizli olsun!
2026
(muallimosman)